Tarpań tuqymy kóbeıse ıgi

Prjevalskıı jylqysy degen atqa ıe kerqu­landardy elimizde jersindiretin birden-bir orta­lyq – «Altyn-Emel» memlekettik ulttyq tabıǵı parki. 2003 jáne 2008 jyldary Germanııa halqynan syı­lyq esebinde Mıýnhen haıýanat­tar baǵynan eki úıir Prjevalskıı jylqysy (Gellabrunn «A» baǵytyndaǵy) ákelindi. Ulttyq parktiń tabıǵaty Prjevalskıı jylqylarynyń erkin jaılap, úıirge qulyn ilesýine qolaıly boldy. Ulttyq parktiń landshafttary Mońǵolııadaǵy Jońǵar gobıiniń tabıǵatyna uqsas. Sodan da shyǵar, munda jabaıy Prjevalskıı jylqylary ótken ǵasyrdyń 50-jyldary úıir-úıirimen sýatqa qulap, saı tabanyn toltyryp kózdiń toıatyn qandyratyn. Biraq eki aıaqty pendeniń yndyny kepkende qulannyń da «qulaǵynda qurbaqa oınap», joıylyp ketti.

Odan keıin qazaq dalasyna kerqulandardy jer­sindirý isi memlekettik deńgeıde júrgizilgenimen de, Prjevalskıı jylqylarynyń tym azdyǵy birden baıqalady. Ulttyq parkte toǵyz bas jylqy bolǵan, onyń ishinde tek eki bıe ǵana qulyndaıtyndyqtan jabaıy jylqy basynyń kóbeıýi tym baıaý. Odan syrt úıirdegi jas bıeler qany bir aıǵyrdan qulyn­daıtyndyqtan da Gellabrunn «A» baǵytyndaǵy tól alý múmkindigi bolmaı tur. Úıirdegi tórt bas jylqyny 2018 jyly kelisimshart negizinde Almaty qalasynyń zoobaǵyna jibergen. Qalǵan bes bas kerqulan – «Altyn-Emel» memlekettik ulttyq tabıǵı parkine qarasty Myńbulaq kordonynda. Byltyr ulttyq parkke Chehııadan mamandar arnaıy kelip, jerdiń jaıyn baǵamdaǵan. Bıyl osy memleketten birneshe bas Prjevalskıı jylqysyn ákelý týraly memorandýmǵa qol qoıyldy. Qazaqstanǵa Eý­ropadan jetkiziletin kerqulan «Altyn-Emel» memlekettik ulttyq tabıǵı parkine jiberilmeýi múm­kin. Byltyr Ekologııa jáne tabıǵı resýrstar mınıstrligi Orman sharýashylyǵy jáne janýarlar dúnıesi komıtetiniń ókildigi men Chehııa delegasııasy «Altyn-Emel» memlekettik ulttyq tabıǵı parki men «Altyn Dala» tabıǵı rezervatyna Prjevalskıı jylqylaryn jibersek, jersine me degendi talqyǵa salǵan. Memlekettik ulttyq tabıǵı parkiniń bas dırektory Qýat Baıturbaev tabıǵı rezervat pen ulttyq parktiń klımaty men qorektený bazasyna úlken mán berip, zertteý jumystary júrgizilgenin aıtady.

«Elimizdiń mamandary men Chehııadan kelgen delegasııa «Altyn-Emel» memlekettik ulttyq tabıǵı parkiniń klımatynyń qolaısyzdyǵy men qorektený bazasyn qarady. Jaıylym órisi onsyz da qulan (kerqulan emes) men qaraquıryqtardan artylmaı qalýy múmkin degen tujyrymǵa kelip, Prjevalskıı jylqylaryn «Altyn Dala» tabıǵı rezervatyna jiberetin bolyp sheshti», dedi Q.Baıturbaev.

Prjevalskıı jylqysyn qoltýma jergilikti qylquıryqpen býdandastyryp, ortaq tuqym alý jóninde «Altyn-Emel» memlekettik ulttyq tabıǵı parkinde tájirıbe jasalmaǵan eken. Alaıda bıologter Prjevalskıı jylqylary men úı jylqysyn býdandastyryp, gıbrıdti tuqym alýǵa bolatynyn aıtady. Biraq jabaıy kerqulan men jylqynyń býdanynan týǵan qulyn bedeý bolýy múmkin dep tu­jyrymdaıdy. О́ıtkeni úı jylqysynda 64 hromosoma bolsa, kerqulanda 66 hromosoma bar, jabaıy jyl­qynyń ereksheligi de – osy hromosoma sanynyń kóp­­tiginde. Q.Baıturbaevtyń paıymdaýynsha, ke­rqulan men qoldaǵy jylqyny býdandastyrǵanmen, odan týǵan qulyn Gellabrunn «A» baǵytyndaǵy ta­lapqa saı bolmaıdy. Iаǵnı taza kerqulan túspeıtin kórinedi.

Kerqulandy (Prjevalskıı jylqylaryn) Joń­ǵar keremeti dep ataýy tegin emes. Olardyń bolmysy kúshti, tyǵyz deneli, súıekteri men bulshyq­etteri jaqsy damyǵan, yqsham deneli, terisi qalyń, bas súıegi úlken, moıyny keń, aqshyl sary jáne qońyr bolady, jaqsy kórý, ıis sezý jáne estý qabi­letteri kúshti damyǵan. Olar jyrtqyshty qalaı toıtarýdy biletindikten de ıtqusqa aldyra bermeıdi. Ker­qulannyń taǵy bir qasıeti – taǵy minezin adamzat balasyna taptatpaı, jalynan ustatpaı keledi. Sodan da bolar jýasytyp, qolǵa úıretilgen emes.