Foto: massaget.kz
Árıne ultty sózin sóılegende sál emosııaǵa berilip ketetin ádetimiz bar. Siz de bul qazaqty «Abaısha» súıseńiz sol kúıdi kesherińizge kúmánim joq. Jaraıdy, sýbektıvti reaksııamyzdy jıyp qoıyp, resmı málimettiń sheńberinde sóz qaýzaıyq. Máselen, mınıstrlikke, tipti óńirdegi kez kelgen basqarmaǵa baspasóz hatshy bolyp kirý úshin áýeli orys tilin jetik bilýińiz shart. Bul synaqtan múdirmeı ótseńiz, ary qaraı qorqynysh joq, ana tilińizdi jartylaı bilseńiz de jumysqa qabyldaı beredi. Sebebi, joǵary jaqtan keletin qujattardyń basym bóligi resmı tilde joldanady. Al bizdiń memlekette aqparatty orys tilinde alýǵa kez kelgen adamnyń quqyǵy bar. Statıstıkaǵa sáıkes, azamattardyń 60 paıyzy memlekettik qyzmetti qazaq tiliniń ornyna orys tilin tańdaıdy. Ol – «mınıstrlikpen bekitilgen» isqaǵaz. Ony bul dáıekke súıenbeı-aq ishińiz sezip otyr.
Osy oıymyzǵa oramdas «Ana tili men myna tili» atty podkastta redaktor Nazgúl Qojabek mynandaı pikir bildiredi. Taqyrypqa oraı tusyn nazarǵa alaıyqshy.
«Memlekettik mekemelerdiń aýdarmashylary arasynda baıqaý bolady. Qısynǵa salsaq, aýdarmashy tek qana qazaq tildi mátindi ózge tilge aýdarý úshin ǵana otyrýy qajet. Al bizde kerisinshe. Álemde bútin eldiń qujatyn ózge tilde jazyp, ony ana tiline aýdaratyn memleket joq. Jaqynda Qazaqstandy búkil álemge tanytýdy maqsat etetin saıt jaryqqa shyqty. Ishindegi mátinniń bári oryssha jazylyp, qazaqshaǵa aýdarylǵan. Ulttyń bolmysyn kórsetetin mańyzdy málimetter qısyq-qısyq jazylǵan. Iаkı, bılik te qazaq tilin qaýqarsyz kóredi», deıdi N.Qojabek.
Ol ras, qoǵamda orys tiliniń quqyǵyn qorǵaıtyn toptar kóp. Olardy jeńý múmkin emes. О́ıtkeni, bizdiń saıası júıe resmı tildiń yqpalynda. О́kinishke qaraı, áli de «orys tilin bilmese balam ash qalady» dep oılaıtyn ata-analar bar. Olardyń ishinde mınıstrler, senatorlar, májilismender de kezdesedi. Bul oıdan shyǵarylǵan sóz emes, naqty fakt. Tipti túrin tústep, nyspysyn naqtylaı ketýge de bolar edi. «О́kınıshke karaı»...
Osy rette Jetisýǵa oralaıyqshy. Bizdiń óńirde 28 basqarma jumys isteıdi. Sonyń 3-4-eýi ǵana ana tilinde keń ári dál aqparat bere alady. Olardy tipti tústep aıtýǵa da bolady. Mádenıet, arhıvter jáne qujattama, din isteri jónindegi jáne bilim basqarmalary qazaq aýdıtorııasyna jaqyn. Al qalǵan memlekettik organdardyń jýrnalısterge joldaǵan baspasóz baıany orys tilinen tikeleı aýdarylǵandyqtan sóılem qurylymy túsiniksiz. Amaldyń joǵynan qosymsha berilgen orys tilindegi press-relızden ózimiz qajetti aqparatty taýyp alamyz. Oǵan bir mysal: Sybaılas jemqorlyqqa qarsy is-qımyl agenttiniń Jetisý oblysy boıynsha departamenti. Iаkı, antıkor. Atalǵan departament tek qana orys tilinde habar taratady. Baspasóz qyzmetinen ana tilinde aqpar talap etseńiz de myńq etpeıdi.
Memleket basshysy Qazaqstan halqyna joldaýynda til máselesine jıi toqtalady. Ásirese qazaq tiliniń mártebesin kóterýdiń mańyzdylyǵyn aıta otyryp, resmı tildiń de qajettiligin joqqa shyǵarmaıdy. Biz muny orys tilinde erkin kúlý, emen-jarqyn áńgime-dúken qurý, emilege kelý dep túısinetin sekildimiz. Shyndyǵynda, qajet kezinde ǵana qoldan, muqtaj bolmasań mıyǵyńnan qara degen tálim edi. Ana tildiń abyroıyn kóterý kerek dep shyryldaǵyn ultjandy azamattardyń negizgi mıssııasy osy. Ony árbir qazaq júrekpen uǵynbaı Abaı hákim aıtqandaı «óńbes daýdyń» keri bola bermek. «Qazaq tiliniń memlekettik til retindegi róli kúsheıip, ultaralyq qatynas tiline aınalatyn kezeńi keledi dep esepteımin. Qazaq tili bolashaqta ári memlekettik, ári ultaralyq til bolmaq. Tildi «tizege salyp», qysastyqpen úırete almaımyz. Til saıasaty syndarly, salmaqty da ymyraly májbúrleýdi qajet etedi», deıdi Q.Toqaev.
Bul túıtkildiń sheshý joly bar ma? Ne isteý kerek? Suranys bar jerde qajettilik pen qoldanys bar. Iаǵnı, qazaq tiliniń qoldanys aıasyn keńeıtý kerek. Joq, árbir turǵynǵa mindetteý qajet. Nan qandaı qajet bolsa, tilge de solaı muqtaj bolǵany mańyzdy.
«Eń aldymen, taza qazaqsha balabaqsha (aralas emes), mektepter (aralas emes) kóptep ashylýy qajet.Aralas degen nárseniń ózi keıde, meniń túsinigimde «dúbára, qalaımaqan, máńgúrt sózderimen astasyp jatatyny belgili. Biz aralas balabaqsha men mektepterde bala oqytyp, tárbıelep esh opa tappaımyz. Onda oqyǵan bala úzilis arasynda, bir-birimen qarym-qatynas kezinde orys tilinde sóılesedi, uǵysady. Ondaǵy jalpy atmosfera orys tilinde bolady. Endeshe, ult tilinde mektep ashsaq, ol taza qazaqsha dáris beretin bilim oshaǵy bolýy kerek», deıdi A.Baıtursynuly atyndaǵy Til bilimi ınstıtýty termınologııa bóliminiń qyzmetkeri N.Shúlenbaeva.
Adam balasy shyqqan tegine, túpki tamyryna tartpasa onyń Qudaıdyń aldynda da qadiri joq. Táýelsizdik alǵanymyzǵa mine otyz jyldan assa da, qazaq tili qoǵamnyń barlyq salasynda óz deńgeıinde qoldanylmaı kele jatqandyǵy kóńil qynjyltady. Egemendik alǵannan bastap-aq Qazaqstanda ómir súretin barlyq adamǵa memlekettik tildi meńgerýge, úırenýge tolyqtaı jaǵdaı da jasaldy, memlekettik baǵdarlamalar da qabyldandy, alaıda qazaq tili tolyqqandy qyzmet atqara almaı keledi.
Buǵan «Til týraly» zańnyń osaldyǵy men Konstıtýsııada kórsetilgen orys tili resmı túrde qazaq tilimen teń qoldanylatyny túrtki bolyp otyrǵany sebep. Bul másele maǵan deıin te kóterilgen, menen keıin aıtalatyny sózsiz. Alash arystary aıtqandaı, resmı qujattar aldymen qazaq tilinde jazylmaı, barlyq qurylymdaǵy is-qaǵazdary ana tilimizde júrgizilmeı qazaq tiliniń bolashaǵy bulyńǵyr tarta bermek.
