Saǵadat aýyly

Bıyl dańqty tulǵanyń týǵa­ny­na 100 jyl tolyp otyr. Osyǵan oraı batyr aýylyna sapar shektik. Jolbasshymyz – Aqkól aýdanynyń qurmetti azamaty, ardager ustaz Erkin Dáýeshuly. Ol kisiniń jasy 85-te. Biraq tyń. Zerdesi myqty. Osydan 40-50 jyl burynǵy oqıǵalardy keshe kórgendeı aıtyp beredi. Ásirese Erkin aqsaqal osy óńirden shyqqan tulǵalardy ulyqtaýǵa úlken eńbek sińirip júr. Máselen, belgili jazýshy Jaıyq Bekturovtyń esimin týǵan jerinde ardaqtaýǵa 17 jylyn arnapty.

– Osy baǵytta aldyma eki maq­­­sat qoı­dym, – deıdi aqsaqal.
– Biri­n­­­­shisi – Jákeńdi elimen tanys­ty­rý, ekinshisi – onyń esimin el esinde qaldyrý. Osy tarapta biraz jumys isteldi. Aldymen Aqkól aýdany ortalyǵynan jazýshy atyna kóshe berildi. Odan keıin aýdan ortalyǵyndaǵy qazaq mektebi J.Bekturovtyń esimimen ataldy. Qazir bul – Aqkóldegi eń úlken bilim ordasy. Onda 800-ge jýyq bala oqıdy. Qarymdy qalamgerdiń 105 jyldyǵy atap ótildi. Al 110 jyldyǵy joǵary deńgeıde toılandy. Oǵan Astana men Qaraǵandydan belgili aqyn-jazýshylar kelip qa­tys­ty. Osy is-sharalar bir kúnde iske asqan joq. Biraz jyl tabanymnan taýsyldym. Qanshama laýazymdy sheneýniktiń aldynan óttim. Usynysymdy aıttym. Buǵan sol jyl­dardaǵy aýdandy basqarǵan aza­mattardyń qosqan úlesi mol, – dedi qart ustaz.

Áńgime jol qysqartady. Budan keıin qazynaly qart armııa generaly S.Nurmaǵambetovtiń esimin týǵan jerinde ulyqtaýǵa kiriskenin aıtty.

– Týǵan aýylǵa jıi kelemin. Arasynda Býrabaıǵa da jolym túsedi. Sonda kólikte otyrǵan serik­te­rimnen Eńbek aýyly tusynan ótip bara jatqanda «Bul kimniń aýyly?» dep suraımyn. Kóbi basyn shaıqaıdy. Saǵadat aǵanyń aýyly ekenin bilmeıdi. Sodan keıin osy aýyldyń tusyna «Keńes Odaǵynyń Batyry, Halyq qaharmany, tuńǵysh Qorǵanys mınıstri, armııa generaly Saǵadat Nurmaǵambetovtiń týǵan aýyly» dep jazylǵan belgi qo­ıylsa dep oıladym. Osyny sol kez­degi aýdan basshysy Alpysbaı Qaıyrjanovqa aıttym. Ol birden qoldap, tasjoldyń eki jaǵyna ba­tyr­­d­yń esimi jazylyp, sýreti beı­ne­lengen kórneki bılbord ornatyp qoıdy, – dedi aqsaqal.

Sóıtkenshe biz de atalǵan bel­gi­niń tusyna kelip, Eńbek aýy­ly­na buryldyq. Bul eldi meken bas shahardan 90 shaqyrym qa­­shyqta ornalasqan. Astana-Býrabaı avtobanynyń ústi. San túrli kólik aǵylyp jatyr. Sondaı-aq aýyl janynan «Astana-Býrabaı» baǵytyndaǵy elektr po­ıyzy júredi. Kóktemniń áseri me, aýyl tabıǵaty erekshe. Qulpyryp tur. Dala gúlderiniń hosh ıisi muryn jarady. Irgeden typ-tynyq ózen aǵyp jatyr. Biz aldymen at basyn Mádenıet úıine tiredik. Budan bir-eki jyl buryn kúrdeli jóndeýden ótken eki qabatty ǵımarat kózdiń jaýyn alady. Ine-jipten jańa shyqqandaı. Osynda Halyq qaharmanynyń shaǵyn mý­zeıi ornalasqan. Mádenıet úıi­niń dırektory Aqylbek Nur­ma­ǵambetovtiń aıtýynsha, mýzeı 2020 jyly ashylǵan. Murajaı jádigerge baı deý qıyn. Eń qundy­sy – Keńes Odaǵy Batyrynyń «Al­tyn juldyz» medali. Sodan ke­ıin so­ǵysta tutynǵan plansheti men bel­beýi.

Maıor S.Q.Nurmaǵambetov jáne kapıtan P.Ishenko. Berlın, 1945 j.

«Qazir mýzeı qory tolyq­ty­ry­lyp jatyr. Ázirge qorymyz az. Soǵan qaramastan mýzeıge kelýshiler kóp. Bizde armııa generalynyń áskerı sherýge kıetin kıimi men qysqy paltosy saqtalǵan. Sondaı-aq qaıratkerdiń balalyq shaǵy men erlik jolyn beınelegen sýrettermen tanysýǵa bolady. Ásirese soǵys aıaqtalǵandaǵy Berlınde túsken fotolarynan kóp syr ańǵarasyz. Sonymen birge ol kisiniń balalary, nemerelerimen túsken otbasylyq sýretteri de bar. Kózi tirisinde batyr týraly biraz kitap jazyldy. Gazet-jýrnalǵa da kóp materıal shyqty. Solardy jınaqtadyq. Aıtýly tulǵa 2004 jyly 80 jasqa tolǵanda aýylǵa keldi. Jerlesterimen kezdesti. Aýyl ónerpazdary shaǵyn konsert qoıdy. Soǵan rızashylyǵyn bildirdi. Osy kezdesýdegi sýretin de ilip qoıdyq. Jyl basynan beri mýzeıde túrli is-shara ótti. Oǵan mektep oqýshylary belsendi atsalysty», deıdi ol.

S.Nurmaǵambetov 1924 jyly 25 mamyrda osy okrýgke qarasty Qosym aýylynda týǵan. Kezinde bul jerdi bir qaýym el mekendepti. Qazir kóne jurttaǵy eski zırattar ǵana sol dáýirden syr shertip tur. Batyr ata-anasynan jastaı aıyrylyp, aǵasy Saǵıttyń qamqorlyǵyn kórip ósedi. Bolashaq general jasynan oqýǵa alǵyr bolady. Aýdan ortalyǵyndaǵy mektepte oqıdy. Eki synypty bir jylda bitirip, ozat oqýshy atanady. Mektep bitirgennen keıin týǵan aýylynda esepshi, klýb meńgerýshisi bolyp istegen. 1942 jyly 18 jasqa tolǵannan keıin áskerge alynǵan. Túrikmenstanda pýlemetshiler daıyndaıtyn ýchılısheni úzdik támamdap, vzvod komandıri retinde maıdanǵa attanypty. Birtýardyń budan keıingi ómir joly jaqsy belgili. Saǵadattyń aǵasy Saǵıt ta soǵys bastalǵanda áskerge alynyp, maıdanda erlikpen kóz jumǵan. Qazir osy aýylda aǵasynyń urpaǵy turady. Biraq biz olarmen kezdese almadyq.

Halyq qaharmany týǵan jeri­nen baılanysyn úzbegen. Elge kelip, jerlesterimen júzdeskendi jaqsy kóripti. Muny bizge osy aýyldyń úlkeni Ramazan Kóshenuly esimdi qarııa aıtty.

«Ákem de 1941 jyly soǵysqa ketip, sodan oralmaǵan. Osy aýyl­da týdym. Uzaq jyl keńsharda ju­mys istedim. Traktor júrgizdim. Saǵadat aǵa elge jıi kelýshi edi. Dámdes boldym. О́te kishipeıil, sypaıy, adamgershiligi bıik edi. Kóp sóılemeıtin. Eldiń jaǵdaıyn kóbirek suraıtyn. Osynda jaqyn týystary boldy. Solardyń úıine túsetin. Aǵasy Saǵıttyń balasy Tólegen turdy. Máken degen jaqyn aǵasy bar edi. Ol kisi de soǵysqa qatysqan. Sońǵy ret 80 jasqa tolǵanda keldi. Sonda bir dastarqanda otyryp, áńgimesin tyńdadym. Balalyq shaǵy týraly taǵylymdy estelikter aıtty. Sol esimde qaldy. Aýyldaǵy aǵaıynǵa janashyr boldy», deıdi aqsaqal.

Eńbek aýyly ardaqty azamat­tyń júzjyldyq mereıtoıyna qyzý daıyndalyp jatyr. Aýyl­da­ǵy Mádenıet úıi qasynda shaǵyn gúlzar qanat jaıady. Oǵan 9 mamyr – Jeńis kúni batyrdyń aı­shyqty bıýsti qoıylmaq. Bir baı­qa­ǵanymyz, aýyldyń irgesi berik. Úıleriniń syrty jumyrt­qadaı, aýlalary taza. Kóshede kúl-qoqys joq. Aýyl ákimi Ashat Mýsın osy okrýgke 2021 jyly basshy bolyp kelipti. Ol mereıtoıǵa daıyndyq erte bastalǵanyn jetkizdi.

«Eńbek – Aqkól aýdanyndaǵy irgeli okrýgtiń biri. Munda bas-aıaǵy 1054 halyq turady. Sonymen qatar okrýgke Ramadan, Tabıǵat degen aýyldar kiredi. Eńbektiń óz basynda 250-ge jýyq úı bar. Saǵadat atamyzdyń kindik qany tamǵan jer – Qosym aýyly. Qazir onda el joq. Biz atamyzdyń ǵasyrlyq toıyna erte qamdandyq. Osydan bir-eki jyl buryn aýyldaǵy S.Nurmaǵambetov atyndaǵy orta mektep pen Mádenıet úıi kúr­deli jóndeýden ótti. Bıyl aýyl ishindegi joldy jóndeýge 280 mln teńgege jýyq qarjy bólindi. Jaqyn arada jumys bastalady. Odan keıin erjúrek jerlesimizdiń esimi berilgen kóshe jańǵyrtyldy. Byltyr kóshe turǵyndarynyń sý qubyrlaryna kúrdeli jóndeý júrgizildi. Bıyl asfalt tóseımiz. Barlyq kóshe jaryqtandyryldy. Aýylda bos úı joq. Aýylymyz jyl sanap kórkeıip keledi. Jol qa­ty­nasy jaqsy. Áli de atqaratyn jumys kóp. Atamyzdyń 100 jyl­dyǵy aýdanda keń kólemde atap ótiledi. Soǵan úlesimizdi qosýǵa daıyn­dalyp jatyrmyz», dedi okrýg ákimi.

Onyń aıtýynsha, aýylda 15-ke tarta sharýa qojalyǵy bar. Sonyń ishindegi eń irisi – «Eńbek» ja­ýap­ker­shiligi shekteýli serik­tes­tigi. Bul sharýashylyq mal ósi­rip, egin egedi. Aýyl turǵyn­da­rynyń 70 paıyzǵa jýyǵy atalǵan seriktestikte jumys isteıdi.

Aqkól aýdandyq bilim bóliminiń basshysy Keleshek Áshimov oqý jyly bastalǵannan beri armııa generalynyń júzjyldyq mereıtoıyna oraı bilim uıymdary arasynda túrli mádenı, tanymdyq, sporttyq kóptegen is-shara ótkizil­genin tilge tıek etti. Atap aıt­qan­da, barlyq bilim ordasynda otansúıgishtik rýhtaǵy tárbıe saǵattary men tarıh jáne qazaq tili men ádebıeti páni muǵalimderi ara­synda semınar sabaqtar uıym­­­da­s­tyrylǵan. Sondaı-aq mek­­tep oqýshylary Astanadaǵy S.Nurma­ǵam­betov atyndaǵy áskerı kol­ledj­­ge ekskýrsııa jasaǵan.

Eńbek aýylyndaǵy orta mektepke kórnekti áskerı qaıratkerdiń esimi 2021 jyly berilgen. Mektep dırektory Meırambek Erǵanatuly sol jyly bilim ordasyna kúrdeli jóndeý júrgizilgenin baıandady. Eki qabatty eńseli ǵımaratty Ha­lyq qaharmany atyndaǵy mektep dep uıalmaı aıtýǵa bolady. Mun­da oqý­shy­larǵa barlyq jaǵdaı ja­sal­­ǵan.

«Oblystyq bıýdjetten kúrdeli jóndeý jumysyna 182 mln teńgege jýyq qarjy bólindi. Sonymen qatar zamanaýı qural-jabdyq satyp alyndy. Robottehnıka kabı­neti jabdyqtaldy. Qazir mektepte 130 oqýshy oqıdy. 30 muǵalim qyzmet isteıdi. Bári joǵary bilimdi mamandar. Orys synybynda 102, qazaq synybynda 28 oqýshy bilim alady. Shyndyǵyn aıtsam, qazaq synyptarynda bala óte az. Biraq qarap otyrǵan joqpyz. Ata-analarmen sóılesip, qazaq synyptaryn kóbeıtýdi qolǵa aldyq. О́kinishtisi, osy aýylǵa kóship kelgenderdiń balalary buǵan deıin orys synybynda oqyǵan. Sodan soń orysshaǵa beredi. Bıyl Saǵadat atamyzdyń júzjyldyǵyna baılanysty mektepte túrli is-shara ótti. Synyp jetekshileri balalarǵa eren tulǵanyń ómiri men erlik jolyn zerdelegen tárbıe saǵatyn ótkizdi. Aýyldaǵy mýzeıge ekskýrsııa jasady. Aýdan kóleminde bizdiń mektepte S.Nurmaǵambetov atyndaǵy shahmattan týrnır uıym­das­tyryldy. Sondaı-aq oqý­shylar shaǵyn fýtbol men voleıboldan jarysqa tústi. Endi bilim uıasyna dańqty jerlesimizdiń shaǵyn bıýstin qoıamyz. Oǵan tapsyrys berildi. Ony 25 mamyrda ashamyz dep jobalap otyrmyz», dedi mektep dırektory.

Armııa generalynyń aýylynda bolǵan eki-úsh saǵat ishinde biraz nárseni baıqadyq. Aýylda turaqty damý bar. Áskerı tulǵanyń me­reı­toıy aıasynda atqarylǵan jumys kóńil qýantady. Erkin Dáýeshulynyń aıtýynsha, osy jobalardyń iske asýyna biraz ter tógipti.

«Erdiń atyna eli saı bolýy kerek. Saǵadat aǵamyzdyń esimin el esinde qaldyrýǵa aldymen jo­ba jasadyq. Sol maqsatpen biraz laýazymdy tulǵanyń esigin qaq­tyq. S.Nurmaǵambetov atyn­daǵy halyqaralyq qordyń ókili Qalı ekeýmiz Aqmola obly­sy­nyń sol kezdegi ákimi Ermek Mar­jyqpaevtyń qabyldaýyna baryp, tuńǵysh Qorǵanys mınıstriniń týǵan aýylyndaǵy orta mektep men mádenıet úıin kúrdeli jóndeýden ótkizýge qoldaý kórsetýin suradyq. Eki ǵımaratqa da qarjy bóldi. Sóıtip, mektep pen Mádenıet úıi qaıtadan jańǵyrtyldy. Jóndeý jumystary sapaly atqarylǵan. Mádenıet úıiniń ekinshi qabatynan shaǵyn mýzeı ashyldy. Avtobannan Eńbek aýylyna deıingi 3-4 shaqy­rym jol nashar edi. Osy joldy jóndeýge sol kezdegi aýyl áki­mi, qazirgi Aqkól aýdandyq más­lı­hatynyń hatshysy Saǵyndyq Abahanov úlken úles qosty. Endi birtýar jerlesimizdiń ǵasyrlyq toıy tusynda týǵan jerinde eńseli eskertkishi qoıylsa dep oıladyq. Qańtar aıynda Qorǵanys mınıstri R.Jaqsylyqovtyń qabyldaýynda bolyp, osy usynysymdy aıttym. Buǵan mınıstr birden kelisti. Qazir tuǵyrly tulǵanyń eskertkishi daıyn. 25 mamyrda Aqkól aýdany ortalyǵynda ashylady. Osy qyzmeti úshin Rýslan Fatıhulyna erekshe rızamyn. Endi aýdan ortalyǵynda turǵan bıýstti týǵan aýylyna aparyp ornatady. Bul aýyl buryn Trýdovoı dep atalǵan edi. 2000-jyldardyń bas kezinde Eńbek dep ózgerdi. Biraq bul ataý keńes dáýirinen qalǵan belgi. Sondyqtan aýylǵa S.Nurmaǵambetovtiń esimi beril­se, oryndy bolar edi», dedi E.Dáýeshuly.

Shynynda da, dańqty erdiń esimi týǵan aýylyna suranyp tur. «Saǵadat aýyly» degen sóz qandaı keremet. Qulaqqa da jyly estiledi. Jaqynda Memleket basshysy «Aıbyn» ordeniniń túrli dárejesine halqymyzdyń dańqty batyrlary Baýyrjan Momyshuly, Saǵadat Nurmaǵambetov jáne Raqymjan Qoshqarbaevtyń esim­derin berý týraly zańǵa qol qoıdy. Osynyń bári – erliktiń eren úlgisin kórsetken bahadúr babalarymyzǵa qurmettiń belgisi.