«Mýzeıde 90 myńǵa jýyq eksponat bar. Negizgi maqsatymyz – solardyń barlyǵyn keleshek urpaqqa saqtap, sol arqyly tarıhymyzdy, salt-dástúr, mádenıetimizdi tanytý. Jýyrda Qasymbek datqanyń urpaǵy kelip, kezinde babasy qoldanǵan asadaldy mýzeıge syı retinde tapsyryp ketti. Kezinde atadan balaǵa mıras retinde berilip kelgen bul jıhazdy ol babasynyń kózi bolyp mýzeıde máńgilik saqtalsyn degen nıetpen ótkizipti. Qoldan-qolǵa kóshetin zat kúnderdiń kúninde eskirip, joǵalatyny belgili. Sondyqtan osynyń aldyn alý úshin de urpaqtary qundy dúnıeni mýzeıge ákep tapsyrdy. Endigi jerde eksponatty qaıtadan restavrasııa jasap, synǵan, syry ketken jerlerin qaıta qalpyna keltiretin bolamyz. Jańǵyrtýdan ótken soń áli talaı mýzeıde ótetin tarıhı, etnografııalyq is-sharalarda bul jádigerdi halyqqa tanystyryp nasıhattaımyz. Qujatta bekitilgendeı, jádigerdi ákep tapsyrǵan Qasymbek datqanyń shópshegi Jazylbek Ońlasbekov deıtin azamat» dedi mýzeı ókili J.Úrkimbaeva.
Jalpy murajaı irgetasy megapolıs enshisin almaı turyp qalanǵandyqtan munda Shymkentke de qatysty talaı dúnıeni tabýǵa bolady. Sondyqtan Shymkent qalasy men Túrkistan oblysy úshin bul ólketaný mýzeıi ortaq.
Búginde Qasymbek datqa atynda aýyl bar. Ol Saıram aýdany Qaınarbulaq aýyldyq okrýgine qarasty eldi meken. 2010 jylǵa deıin ol Kómeshbulaq dep atalyp keldi. Onyń aldynda keńes ókimeti tusynda Sovetskoe aýyly bolatyn. Eldi meken atyn aýystyrýǵa baılanysty aýdandyq onomastıkalyq komıssııa hatynda Qasymbek datqanyń ómirderegi keltirilgen. Onda bylaı delinedi: «Qasymbek Qojabekuly 1838 jyly Syrdarııa gýbernııasy Kómeshbulaq bolysynda dúnıege kelgen. 9 jasynda ákesi Qojabek Tashkendegi «Kókil» medresesine oqýǵa beredi. Ol osy medresede 4 jyl oqıdy. Oqýdan keıin eline oralyp, biraz jyl aýyl moldasy bolady. Ol kezde bul óńirdi Qoqan handyǵy bılep turǵan. Qasymbek bozbala shaǵynda osy handyqtyń qara qazaqqa jasaǵan zorlyǵyna shydaı almaı, oǵan qol jıyp qarsy shyǵady. 17 jasynda osy isi úshin han ony Qoqandaǵy zyndanǵa jabady. Zyndanda 3 aı jatady. Odan bosanǵan soń aıtqanynan qaıtpaı, handyqqa qarsy kúresin jalǵastyra beredi. Kúresti júrgize otyryp, ár jerde shashylyp júrgen eldiń basyn qosyp, Kómeshbulaq mańyna jınap, aýyl etedi. Arys ózeninen beri qaraı «Shubar dalasy» aryǵyn tarttyryp, egin ekkizedi. Osyndaı abyroıynan seskengen han ony óz jaǵyna shyǵaryp alý úshin datqa shenin beredi. Bul shendi Qasymbek 21 jasynda ıelengen. Qoqan handyǵy qulaǵan kezinde ol orystarǵa qarsy kúresti. Orystar da Qoqannyń qýlyǵyn qaıtalap, ony bolys saılaıdy. Osy bolystyqty 1913 jylǵa, ıaǵnı ózi qaıtys bolǵan kezge deıin alyp júrdi. 1913 jyly orys patshalyǵynyń sheshimimen Romanovtar áýletiniń 300 jyldyǵyna shaqyrylady. Qasymbek datqa týraly el aýzynda aıtylǵan áńgime kóp. Bir jyly óziniń 300 qoıy, 50 qarasyn jalańash kedeılerge taratyp bergen».
Qoqan handyǵynyń shynynda da jergilikti halyqqa kórsetken zábiri az bolmaǵanyn belgili ádebıetshi ǵalym Serik Qırabaev «Egemen Qazaqstan» gazetine jarııalaǵan «Estemes bı» atty maqalasynda bylaı dep sýretteıdi: «Qoqan handyǵynyń bıligi – ońtústik qazaqtarynyń otarshyldyqta kórgen qııanatynyń eń bir soraqy betteri. Adamdy kisilik qasıetterinen aıyratyn, azamattyń jazyqsyz qanyn tógetin, áıelderge degen zorlyqtyń neshe túrli aıýandyq túrlerin qoldanǵan, qolyndaǵysyn tartyp alyp, jalpy jurtty zar eńiretken jendet tártip ornatqan bul handyqtyń syry tarıhtan belgili».
Al pedagogıka ǵylymdarynyń doktory Baqtııar Smanov osy taqyryp aıasyndaǵy eńbeginde datqa sóziniń maǵynasyn ashyp kórsetedi. Datqa hannyń jaı ǵana ókili emes, bıik mansap ıesi. Onyń ulan-baıtaq eli, qolynda jeke móri bar, sheksiz-shetsiz bıligi boldy. Teginde datqa sózi parsy tilindegi tilek, ádildik ıesi degen uǵymnan shyqqan. Buhara, Qoqan handyqtary kezeńinde handyq tarapynan bıik laýazym, joǵary ataq retinde berilgen. Datqa eldiń ishinen han atyna kelip túsken ótinish-tilekterdi, aryz-shaǵymdardy qabyldap, oǵan hannyń bergen jaýabyn jurtshylyqqa jetkizip otyrǵan. Qazaq qaýymy arasynan datqa laýazymyna ıe bolǵan shymyr Baızaq, Tórtbaı, janys Shoıbek, Momynbek, Qasymbek, qańly Ákimqul tóre, sıqym Qudaıbergen, Qasymbek, Batyrbek, Qojabek, ysty Shoqaı, qońyrat Sapaq, Qonys, Musabek, Turlybek, sirgeli Bekmurat, Poshan, Kónshim, jaǵalbaıly Shinet syndy qandastarymyzdyń esimderi tarıhtan belgili ekenin aıtady.
Qasymbek datqa týraly el aýzynda qalǵan ańyz kóp dedik. Sonyń birin belgili zertteýshi fılologııa ǵylymdarynyń kandıdaty Aqjol Qalshabektiń ákesi 85 jastaǵy Batyr qarııanyń óz aýzynan jazyp aldyq.
Qasymbek datqanyń zamanynda naımannyń bir jigiti bir qyzǵa úılenedi. Sóıtse ol da naımannyń qyzy bolyp shyǵady. Sodan qyzdyń týystary ashýǵa basyp jigitti jazalamaq bolady. Jigit qashyp Qasymbek datqany jaǵalapty. «Osyndaı jaǵdaı boldy, sizge jan saýǵalap keldim» depti jigit. «Olaı bolsa bir mánisi bolar, myna jerden aryq qaz da eginińdi ege ber» depti datqa. Sodan kúnder ótip, jigit eginimen maldy, baqýatty bolyp ketipti. Sóıtip júrgende álginiń úılengen kelinshegi kenetten ómirden ozady. Bul habar datqanyń qulaǵyna jetken soń jigitti eline qaıtarady. Alaıda ol eline qaıtsa, qyzdyń týystary ósh alatynyn aıtyp júreksingen syńaı tanytady. Buǵan datqa qasyna adam qosyp beretinin, óziniń atynan úshbý hat joldaıtynyn aıtady. Osylaısha aldyna malyn salyp eline aıdaı jóneledi. Barǵan bette naımannyń bıine datqanyń hatyn usynady. Onda úsh-aq sóılem jazylypty: «О́lmeımin degen óledi eken. Kórmeımin degen kóredi eken. Kónbeımin degen kónedi eken». Halyq shýlasyp, daýdyraı bastaǵanda bı olardy basyp, «ólmeımin degeni áıelin aıtqany, kórmeımin degeni jigitti aıtqany, al kónbeımin degeni bizdi aıtyp otyr. Qoı osymen kónip, daýdy doǵaraıyq» dep jigitti elimen jarastyrypty. Osy kúnde sol jigit qazǵan aryq Naıman aryq bolyp jurt aýzynda qalyp qoıypty desedi.
ShYMKENT
