Erjúrek barlaýshy

Osy suraqty Álmuqan Sembınov kó­she­­simen kele jatqan jaıaý júr­ginshilerge qoıyp kórdik. Biri basyn ızeı ótip ketse, endi biri «Áıgili ushqysh qoı», «Kezinde elge qyzmet etken azamat» dep sarań jaýap qatty. Kelesi biri «Atyn estýim bar, biraq kim eke­nin bilmedim» dep kelte qaıyr­dy...

Jaqynda Astana qalasynyń mem­le­kettik arhıvi soǵys arda­geri Álmuqan Sembınovtiń 100 jyldyǵyna oraı «Erligi – ur­paq­qa uran» atty dóńgelek ústel uıymdastyrdy.

– Ulttyq quryltaıda Prezı­dent soǵys kezindegi aǵa býynnyń óshpes erligi men eren eńbegin urpaq jadynda jańǵyrtý óte mańyzdy ekenin, memleket bul baǵyttaǵy jumysty jal­ǵas­tyra beretinin atap ótti. Álmuqan Sem­bınovtiń batyl­dy­ǵy – bolashaq urpaqqa patrıotızmniń úlgisi, ol týraly estelik elimizdiń tarıhynda máńgilikke jazylǵan. Jeńistiń 80 jyldyǵyna oraı, Astana qalasynyń memlekettik arhıvi batyr týraly jeke kitap shyǵarýdy josparlap otyr, – dedi Astana qalasy memlekettik arhıviniń dırektory Jangeldi Bımoldın.

Jıynǵa Álmuqan Sembınov­tiń urpaq­tary, kózin kórgen úzeńgilesteri, Astana qalasynyń Til­derdi damytý jáne arhıv isi basqarmasy, qalalyq arda­ger­­ler keńesi músheleri, ta­rıh­­shylar, zııaly qaýym, arhıv qyzmetkerleri, arnaıy shaqyrylǵan «Jas sarbaz» sy­ny­bynyń oqýshylary qatys­ty. Dóńgelek ústel qatysý­shylaryna elorda mem­le­­kettik arhıvinde saqtalǵan batyr­dyń ómiri men qyzmetine qa­tysty túpnusqa qujat­tar men otbasynyń foto­qu­jattar kórmesi usynyl­dy.

Álmuqan Ospanulynyń jaýyn­gerlik joly – keıingi urpaq úshin shyn mánindegi úlgi-ónege. 1943 jyldyń qaqaǵan qysynan jeńistiń jyly samaly soqqanǵa deıin maıdannyń alǵy shebinde boldy. Ol óziniń senimdi serikteri Danıl Lebedkın jáne Nıkolaı Belovpen birge jaý bekinisinen talaı ret «til» alyp kelip, olardyń jos­parlary men qupııa isterin ashqan. Batyr óziniń estelik áńgimeleriniń birinde alǵash «til» alyp kelgen kúnin bylaı dep jazady: «Projektor sáýlesi qarańǵy túndi qaq tilip, búkil tóńirekti jaryq etip jiberdi. Biz bas­tarymyzdy tómen tuqyrta, jerge jata qaldyq. Artynsha áldeqaıdan avtomat tyqyldap qoıa berdi. Avtomattan atylǵan oq pen jarqyl jaýdyń aldyn ala jasaǵan saqtyǵy sııaqty. Mundaıda sál oǵash qı­myl ja­saý, bas kóterý – qaýip. Bul meniń barlaýǵa alǵash shyǵýym edi. Barlaýshy joldastarym serjant Danıl Lebedkın, serjant Nıkolaı Belov buryn talaı ret jaýmen túngi aıqasta kezdesip, ysylǵan jigitter bolatyn. Tań sibirleı bastaǵan shaqta, biz úsheýmiz kenetten nemis transheıa­syna sekirip tústik. Qatty sasyp qalǵan fashıst aıqaılap jiberdi. Biraq onyń qaıta baqyrýǵa shamasyn keltirgenimiz joq, dymyn óshirip, okoptan súıreı jóneldik. Sóıtip, biz jaýyngerlik tapsyrmany oryndap shyqtyq. Men III dárejeli «Dańq» ordenimen marapattaldym», deıdi.

Aǵa serjant Álmuqan Sem­bı­nov budan keıin de talaı erlik jasaıdy. Ol 1944 jyly barlaýdaǵy batyrlyǵy úshin «Qyzyl Juldyz» ordenin ıele­nedi. Al I, II dárejeli «Dańq» ordenderi Jeńis qarsańynda tıedi. 1944 jyldyń 29 tamyzynda jaýynger bar­laý­shy retinde Polshanyń Lomja qalasynan soltústik-shyǵysqa qaraı 45 shaqyrym jerde ornalasqan Kýleshe eldi mekeniniń mańyn basyp alý tobynda bolyp, jaýdyń shekarasyna ótip, eki soldatyn joıyp, bireýin tutqyndaǵan. Olardy ala júrip, barlaýshylardyń jolyn jasyryp, onǵa jýyq gıtlerlik avto­mat­shynyń kózin joıǵan. Bul kópten kútken Jeńistiń jaqyndaý nyshany edi. Shaıqasta kórsetken batyldyǵy men erligi úshin 1944 jyly 3 qyrkúıekte Álmuqan Sembınov II dárejeli «Dańq» ordenimen marapattaldy.

Keńes armııasy Germanııaǵa qaraı jyljydy. Álmuqan Ospan­uly Belarýs maıda­nynda 362-atqyshtar dıvızııasynyń bar­laý­­shylar vzvodyn basqa­rady. 1945 jyly 17 sáýirde Oder­degi Frankfýrtten ońtús­tik-batysqa qaraı 12 shaqyrym jerde or­na­las­qan Mıýlroz qalasyna basyp kirip, toǵyz fashısti tutqynǵa alady. Jaý­men bolǵan shaıqasta Álmuqan jara­qat­tanady, biraq barlaýshylardy basqarýdy jal­ǵas­tyrady. 1945 jyly 22 sáýirde Sembınov ózine senip tapsyrylǵan toppen Mıýlroz qalasynyń batysynda ornalasqan Bernıs Býhols qala­synyń mańynda, Oder ózeniniń sol jaǵa­laýynda jaý áskerin ańdıdy. Kenetten shtab­tyq mashınaǵa shabýyl jasap, barlaý­shylar eki gıtlerlik áskerdi ustap, bireýin tutqynǵa alady. Al 1945 jyly 26 sáýirde Sembınovtiń basqarýyndaǵy bólimshe Shespsıng (Germanııa) eldi mekeniniń janynda buq­tyr­ma bronetransporterdi qa­ǵyp, jaý­dyń úsh soldatyn  tut­qyndady.

KSRO Joǵarǵy Keńesi Prezıdıýmynyń 1945 jylǵy 15 mamyrdaǵy Jarlyǵymen nemis-fashıst basqynshylarymen shaıqasta ko­man­dalyq tapsyrmalardy erekshe oryn­da­ǵany úshin Álmuqan Sembınov «Dańq» ordeniniń tolyq kavaleri bola otyryp, I dárejeli «Dańq» ordenimen (№1808) marapattalǵan.

– Álmuqan Sembınov qa­tar­daǵy barlaý­­shydan barlaý vzvodynyń komandırine deıingi joldan ótti. Soǵysty aǵa leıtenant bolyp aıaqtady. «Dańq» ordenderinen basqa, «Qyzyl Juldyz» ordenimen, «Varshavany azat etkeni úshin», «Berlındi alǵany úshin» medaldarymen, sondaı-aq basqa da kóp nagradamen marapattaldy, – deıdi Astana qalasy Qorǵanys isteri basqarmasynyń ókili, zapastaǵy polkovnık Ǵanı Artyqov.

Erlerimizdiń tolarsaqtan ot keship, elin, Otanyn jaý sheńgelinen azat etýdegi erligi men uly isterin esten shyǵarmaǵan abzal. Bul soǵysta talaı bozdaqqa jat eldiń topyraǵy buıyryp, máńgilik sonda qaldy. Olardyń ishinde san ret jaralansa da, qaıta shaıqasqa shyǵyp, elge aman-esen oralǵannan keıin halyqqa qyzmet etken azamattarymyz da jeterlik. Dóńgelek ústelde tyl ardageri Evgenıı Galıýk soǵysta jeńiske jetýge úles qosqan ár batyrdy zerttep, nasıhattap, jas­tar­dy patrıotızmge tárbıeleý isine qoldaný kerek dedi.

– Elordalyq arhıv qyz­met­ker­lerine batyrlary­myz­dyń qujattaryn taýyp, týys­­taryn shaqyryp, estelikter jına­ǵany úshin alǵys aıtamyn. Álmuqan Ospan­uly­nyń batyldyǵyna tánti boldym. Men Álmuqan Ospanulynyń ákemmen birge 1944 jyldyń jazynda týǵan jer­le­rimizdi jaýlardan tazart­qanyn maqtan tutamyn, – dedi ol.

Otan úshin ot keshken aqmola­lyq azamat soǵystan keıin halyq sharýa­shylyǵyn qalpyna keltirý ju­mystaryna aralas­ty. 1951 jyly Abaı atyndaǵy Almaty memlekettik pedagogıka ınstıtýtyn tarıh mamandyǵy boıynsha bitirdi. Aqmola qalasyndaǵy qurylys tehnıkýmynyń alǵash­qy dırektorlarynyń biri boldy. Keıin partııalyq jumysqa aýys­ty. Alaıda soǵys salǵan aýyrtpalyq ony ómirden tym erte 48 jasynda alyp ketken.

Basqosýda Álmuqan Sembı­novtiń urpaq­tary, kózin kórgen úzeń­gilesteri estelik aıtty. «Ál­muqan aǵam áli esimde», deıdi Álmuqan Sembı­nov­tiń jıeni Baqyt Altaeva.

– Anam naǵashy aǵam týraly jıi aıtatyn. Qujattarda jaýyngerlik eńbegi jaqsy sıpattalǵan, men ol kisiniń jarqyn adam bolǵanyn aıtqym keledi. Aqmolada ótken kez kelgen is-sharaǵa Álmuqan aǵam barsa, mysy basa ma, áıteýir bári eriksiz ornynan turyp, qurmet kórsetetin. О́zi de adamdarmen ázildesip, emen-jarqyn ashyq sóılesetin. Minezinde baıyptylyq, tabandylyq bar-tyn. Menińshe, mundaı qasıet­terdi surapyl soǵys sińirdi. Aǵanyń Rımma, Fatıma, Irına esimdi úsh qyzy boldy. Naǵashymnan bizge kóp qasıet darydy. 2022 jyly onyń qurmetine Sembınov pen Kenesary kósheleriniń qıy­lysyndaǵy úıdiń qabyr­ǵasyna eskertkish taqta ornat­tyq. О́ki­nishke qaraı, qazir qala tur­ǵyndarynyń deni onyń kim ekenin bile bermeıdi. Biraq ol týraly estelikter áli de uzaqqa saqtalady dep senemin, – dedi Á.Sembınovtiń jıeni.

Jıenshary Rýslana Klımenko atasynyń so­ǵys­tan keıin ermek etken qyzyǵý­shy­lyǵy týraly áńgimelep berdi.

– Ájem Maǵıra atamnyń tańerteńgi saǵat altyda, ju­mysqa bara jatqandaı óte erte oıanyp alatynyn aıtatyn. Dostary óte kóp bolatyn. Olar­men jazda da, qysta da ań men balyq aýlaıtyn. Meni bir ret ózimen ertip aparǵany esim­de. Maıdangerler jıi jınalyp, júzdesip, ótkendi eske alatyn. Atam qaladaǵy arda­ger­lerge materıaldyq jáne moraldyq turǵydan kómek­tesetin. Sodan bolar, aqmo­la­lyq­tardyń bári ony tanıtyn. Aıtpaqshy, ájemniń aıtýynsha ol 9 mamyrda Máskeýde ótken bir sherýge qatysqan, – dedi Á.Sembınovtiń jıenshary.