2006 jyly jaryqqa shyqqan rejısser Pavel Lýnıgınniń «Aral» fılmin kınosynshylar kúrmeýi kúrdeli katarsıstik haldiń kórkem rámizi dep baǵa bergen. Onda ar júgin arqalaǵan taramys taǵdyr ıesiniń taýqymeti týraly baıandalady. Adam aldyndaǵy kinádan kúńirengen kúızelisi, qudaı aldyndaǵy kúnádan ýhilegen beıtaǵat jany sıpattalady. Munda rýhtyń jańǵyrýy men onyń máńgiligi sóz etiledi. Aqyry uıattyń sýymen júzin jýǵan ujdandy erdiń ulaǵaty ulyqtalady.
Fılmniń jelisi jeńil bolǵanymen, aıtar oıynyń salmaǵy tabyttaı aýyr. Jas soldat Anatolıı Ekinshi dúnıejúzilik soǵys kezinde jaý qolyna tutqynǵa túsedi. Mańdaıyna tapansha kezenip turǵan ol óziniń komandırin óltirýge májbúr bolady. Ol endi qalǵan ǵumyryn aıdaladaǵy aralda estandy jatqan jerinen taýyp alǵan monastyr qyzmetkerlerimen birge ótkizedi. Qatar qulshylyq qylady, Jaratqannan keshirim tileıdi. Qartaıǵan shaǵynda komandıriniń de ajaldan aman qalǵanyn bilgen ol kóp uzamaı fánıden baqıǵa úmit etedi. Biraq táńirlik álemniń tabaldyryǵyn attamas buryn, ishine jyn kirip ketip, maza bermegen Tıhon Petrovıchtiń nemese Anatolııdiń kezindegi komandıriniń qyzyn dertinen aıyqtyrady.
Yqylym zamannan beri adamzattyń ar kitabynda satqyndyq eń aýyr qylmys bolyp eseptelgen. Týǵan baýyry Abyldy óltirgen qanypezer Qabyldy eske túsirińiz. Al ustazyna satqyndyq jasaǵan Iýda Iskarıottiń beınesi aıarlyq pen jendettiktiń rámizine aınalǵan. Sol arqyly Iýda ǵana emes, Iýda asylyp qalǵan aǵash ta máńgilik anafemaǵa ıakı alastaýǵa ushyrady. Satqyndyq pen kisi óltirý – bir kúnániń eki bolmysy. Birinsiz biri júrmeıdi. Bas keıipkerimiz Anatolıı de júregindegi jigersizdikten úzeńgiles joldasyna qarý kezeıdi. Kınobaıanda adam záýzatynyń kóresini kórmeı kórge túspeıtinin, shyn jylasa soqyrdyń da kózinen jas shyǵyp, Jaratýshynyń keńshilik qylatyny kórsetiledi.
Anatolıı ómir baqı ókinip ótti. Adamnyń ar aldyndaǵy mártebeli hali de – osy bolsa kerek. Etken qııanatyna ókinbese, adamnyń adamshylyǵy joǵalady. Qashaǵan aqynnyń «júz kisini óltirgen, janyna qaza keltirgen Násýhany da qudaı ońdaǵan» degen jyr úzindisi bar. Násýha – ǵumyr boıy kisi óltirýmen aınalysqan naǵyz baskeser edi. Qartaıǵan shaǵynda táýbesine keledi. Qylǵan qııanatyna qatty ókinedi. Júz kisiniń aqysyn anyq óteı almaıtynyn bilgenmen, basqa adamdarǵa saıa bolady-aý, áıteýir paıdasy tıedi-aý dep baıaban shólge aǵash ege bergen eken jaryqtyq. Aqyry ol da Táńiriniń rahmetine bólenedi. Aspannan alpys túrli pále jaýsa da, jaratqannan úmit úzbegen quldyń mindetti túrde shapaǵat shapanyn jamylary anyq emes pe?
Taǵdyr ony talaı synady. Alaıda Anatolıı birde-bir asylyq sóılegen emes. «Kóp ishinde jalǵyz bolyp, kóp muńaıyp jylap» júrgen shákirtinen ustazy osy jaǵdaıynyń sebebin surapty. Kókirek kózi ashylyp, taǵdyr taqtasyn oqıtyn halge jetken shákirti ustazynyń baratyn jeri – máńgilik ókinish mekenin kórip, egile bergen eken. Sondaǵy aıtqan sózi eken ustazynyń: «Sen bul jazýdy endi kórip tursyń. Al meniń kórgenime jıyrma jyldan asty. Alaıda azapqa salsa da, ǵajapqa shyǵarsa da, ý berse de, sý berse de odan basqa meniń syıynarym da, súıenerim de joq emes pe?», degen eken... Bizdiń bas keıipkerimiz de – osyndaı jan.
Anatolıı qara jumysqa ózin aıamaı salady. Jupyny kıinedi, qarapaıym sóıleıdi. О́zin kúlli adamnan tómen sezinip, aqyry topyraq sıpatqa aınalady. Iаǵnı onyń ústinen ǵalam basyp ótse de, qyńq etpeıdi. Ústine kúl tókse de, gúl ósirip shyǵady. Osylaısha, onyń boıyna qasıet daryp, kisi emdeıtin halge jetedi. Jan-jaqtan dertine daýa suraǵan adamdar Anatolııdiń batasymen qulan-taza aıyǵyp ketetin boldy. Rasynda, neǵurlym ózin tómen ustaǵan adamnyń rýhy soǵurlym bıikteı beredi eken-aý.
Myna qyzyqqa qarasańyzshy. Komandıriniń aldynda aıypty Anatolıı aqyry aıaǵynda onyń qyzyna em darytady. Sodan keıin kóp uzamaı ana ómirge attanyp ketedi. Quddy ol ómir baqı kúnásine keshý tilep, Tıhon Petrovıchtiń kelýin kútkendeı. Esime marqum jýrnalıst Beısen Quranbektiń ájesi tústi. Balalary nemeresiniń qazasyn keıýanaǵa aıtpaǵan eken. Kótere almaı qalady dep issaparda degen. Aqyry júzdi toltyrǵan ázız ananyń ózi de jantásilim eter shaǵynda Beısenin izdep beımaza kúı keshipti. Bir aıaǵy tórde, bir aıaǵy kórde. Eki álemniń ortasynda qalyp qoıyp biraz qınalǵan eken. Ana jaqqa attanyp ketýge myna ómirdegi bir túıin jibermeı turǵandaı. Anasynyń aıanyshty halin kórip otyrýǵa shydamaǵan balasynyń bireýi: «Apa-aý! Beısenińiz sol jaqta. Endi artynan bara qoıyńyz» degeni sol edi, asyl ananyń jany tynyshtyq taýyp, máńgilik saparyna kúlimdep attanǵan eken. Iá, adamdy bul dúnıeden jibermeı ustap turatyn nárseler kóp. Báriniń aldynda júziń jarqyn, aryń taza bolyp attanǵan janda ne qaıǵy bar? Anatolıı de – sondaı baqytty jan. Ol júregindegi qap-qara mórdi kóz jasymen jýyp, appaq dúnıege appaq arymen attandy.
Fılmniń basty rólin somdaǵan – Petr Mamonov. Suhbattaryn tyńdasańyz, Anatolııdiń keýdesin kernegen ókinish azaby muny da qatty qınaǵan. Aıtýynsha, ártis qyryq jasyna deıin qydyrympaz, maskúnem, nashaqor, nápsiqumar adam bolǵan. «Mende bári boldy: aqsha da, úı de, áıel de, bala da. Bir kúni nelikten oıanýym kerektigin bilmeı qaldym. Sebebi mende bári bar. Biraq onyń qandaı máni bar?» deıdi ol. Osy sátten bastap akterdiń ómiri túbegeıli ózgeredi. Asaý minezin tizgindep, synyqtyqqa bet burady. Qyzyl-jasyl kıimderinen bas tartyp, qarapaıym kıimge kóshedi. Qymbat úıin satyp, qalanyń syrtyndaǵy jer úıinde baqsha egedi. Tup-týra Tolstoı aqsaqal sekildi. Kıno kórermenge jol tartqannan keıin, halyqtyń yqylasyna bólengeni sonsha, P.Mamonovtyń poshtasyn ómirde joly bolmaı daǵdarǵan adamdardyń nemese suraǵyna jaýap tappaı júrgen jandardyń haty toltyryp tastaıdy. Tipti pirádar Anatolııge kelgen emdelýshiler sekildi keıbir dimkas adamdar «jaqsydan sharapat» dep, keýdesi hıkmet akterdiń batasyn alýǵa zárý bolady.
Anatolıı kim boldy sonda? Áýleki me, áýlıe me? Joq, ondaı emes. Kúnákar ma, pirádar ma? Taǵy da joq. Ol – bar bolǵany pendeliktiń perdesin dar aıyryp, túp ıesin kóksegen úlken armany bar kishkentaı adam, ıakı ar aralynda azabyn keshken aqjúrek jan. Iá, bul – tolassyz kúrestiń arqasynda qol jetkizgen tap-taza rýhtyń ıesi haqyndaǵy baıan.
