О́tken jyldyń 11 qazanyndaǵy Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti Nursultan Nazarbaevtyń «Nurly Jol – bolashaqqa bastar jol» atty halyqqa dástúrli Joldaýy eldi taǵy bir serpiltip tastady.
Bul Joldaýdyń orny erekshe. О́ıtkeni, sońǵy ýaqytta shıkizat resýrstaryna álemdik naryqtaǵy baǵalardyń tómendeýi, geosaıası qaıshylyqtar álem ekonomıkasynyń daǵdarystan shyǵýyna keri áserin tıgizýde. Bul jaǵdaı bizdiń eldiń damýyna da áser etip, ekonomıkalyq ósim baıaýlaýda. Sondyqtan, osy bir kezeńnen súrinbeı ótýdiń, qıynshylyqtan shyǵýdyń joldaryn usynǵan Elbasy óz Joldaýyn ádettegi merziminen buryn jarııalady.
Prezıdent óz Joldaýynda aldaǵy jyldardy jan-jaqty saraptaı otyryp, negizgi baǵyttardy aıqyndap, Jańa Ekonomıkalyq Saıasatty jarııalady. Bıýdjetten, Ulttyq qordan, sheteldik ınvestısııalardan ekonomıkany damytýǵa, áleýmettik mindetterdi oryndaýǵa, jol, ınfraqurylymdar salýǵa, shaǵyn jáne orta bıznesti qoldaýǵa qomaqty qarajat bólinetin boldy.
Elbasymyz N.Á.Nazarbaev óz sózinde: «Bizde yrǵalyp-jyrǵalýǵa ýaqyt joq. Búgin aıtylatyn sharalardy 2015 jyldyń 1 qańtarynan bastap júzege asyrý kerek. Biz teris úrdisterdiń aldyn alý úshin barlyq yqtımal sharalardy jedel qabyldaýǵa tıispiz», – dedi. Joldaýdaǵy mindetterdi oryndaý úshin Parlament «2015-2017 jyldarǵa arnalǵan respýblıkalyq bıýdjet» parametrlerin qaıta qarap, bólingen qarjylardyń 2015 jyldyń 1 qańtarynan bastap ıgerilýin zańnamalyq turǵydan qamtamasyz etti. Al burynǵy Joldaýlarda qoıylǵan mindetterdi oryndaýǵa qajetti qarjylar tıisti jylǵa arnalǵan respýblıkalyq bıýdjet qabyldanǵannan keıin, ony naqtylaý kezinde, ıaǵnı 3-4 aı ótkennen keıin, ózgerister engizý arqyly jasalatyn edi. Elbasymyzdyń byltyrǵy Joldaýynyń erekshelikteriniń biri osynda. Bul qoıylǵan mindetterdiń jedel iske asyryla bastaýyna oń áserin tıgizedi.
Jalpy, el úshin kúrdeli kezeńderde kóptegen memleketter aǵymdaǵy problemalardy sheshýmen, birinshi kezekte, óz ekonomıkalaryn saýyqtyrý, damytý úshin qarjy-qarajat izdeýmen álek bolady. Al biz úshin bul – bastan ótken kezeń, óıtkeni, der kezinde turaqty áleýmettik-ekonomıkalyq damýdy qamtamasyz etý jáne ekonomıkany syrttaı qolaısyz jaǵdaılardan qorǵaýǵa baǵyttalǵan Ulttyq qor qurylyp, oǵan ekonomıkanyń shıkizat sektorynan túsken kiristerdiń qarajaty jınaqtaldy. Búginde bul qarajat jahandyq daǵdarystyń yqpalyn báseńdetip, elimizge jumys istep jatyr.
Elbasy Joldaýyndaǵy Jańa Ekonomıkalyq Saıasattyń ózegi – jeti baǵyt boıynsha ınfraqurylymdyq damý josparlary. Olar – kóliktik, ındýstrııalyq, energetıkalyq, áleýmettik jáne turǵyn úı ınfraqurylymyn damytý, sondaı-aq, shaǵyn jáne orta bızneske qoldaý kórsetý ári turǵyn úı-kommýnaldyq sharýashylyqty sýmen jáne jylýmen jabdyqtaýdy jańǵyrtý.
Elbasy Joldaýynda aıtylǵan tapsyrmalardy eskere otyryp jasalǵan «2015-2017 jyldarǵa arnalǵan respýblıkalyq bıýdjet týraly» Zań Parlamentte qyzý talqylaýdan ótip, qabyldandy. Elimizdiń basty qarjylyq qujaty bolyp tabylatyn respýblıkalyq bıýdjet týraly zańda álemdik shıkizat resýrstary baǵasynyń tómendeýine qaramastan, buryn qabyldanǵan barlyq áleýmettik mindetterdiń tolyq kólemde oryndalýy qamtamasyz etilgen. Bıýdjet shyǵystarynyń 45 paıyzdan astamy áleýmettik salaǵa baǵyttalǵan. Sondyqtan, 2015-2017 jyldarǵa arnalǵan respýblıkalyq bıýdjetti áleýmettik sıpattaǵy bıýdjet dep tolyq aıtýǵa bolady.
2015 jyly negizgi makroekonomıkalyq kórsetkishter, atap aıtqanda ishki jalpy ónimniń naqty ósýi – 4,8 paıyz, 2016 jyly – 5,3 paıyz, 2017 jyly – 6,7 paıyz kóleminde, al ınflıasııa deńgeıi osy jyldary 6-8 paıyz sheńberinde bolady dep josparlanýda. Boljam boıynsha 2015 jyly respýblıkalyq bıýdjet túsimi 6 trıllıon 858 mıllıard teńge kóleminde josparlansa, shyǵystar kólemi 7 trıllıon 855 mıllıard teńge kóleminde bolyp otyr.
Qabyldanǵan bıýdjettiń negizgi basymdyqtary bolyp – halyqty jumyspen qamtamasyz etý, ómir súrý jaǵdaıyn jaqsartý jáne tirshilikti qamtamasyz etý ınfraqurylymdaryn sapaly jańartý, óńirlik damytý, ekonomıkany jańǵyrtý jáne ártaraptandyrý, shaǵyn jáne orta bıznesti damytýǵa qoldaý kórsetý bolyp tabylady.
Qabyldanǵan respýblıkalyq bıýdjette, Elbasy Joldaýyndaǵy kólik ınfraqurylymyn damytýǵa kózdelgen qarajat sheńberinde úshjyldyq kezeńge 1 trıllıon 344,2 mıllıard teńge bólý kózdelgen. Onyń ishinde: 2015 jylǵa 502,9 mıllıard teńge, onyń ishinde Ulttyq qor qarjylary esebinen 178 mıllıard teńge bólý josparlanyp otyr. Atalǵan qarajattar esebinen «Batys Eýropa – Batys Qytaı» halyqaralyq kólik dálizi, «Ortalyq – Ońtústik» – «Astana – Qaraǵandy – Balqash – Qapshaǵaı – Almaty» joly, «Ortalyq – Shyǵys» – «Astana – Pavlodar – Qalbataý – О́skemen» joly jáne basqa da halyqaralyq tranzıttik dálizder: «Beıneý – Aqtaý – Túrikmenstan shekarasy», «Omby – Pavlodar – Maıqapshaǵaı» sııaqty iri jobalardy iske asyrý, sonymen qatar, jańa jolaýshylar terımınaly qurylysy men Astana áýejaıynyń ushý-qoný jolaǵyn rekonstrýksııalaý jalǵastyrylatyn bolady.
«Qoljetimdi turǵyn úı-2020» baǵdarlamasy boıynsha úshjyldyq kezeńge turǵyn úı qurylys jınaq aqshasy júıesi arqyly turǵyn úı salýǵa jáne satyp alýǵa, jaldamaly turǵyn úı salýǵa jáne ınjenerlik-kommýnıkasııalyq ınfraqurylymdy damytýǵa 394,9 mıllıard teńge josparlanǵan, onyń ishinde 2015 jyly jalpy 141,8 mıllıard teńge, osy oraıda Ulttyq qordan nysanaly transfertter esebinen jyl saıyn 17,5 mıllıard teńge bólinedi.
Atalǵan baǵyttardyń eń bastysy jáne negizgisi kóliktik-logıstıkalyq ınfraqurylymdardy damytý bolyp tabylady. Bul baǵytta elimizde Elbasymyzdyń tikeleı tapsyrmasymen qyrýar jumystar atqarylýda. Uzyndyǵy 2787 shaqyrymdy quraıtyn «Batys Qytaı – Batys Eýropa» magıstraldyq kólik dálizin salý aıaqtalýda. HHI ǵasyrdyń «Jibek joly» atanǵan halyqaralyq tranzıttik dáliz elimizdiń bes oblysy Almaty, Jambyl, Ońtústik Qazaqstan, Qyzylorda jáne Aqtóbe oblystary arqyly ótedi. Bul jobany iske asyrý halyqaralyq ekonomıkalyq baılanystardy jaqsartady, myńdaǵan shaǵyn jáne orta bıznes obektileri, on myńdaǵan jańa jumys oryndary ashylady. Sonymen qatar, «Astana – Qaraǵandy – Almaty», «Astana – Pavlodar – О́skemen», «Almaty – Qapshaǵaı – О́skemen» avtojoldary salynýda.
Sońǵy jyldary «Jetigen – Qorǵas» temirjoly salynýǵa baılanysty elimizdiń Qytaıǵa shyǵý múmkinshiligi ulǵaısa, «О́zen – Túrikmenstan memlekettik shekarasy» shoıyn joly qurylysynyń bitýimen Túrikmenstan men Iran arqyly Parsy shyǵanaǵyna shyǵýǵa jol ashyldy.
Al, Ortalyq Qazaqstannyń kóptegen aýdandarynyń áleýmettik-ekonomıkalyq jaǵdaıyn jaqsartatyn, elimizdiń shyǵysy men batysyn jalǵastyratyn, qurylysy bıyl aıaqtalatyn, uzyndyǵy 1200 shaqyrym bolatyn «Jezqazǵan – Shalqar – Beıneý» baǵytyndaǵy jańa temirjol Kaspıı teńizimen Kavkaz arqyly Eýropaǵa shyǵýǵa múmkindik beredi.
Qazaqstan tarıhynda bir ǵasyrǵa jýyq ýaqytta bir-aq Túrkisib shoıyn joly salynǵanyn eske alsaq, tek sońǵy bes jylda Táýelsiz Qazaqstannyń temirjol magıstraldaryn salý arqyly Shyǵys pen Batys jáne Ońtústik Azııa elderiniń teńiz porttaryna shyǵýǵa múmkindik alǵanyn úlken maqtanyshpen aıta alamyz. Jol – ómirdiń ózegi, baqýatty tirliktiń qaınar kózi. Tek jol qurylysy arqyly 200 myńnan astam jumys ornyn ashýǵa múmkindik bar. Ol ekonomıkanyń basqa salalarynyń damýyna tikeleı áser etedi.
Elbasynyń «Nurly Jol» baǵdarlamasy Qazaqstan ekonomıkasynyń alǵa damýymen birge, shekaralas memleketterdiń de ekonomıkasyn, halyqtarynyń ál-aýqatyn arttyrýǵa oń yqpalyn tıgizedi. Mysaly, halyqaralyq «Batys Qytaı – Batys Eýropa» tranzıttik jol dálizin Qytaı, Shyǵys, Ortalyq Azııa, Reseı elderi de óz ıgilikterine paıdalanatyn bolady. Elbasy óz sózinde «eń bastysy – osynyń bári bolashaq urpaqtyń baılyǵy retinde bizdiń jerimizde qalady» dedi. Mine, kóregendik, mine, tereńinen oılap, tolǵap, aldymyzdy boljap, halyqqa qyzmet etý, el basqarý úlgisi.
Elbasy Joldaýyndaǵy Jańa ekonomıkalyq saıasattyń basym baǵyttarynyń biri – turǵyn úı ınfraqurylymdaryn nyǵaıtý máselesi. «Úıi joqtyń – kúıi joq» degen sóz bar. Adamnyń alańsyz ómir súrip, eńbek etýi úshin eń qajetti nárse baspana. Elimizde turǵyn úı máselesin sheshý úshin birqatar baǵdarlamalar iske asyrylýda. Alaıda, bul baǵdarlamalardaǵy qoıylǵan sharttardy orta jáne tómen tabysy bar otbasylar oryndaýǵa múmkinshilikteri jetpeıdi. Basqasyn aıtpaǵanda, turǵyn úı alý úshin tólenetin bastapqy jarna mólsherin kópshilik tóleı almaýda. Ekinshiden, ıpotekalyq nesıege berilgen úılerdiń paıyzdyq mólsheri tym joǵary. Bir sózben aıtqanda, «Qoljetimdi turǵyn úı-2020» baǵdarlamasy bar, biraq kóp adamnyń qoly jete bermeıdi. Sebebi, qazirgi tańda turǵyn úı qurylysy salasynda neshe túrli deldaldar, qaýymdastyqtar, jeke qurylymdar bar. Solar arqyly úıdiń baǵasy kóterilip ketýde.
Al osyndaı qarapaıym adamdardyń qoly jete bermeıtin baǵdarlamalardyń ózine bıýdjetten qarjy bólinedi de, bólingen qarjylar ártúrli sebeptermen ıgerilmeı qalady. Mysaly, Turǵyn úı-kommýnaldyq sharýashylyǵyn jańǵyrtý baǵdarlamasy boıynsha 2014 jylǵa bólingen 3,7 mıllıard teńgeniń 2,69 mıllıard teńgesi nemese 71 paıyzy ıgerilmeı, bıýdjetke qaıtarylyp jatyr. Osyndaı máselelerdi túpkilikti sheshý maqsatynda Elbasymyz N.Á.Nazarbaev óz Joldaýynda elimizdegi turǵyn úı ınfraqurylymdaryn damytýdyń joldaryn kórsetip berdi.
Búginde, elimizde jyl saıyn paıdalanýǵa beriletin turǵyn úıdiń 43,7 paıyzy jeke menshik enshisinde. Sondyqtan da, jeke turǵyn úı qurylysynyń damýyn yntalandyrý, jer telimderin bólý rásimderin jeńildetý, olardyń ashyqtyǵyn qamtamasyz etý, jeke turǵyn úı salynatyn ýchaskeniń elektr, sý júıesin tartý, jol salý sııaqty basqa da ınjenerlik kommýnıkasııalaryn memleket tarapynan tez arada sheshý elimizde turǵyn úı qurylysyn joǵary qarqynmen damytýǵa tikeleı áser etedi. Alaıda, bul baǵytta atqarylyp jatqan jumystar jetkiliksiz. Búginde, jeke turǵyn úı salýshylarǵa ınfraqurylymy joq degen syltaýmen jer telimderi berilmeýde. Al ınfraqurylymyn salýǵa bıýdjetten qarjy óte az bólinýde. Osynyń saldarynan turǵyn úı kezeginde turǵan azamattar sany 100 myńnan 300 myńǵa deıin ósip, jer telimderin alýshylar kezegindegi azamattar sany respýblıka boıynsha 1 mıllıonǵa jetti. Al qoljetimdi turǵyn úı baǵdarlamasy boıynsha ınfraqurylym salýǵa 2014 jylǵy respýblıkalyq bıýdjetten bólingen qarjynyń 7 mıllıard teńgesi ıgerilmeı, bıýdjetke qaıtaryldy. Bul baǵdarlamanyń tolyq iske aspaı jatqanyn kórsetedi.
Sondyqtan, memleket jeke azamattardyń áleýetin paıdalanyp jeke turǵyn úı salýda barynsha qoldaý kórsetýi kerek. Birinshi kezekte, biz azamattardyń jeke menshik qarjysyn paıdalanamyz. Olarǵa ınfraqurylymy daıyn jer bólip bersek, ózderiniń qarjysy esebinen úı salyp alady. Memleketten eshteńe suramaıdy. Osylaı baspanamen qamtamasyz etý máselesi tezdetip sheshile bastaıdy. Al únemdelgen qarjylardy jaǵdaıy tómen azamattarǵa, jas otbasylarǵa, kóp balaly otbasylarǵa qoljetimdi turǵyn úı salýǵa jumsaýǵa bolady.
Qoljetimdi baspana máselesin sheshý elimizdiń halyq sanynyń ósýine, demografııalyq ahýaldyń jaqsarýyna tikeleı áser etedi. О́z baspanasynyń bolmaýy otbasylardyń josparly túrde bala súıýden bas tartýyna májbúrlep otyr. Sondyqtan, halyqty baspanamen qamtamasyz etýdiń barlyq joldary qarastyrylyp, jaldamaly turǵyn úı bolsyn – jeke turǵyn úı salý bolsyn bárine jaǵdaı jasap, qoǵamdaǵy bul ózekti máseleni sheshýge tıispiz. Sonymen qatar, kóp balaly analarǵa memlekettik turǵyn úı qorynan birinshi kezekte úı alý máselesin de sheshýimiz kerek. О́ıtkeni, 7-8 sábıge álemniń jaryǵyn syılap, tún uıqysyn tórt bólip, olardy baǵyp-qaǵýdan, elimizdiń órkendeýine eńbek etetin, táýelsizdigimizdi qorǵaıtyn azamattardy dúnıege keltirip, tárbıelep, ósirýden artyq qyzmet te, jumys ta, qundylyqtar da joq shyǵar dep oılaımyn. Eń úlken qurmet te, qoldan kelgenshe barlyq jaǵdaıdy jasaý da birinshi kezekte batyr analarǵa tıisti bolýy kerek. Sondyqtan, páter alýshylardyń birinshi kezegine batyr analardy kirgizý kerek.
Joldaýda shaǵyn jáne orta bıznes pen iskerlik belsendilikti qoldaý boıynsha jumystardy jalǵastyrý tapsyryldy. О́ıtkeni, shaǵyn jáne orta kásipkerlikti qalyptastyrý men damytý – el ekonomıkasyn nyǵaıtýdyń birden-bir joly. Atap aıtqanda, salalyq jáne óńirlik monopolızm joıylady, naryqta taýarlar men qyzmetter kóbeıedi, jańa jumys oryndary ashylady, ǵylymı-tehnıkalyq progrestiń jetistikteri ómirge engiziledi, qoǵam turaqtylyǵynyń kepili bolyp tabylatyn orta tap qalyptasady. Sondyqtan, biz otandyq kásipkerlerdi qoldaý tetikterin jetildirý jáne olardyń múddelerin qorǵaý men ilgeriletý úshin qajetti barlyq sharany qabyldaýymyz kerek.
Sońǵy kezderi memlekettiń kásipkerlikti qoldaýǵa baılanysty atqaryp otyrǵan birqatar is-sharalaryna qaramastan, áli de bolsa sheshimin tabýdy qajet etetin máseleler, kedergiler men tosqaýyldar jetkilikti. Búginde otandyq kásipkerlerdiń elimizdiń ishki jalpy ónimindegi úlesi – 17-18 paıyzdy ǵana quraıdy. Bul – Keden odaǵyna qatysýshy elderdiń ishindegi eń tómengi kórsetkishterdiń biri. Al damyǵan elderde bıznes ishki jalpy ónimniń 50-60 paıyzyn quraıdy. Munyń negizgi sebepteri: kásipkerler, ásirese, aýyldaǵy shaǵyn kásipkerler memlekettiń ózderine jasap jatqan jeńildikterin bilmeıdi. Túsindirý jumystary tómen, nesıelik paıyzdyń mólsherlemesi joǵary, kepildikteri joq, saýatty bıznes-jospar jasaı almaıdy.
Elimizde shaǵyn jáne orta bıznestiń ishki jalpy ónimdegi úlesin kóterý úshin kásipkerlikti barlyq óńirlerde jáne eń birinshi kezekte shıkizat emes sektorda damytýǵa, aýyl sharýashylyǵy ónimderin tereń óńdep, onyń eksporttyq áleýetin kóterýge baǵyttaý kerek. Kásipkerliktiń 63 paıyzy tek Almaty qalasynda shoǵyrlanǵan, 66 paıyzy saýda-sattyq pen qyzmet kórsetý salasynda. 2013 jyly shaǵyn jáne orta bıznes sýbektilerine berilgen nesıeniń 65 paıyzy tek saýda-sattyq pen qyzmet kórsetý salasyna berilgen. Al óndiris salasyna nebary 9,6 paıyz, aýyl sharýashylyǵymen aınalysatyn kásipkerlerge 5,7 paıyz nesıe berilgen. Sondyqtan da, kásipkerlikti naqty ónim daıyndaıtyn salaǵa baǵyttaıtyn kez jetti. Máselen: mashına jasaý, hımııa, toqyma, taǵy basqa óndiris salalarynda myńdaǵan ártúrli bólshek, taýarlar kerek. Osy kerekti taýarlardy óndiretin de shaǵyn kásiporyndar bolýy kerek jáne olar sol óndiris oryndarynyń tóńireginde shoǵyrlanýy tıis.
Elbasy Joldaýynda qoıylyp otyrǵan úlken de asa jaýapty mindetterdi oıdaǵydaı oryndaý úshin elimizde turaqtylyq, kelisim men birlik bolýy kerek. Búginde Qazaqstan – birligi men tirligi jarasqan, ataǵy álemge taraǵan memleket. Kóptegen etnostar qazaq shańyraǵynyń astynda jınalyp, bir úıdiń balasyndaı tatý-tátti ǵumyr keship jatyr. Osynaý kópultty halyqty Qazaqstan atty bir shańyraq astyna toǵystyrý Elbasymyz N.Á.Nazarbaevtyń qajyrly eńbeginiń, táýelsiz elimizdi álemdegi damyǵan, órkenıetti elderdiń qataryna qosý jolyndaǵy syndarly saıasatynyń arqasynda múmkin bolyp otyr.
Elbasy óz Joldaýynda: «Biz Jalpyulttyq ıdeıamyz – Máńgilik Eldi basty baǵdar etip, táýelsizdigimizdiń damý dańǵylyn Nurly Jolǵa aınaldyrdyq», dep atap ótti. Sondyqtan, qajyrly eńbekti qajet etetin, keleshegi kemel Nurly Jolda birligimizdi bekemdep, aıanbaı ter tógýimiz kerek. Máńgilik El – eldiń biriktirýshi kúshi, eshqashan taýsylmas qýat kózi. Ol «Qazaqstan-2050» Strategııasynyń ǵana emes, XXI ǵasyrdaǵy Qazaqstan memleketiniń myzǵymas ıdeıalyq tuǵyry!
«Máńgilik El» bolý ata-babalarymyzdyń san myń jyldan bergi asyl armany edi. Búginde Elbasymyz N.Á.Nazarbaevtyń kóregendiginiń, aqyly men parasatynyń arqasynda ata-babalarymyzdyń armandaǵan asyl muratyn biz aqıqatqa aınaldyrdyq. Máńgilik Eldiń irgetasyn qaladyq. Táýelsiz Qazaqstandy Máńgilik El etý bizdiń urpaqtyń basty maqsatyna, ulttyq uranymyzǵa, ulttyq ıdeıamyzǵa aınaldy. Osy oraıda, endi bastalǵan 2015 jyl ulttyq tarıhymyzdy ulyqtaý jáne búgingi bıikterimizdi baǵalaý turǵysynan mereıli belester jyly bolyp tabylady. Qazaq handyǵynyń 550 jyldyǵyn, Qazaqstan halqy Assambleıasy men Konstıtýsııamyzdyń 20 jyldyǵyn, Uly Jeńistiń 70 jyldyǵyn atap ótemiz. Osynaý tarıhı belester Jańa Qazaqstandyq Patrıotızmdi urpaq jadyna sińirýde aıryqsha rólge ıe.
«Máńgilik El» ıdeıasy men «Nurly Jol» baǵdarlamasynyń, ondaǵy atqarylýǵa tıis is-sharalardyń bárin halyq arasynda tereń túsindirýimiz kerek. О́ıtkeni, Elbasymyz Nursultan Nazarbaevtyń «Nurly Jol – bolashaqqa bastar jol» atty Joldaýy elimizdiń táýelsizdigin baıandy etý, qazaq halqynyń ult bolyp órkendeýine jol ashyp, jaǵdaı jasaý, onyń tili, dili, mádenıeti keń qulash jaıý úshin zor múmkindikter týǵyzady. Bul maqsatqa qol jetkizý jolynda bárimiz bir kisideı jumylyp, elimizde birlik pen turaqtylyqty saqtap, ony nyǵaıta otyryp, aıanbaı ter tógip eńbek etýimiz kerek.
Qýanysh AITAHANOV,
Parlament Senatynyń depýtaty.
