Oblys ortalyǵynan shalǵaı ornalasqan Alakól aýdanynda qazir qoı qozdap, qorada shý bastaldy. Aýdan boıynsha jalpy 226 mal qystaýynda desek, onyń bárinde sý ishetin toǵandar jáne qudyqtar bar. Qystaý men mal tóldeý naýqany aıaqtalǵanǵa deıin tórt túlikke qajet jemshóp qory tolyq jetkilikti. Iаǵnı jer kógerip, kún jylyǵansha mal azyǵynan tapshylyq kórmeıdi.
Aıta keteıik, óńirde mal basy sany naqtylanyp, aýdan boıynsha búginge deıin barlyǵy 7 233 mal tóldegen. Onyń 1 106-sy – iri qara, 6 121-i – usaq mal, qalǵany jylqydan alynǵan.
Bıylǵy qys maýsymy malshy qaýymǵa óte kúrdeli boldy. Degenmen mal qystatý men tóldetý naýqanyna tyńǵylyqty ázirlengen jarkenttik sharýalar qys qaharyna tótep berip, kóp shyǵynǵa urynǵan joq. Kóktemgi tóldeý naýqanyna tórt túliktiń bári qońdy keldi. Aýdanda naýqanǵa qajet jemshóp qory jetkilikti. Qys pen kóktemgi mal tóldetý naýqanyna jalpy 203,4 myń tonna kópjyldyq jáne tabıǵı shóp, 23 600 tonna jońyshqa, 28,3 myń tonna súrlem, 35,1 myń tonna saban, 15,7 myń tonna pishendeme jáne 52 myń tonna júgeri jemi daıyndalǵan.
Ejelden tórt túligin óristetip, ómirin sharýamen baılanystyrǵan eldiń dýaly aýyz danalary Shopan ata túligine erekshe den qoıǵan. Qazir de qoı túligi aýyldaǵy ár otbasynyń berekesine aınalyp, joq degende on saýlyǵy bardyń qolyna jyl saıyn tólimen bereke beredi.
Aýdan, aýyldardaǵy jalpy túlik túrleriniń ósip, ónim berýin saralap, salmaqtasaq ta, qoı sharýashylyǵynyń jedel damýǵa ıkemdiligi ańǵarylyp turary haq. Bıyl jazıraly Jarkent óńirindegi barlyq menshik túrindegi esep boıynsha 152 061 qoı tuqymynyń tóldeýge tıis 137 672 saýlyǵynyń naýryz aıynyń ekinshi on kúndigine deıin myńnan astamy tóldep, myńnan asa qozy alyndy.
Keıingi jyldary «Jetisý» aımaqtyq qoı sharýashylyǵy qaýymdastyǵy shetelderden asyl tuqymdy qoshqarlar ákelip, oblystaǵy qoı tuqymyn asyldandyrýǵa kómek jasap júr. О́tken jyly óńirdegi kóptegen jeke sharýa qojalyǵy atalǵan qaýymdastyqtyń kómegin paıdalandy. Qaýymdastyq bul sharýashylyqtarda naýqan kezinde tehnık uryqtandyrýshylaryn ózderi daıyndap, uryqtandyrý pýnktterin de jabdyqtap berdi. Nátıje jaqsy, qozylar iri týyp jatyr.
Bıylǵy kóktemde Jarkent óńirinde qoı, eshkiden basqa 50 967 saýyn sıyr buzaýlaǵan. Qazirgi kórsetkish boıynsha iri qaradan 1 552 bas buzaý óristegen. Sol sııaqty 10 040 býaz bıeden sońǵy kórsetkishke sáıkes 12 qulyn alynypty. Jalpy, mańyzdy naýqannyń alǵashqy nátıjeleri oıdan shyǵady.
Amangeldi aýyldyq okrýgindegi Aıdar Barlybaevty malsaq jandar jaqsy biledi. Ol qoı sharýashylyǵyn ata-babamnan qalǵan kásip dep qaraıdy, óńirdiń órkendeýi men mal sharýashylyǵyna da qomaqty úles qosyp keledi. Keıipkerimiz bala jastan úlkenderge qolǵabys etip, osy salamen sol kezden beri etene tanys. Keńestik kezeń kelmeske ketip, elimiz táýelsizdik alyp, ornyna naryqtyq ekonomıka ornaǵanda biraz jurttyń abyr-sabyr bolǵany ras. Sol ýaqytta, naqty aıtqanda 1994 jyly, Aıdar Barlybaev Sarqan qalasynda 120 iri qarany bordaqylap, Almaty qalasyna jeńil kóligimen jetkizip, saýdalap júrdi. Osy salada biraz tájirıbe jınap, túpkilikti mal sharýashylyǵymen aınalysamyn dep bel býyp, 2006 jyly «Aıdar» sharýa qojalyǵyn qurdy. Sol jyly tender arqyly halyqaralyq bankten 3 mıllıon teńge utyp, qajetti qural-jabdyq satyp alǵan. Sharýashylyq qurý barysynda Almaty qalasyndaǵy ǵylymı qyzmetkerlermen yntymaqtasa jumys istegen. 2009 jyly qoıdyń edilbaı tuqymyn ósiretin asyl tuqymdy sharýashylyǵy mártebesin alyp, sodan beri qoı sharýashylyǵyn damytyp keledi.
«Edilbaı qoıy – et-maı óndirý baǵytynda ósiriletin qylshyq júndi, quıryqty qazaqy qoı tuqymynyń bir túri. Edilbaı qoıy ósimtal ári tez et alady. Osyndaı qasıetine qyzyǵyp ári osy óńirde órken jaıýyn oılap, 2007 jyly Semeı qalasynan 300 bas edilbaı tuqymdy toqty, 110 eshki satyp aldyq. Sóıtip, sharýashylyqtyń negizi qalandy. Qazir bir otar qoıǵa aınaldy. Osylaısha, mal basyn kóbeıtýge óz tarapymyzdan úles qosyp kelemiz. Osynshama mal baǵyp otyrǵan shopandarǵa barlyq jaǵdaı jasalyp jatyr», deıdi Aıdar Barlybaev.
Sharýashylyq basshysy 4 jyl boıy mal tólin Almaty oblysy Qarasaı aýdanyna qarasty Qoshmambet aýlyndaǵy túrikterdiń qasaphanasyna ótkizip, yntymaqtasa jumys istep otyrǵan. Keıinnen túrli jaǵdaıǵa baılanysty qasaphanamen áriptestik toqtaǵanymen, mal ónimderin toptap ótkizýdiń basqa joldaryn qarastyrǵan.
Al kóksýlyq Erlan Álimbaevtyń tusaqtary birden beseýden qozdaǵan. Mal ıesi qoldan uryqtandyrý tásilin qoldanbaı, tabıǵı jaǵdaıda bir saýlyqtan bes tól alyp otyr. Jylt etken jańalyqty estı sala Aqtekshe eldi mekenin betke aldyq. Qoıshy táýelsizdik alǵan kezeńde ózine tıesili jerdi enshilep, 2000 jyldardan bastap atakásipke oıysypty. Ákesi Bolatbek aqsaqal da dala tósine tórt túlik órgizgen kánigi qoıshy bolǵan. Sol joldy jańǵyrtqan Erlan búginde 60-taı múıizdi iri qara, 60-tan asa qoı-eshki, 40 jylqy baǵyp otyr. Qoıy bes tól qozdaǵan azamattyń aıtýynsha, byltyr Shopan ata tuqymy úsheýden tóldegen.
«Buǵan deıin qoı basyn bes júzge jetkizgenbiz. Áıelim ekeýmizdiń shamamyz kelmegen soń, ýaq maldyń sanyn azaıttyq. Tuqymdy asyldandyrýǵa qazir kóp shopan qoldanyp júrgen gıssar tuqymyna kóshtik. Etti tuqym ǵoı. 2023 jyly bes saýlyǵym úsh qozydan tóldedi. О́tken jylǵa ókpe joq. Berekeli boldy. Bıyl aq saýlyq bes qozy qozdady. Demek bıyl qutty jyl bolmaq», deıdi E.Álimbaev.
Qazir jary Gúlnur ekeýi bes bala tárbıelep otyr. Balalardyń aldy oqýǵa túsken. Qalǵan úsheýi Aqtekshe aýlyndaǵy mektepte oqıdy. Demalys kúnderi osynda keledi eken. Keıipkerimiz qazir tórt túlik asyraýdyń ońaı emesin, qasyna kómekshilikke adam tappaǵanyn da jasyrmady. Eldi mekenniń mańaıy tutas egistik bolǵan soń, taý bókterin panalap júrgen jaıy bar. Biraq tórt túligi osylaı tóldep, otbasynyń yrysyn tasytyp jatqanyn aıtyp bir serpildi.
Sapardan túıgenimiz, sharýa adamdaryn tolǵandyratyn bir ózekti másele bar, ol – maldan alynatyn jún men terini óńdeý jaıy. Bul shıkizat qazir qajetsiz bolyp qaldy. Sol sebepti, olar arnaıy qazylǵan shuńqyrlarǵa tastalyp, kómilip jatyr. О́ndiriste ájeptáýir qajetke jaraıtyn ónimniń qadirine jetip, shıkizatty kádege jaratýdyń amalyn tapsaq, jumysyn júıelesek, el ekonomıkasy úshin paıdaly bolmas pa edi? Malsaq qaýym osy máseleni ár kez kóteredi, buǵan qulaq asyp, áreket qylar jan tabylmaı tur. Áıtpese, jún men teri satylymynyń ózi-aq mal baqqan beınetkerlerdiń qosymsha shyǵynyn jaýyp, tabysyn ústemelep turmas pa edi?
Jetisý oblysy
