Biz bul baılamdardy aldymen myna jaryq dúnıege ákelgen áke men anasyn ardaqtaǵan, ár kez qos báıteregine saǵynyshyn eselep júrgen, áke synyn kókeıine túıip, sabaq ala bilgen, «balalary aman-esen kóz aldynda júrgen ana eshqashan qartaımaıdy» deıtin anasyn aıalaǵan azamat týraly derekterge qanyqqan soń alǵa tartyp otyrmyz. Ata-anasyn qurmettegen adam, tatymsyzǵa bola qul tirligin keshpeıdi, jaramdy ul, jurt kisisi retinde jurtyna qareket etedi. Maqtaý, marapat ta, qyzmettegi baspaldaq ta, kórsetiler iltıpat ta, daralyq pen qaıratkerlik te osydan bastaý alady. Munyń bir ereksheligi – túp tamyryndaǵy, teginde, ardy oılaǵan áýletinde, jasandylyqsyz jónimen jarasym tabatyn is-áreketinde jatqany aqıqat.
Ol – dıdary ashyq, bııazy minez, sóz qunyn bilgen, eń bastysy quqyq salasynyń sardary atanyp, Otanymyzdyń damýyna ózindik úlesin qosqan qaıratker Qaırat Ábdirazaquly Mámı.
Ol kisimen dıdarlasýdyń sáti Astanada, 2001 jyly otandyq sýdıalardyń úshinshi quryltaıy qarsańynda boldy. Maqala jazýǵa barsań, keıbir laýazym ıeleri qolyndaǵy qyryq quraý baryn berip, sodan qurastyryp shyǵarasyń deıdi emes pe. Bul joly basqasha arnada órbidi.
Dıdarlasý úshin tıisti adamdarmen habarlasyp, tildestik. Olardyń aıtqany Qaırekeń aqsaqtyń qaıyr-sálemindeı emes, tilshimen tikeleı suraq-jaýap tásilimen betpe-bet otyryp áńgimelesýdi qalaıtynyn aıtty. Daıyndaldyq, bardyq. Shalqaıyp otyryp qol usynbaı, susty mekemede sustan ada dıdaryn jylytyp, jadyraı sóılep, tik turyp amandasyp, hal-jaıymyzdy surady.
Memleketimizdiń sol tustaǵy Joǵarǵy sot tóraǵasy sen kim, men kimmin demeı erkin otyryp oı bóliselik dedi. Alǵa tartqan suraqtarymyzǵa baıypty jaýap qaıtardy, bilimine qaraı, tereńdep baryp halyqtyq qasıettiń ortaımas qazynasyna da den qoıdy, ult tiline degen iltıpaty da tánti etti.
Alǵashqy ala quıyn kóńildiń tusaýy sheshilip, qurysqan jaýyryn jazyldy. Úsh jylda bir shaqyrylatyn quryltaı týraly tarata aıtyp, áttegenaılardy da búgip qalmaı, alda turǵan mindetterdi minsiz atqarý máselesin de qozǵady. Birinshi quryltaıda qabyldanǵan jarǵy men sýdıa ádebi kodeksine toqtalyp: «О́kinishke qaraı, áriptesterim sol jarǵy men kodekste qaralǵan talaptardy oryndaı bermeıdi. Sýdıa laýazymyna ıe bolǵannan keıin ol táýligine jıyrma tórt saǵat boıy kim ekenin umytpaýy kerek. Qyzmetine saı bolýǵa tıis», dep, osy talapty ár azamatqa qatań júktep kele jatqanyn tilge tıek etti.
Zamanǵa qaraı bilim jetildirý máselesine bet burǵanda, Ádilet mınıstrliginiń janynda sýdıalardyń bilimin jetildiretin ınstıtýttyń qarjy tapshylyǵynan jabylyp qalǵanyn, sony qalpyna keltirýge kúsh salyp jatqanyn jetkizdi. Qarjy kózin tapqanyn da, ǵımarat máselesin sheshkenin de tilge tıek etti. «Ádilettiń aq joly – kesheli-beriden emes, sonaý ata-babalarymyzdan jalǵasyp kele jatqan dástúr. Sonyń bir belgisi Joǵarǵy sot ǵımaratynyń aldynda turǵan ardaqty úsh bıimizdiń: Tóle, Qazybek, Áıtekedeı alyptardyń tas tuǵyrdaǵy beıneleri der edim. Soǵan qarap-aq kóp nárseni ańǵarǵanǵa ne jetsin», dedi.
Al merzimdik basylymdarǵa degen nıet túzýligi, tipti súısintti. Bári osyndaı bolsa ǵoı basshylardyń degizdi. Ár kez tilshilerge esiginiń ashyq ekenin, «deldalsyz» tikeleı sóılesýge bolatynyn, bul halyqtyń sot isinen habardar bolýyna múmkindik beretinin alǵa tartyp: «Sol sebepti de meniń jýrnalıster qaýymyna bir ótinish-tilegim bar. Ol sot reformasyndaǵy oń qadamdar, kemshilikter týraly saraptama maqalalar, tájirıbeli sýdıalardan suhbattar alynyp, alýan túrli taqyryp qozǵalyp otyrsa, quba-qup bolar edi», dep kún saıynǵy merzimdik basylymdardy kózden tasa qaldyrmaı, nazarda ustaıtynyn aıtty.
Sodan beri de jıyrma úsh jyl atqan oqtaı, shapqan attaı óte shyǵypty. «Aldyńǵy tolqyn aǵalar, keıingi tolqyn iniler» (Abaı) dep qansha urpaq ketip, qansha urpaq jańardy. Aldyńǵy tolqyn qataryn tolyqtyryp kele jatqan Qaırekeń týraly derekterdi zerdeden ótkizgende, taqyr jerge shóp shyqpaıtyny belgili degen paıymǵa toqtaısyń. Tamyry myqty, máýeli báıterekteı ózekti, butaǵy sala-sala, japyraǵy jaıqalǵan, arǵy jaǵyn qozǵamaı jeti atasynan tizgin tartsań, shetinen jeteli bolǵanyna kóziń jetedi, kóńiliń ılanady. Arǵy atasy talaı taýqymetti bastan ótkeripti. Mámı atasynyń tuńǵysh uly Jumaly ótken ǵasyrdyń 30-jyldaryndaǵy alapatta ashtyqtan buralǵan jurtyna qyrmandaǵy dán emes, masaq terýge ruqsat bergeni úshin «halyq jaýy» atanyp, ataqty jazýshy Shyńǵys Aıtmatovtyń ákesi Tórequlmen birge oqqa baılanǵan kórinedi.
О́z ákesi Ábdirazaq 1939 jyly áskerge alynyp, surapyl soǵysta Brest qamalyn qorǵaýǵa qatysady. Bir alapat shaıqasta komandıri Grıgorıı Landyshev aýyr jaraqat alyp, serjant Ábdirazaqqa «endi men qatarǵa qosylmaımyn, ózińdi saqta, atyp ket» deıdi. Ábdirazaq ony arqalap alyp, alǵa jyljı beredi. Úshinshi ret Grıgorıı komandır retinde buıryq beremin degende: «Ata almaımyn, bizdiń halyqta óz qolbasshyńdy atý – tuqymyńdy óltirýmen birdeı», deıdi. Sóıtip, joldasyn jaý qolynda qaldyrmaǵan.
Ábdirazaq Mámıuly oń aıaǵyn maıdanda qaldyryp, elge aǵash aıaqpen oralady. Bir ǵajaby maıdangerler otyz jyldan soń hat alysady. «...Kishi serjant Mámıevtiń ózi de ólim halinde edi, ústi-basy qan josa bolatyn. Eger Mámıevteı aqyldy ári qajyr-qaıraty mol jaýynger bolmasa, men tiri qalar ma edim, qalmas pa edi?» depti Grıgorıı Landyshev esteliginde. Ol myna ómirden 1984 jyly qaıtsa, Ábdirazaq Mámıuly 1977 jyly fánıden baqıǵa attanypty. Mine, ár adamnyń ómir jolynyń san buralańnan turatynyn, óter ótkelin, kórer kún, tatar dámińniń shyr etip jerge túskende táńirim mańdaıǵa jazǵannan aspaıtynyn osydan túsinýge bolatyn sekildi.
Soǵysqa bir aıaǵyn berip, aǵash aıaqty demeý etip júrse de, ony eshkimge mindet etpeı, búkil sanaly ǵumyryn Ábdirazaq Mámıev myńdaǵan urpaqqa bilim berip, tárbıe úıretý isine arnaǵan. Ustazdyń uly Qaırattyń qadirli bolatyny áýlet áleminiń aqylǵa uıyǵan sabaqtastyǵynan, ata-anasynan jalǵasqan tálim-tárbıesinen ekeni aıdaı aqıqat. Ony sanaǵa túıip, qalypta ustaý da ekiniń biriniń, keıde peshenesine jazbaıtynyn kim joqqa shyǵara qoısyn.
Jeti balany dúnıege ákelgen, erine seriktesip, telqońyrdaı teń júrgen anasy da ustaz edi. Ata-anadan keıingi ulylyq ustazǵa tán. Sol ustazdardyń uly Qaırat Ábdirazaquly Alataýdyń baýraıynda, jyraý Jambyl elinde ómirge kelip, QazMÝ-dyń zań fakýltetin bitirgen soń joldamamen Atyraýǵa attandy. Oblystyq sottyń qatardaǵy sýdıasy retinde eńbek jolyn bastaǵan jas kadr bilimdiligimen kórinip, talabymen tanyldy. Aýdandarda bolyp, ár alýan sot úderisterine qatysty, teorııalyq bilimdi is ústinde kórsetti.
Alǵyrlyǵy men alymdyǵy ushtasqan ol sot tóraǵasynyń orynbasary, tóraǵasy bolyp tórge ozdy. Sóıtip, Jaıyq boıynda on jylǵa taıaý ýaqytta qanaty qataıyp tolysa bastaǵan azamat Qazaq KSR Joǵarǵy sotynyń múshesi, Almaty qalalyq sotynyń tóraǵasy qyzmetterin atqardy. Qazaq eliniń Joǵarǵy sotynyń Qylmystyq ister jónindegi alqasyn basqardy. Osy bir jaýapty qyzmette júrgende jemqorlyqtyń jegi qurtyna, uıymdasqan qylmysqa tosqaýyl jasaý boıynsha is sheshimi qylmystyq alqada eki ret qaralyp, baǵasy berilip, iri laýazym ıeleri jazalaný kerek-ti. Olar jan bergisi kelmeı jantalasqanda, ádildikti attaý sııaqty aryna syn týǵan sátte Qaırat Ábdirazaquly «erkek toqty qurbandyq, men otstavka suraımyn» deıdi.
Shyrmalǵan shyndyqtyń aqıqatyna kózi jetken Memleket basshysy sanaýly aıdan keıin ony sapqa qosady. Ádilet vıse-mınıstri, Prezıdent Ákimshiligi Memlekettik-quqyq bóliminiń meńgerýshisi – Prezıdent Ákimshiligi basshysynyń orynbasary laýazymynda elge qyzmet etti. Toǵyz jyl Joǵarǵy sottyń tóraǵasy, elimizdiń Bas prokýrory, Parlament Senatynyń tóraǵasy sekildi mártebeli qyzmetterdi atqardy. Ekinshi ret Joǵarǵy sot tóraǵasy bolyp, odan keıin Konstıtýsııalyq keńeske jetekshilik etti. Memleket aldyndaǵy adal eńbegi úshin «Parasat», I dárejeli «Barys», «Qazaqstan Respýblıkasynyń Tuńǵysh Prezıdenti – Elbasy Nursultan Nazarbaev» ordenderimen marapattaldy.
Arǵy tekten qulaqqa quıylyp, ata-anadan boıǵa sińip, qorǵasyndaı oı qorytqan asyl qasıet, ásirese adaldyqtyń otyn jaǵyp, adamdyqtyń týyn ustaǵan, shyndyqtyń shyraıyn kirgizip, sonyń bárin qoǵamnyń damýyna baǵyttaǵan Qaırekeńniń san túrli qyzmeti talaıdyń esinde, kóptiń kóz aldynda desek, artyq aıtqandyq emes.
Quqyq salasyndaǵy qyzmetinde qoldanystaǵy zań talabyn múltiksiz oryndaı otyryp, adam taǵdyry talqyǵa túsken kezde qazaqtyń salt-sanasyndaǵy, dástúr qalybyndaǵy ozyq úlgini tarazy basynda teńsheýdi de esten shyǵarmaǵanyn jazǵan eńbekterinen de ańǵarasyń. Bıler sotynyń úlgisin ulttyq qundylyq dep, kerek jerinde qoldanyp, sheshendik ónerge de zeıin qoıǵanyn kóresiń.
О́z baılamdaryna kelgende, tuǵyry myqty týra bılik aıbyny men aıbary erekshe turatyn tárizdi. Ult tili – ult tiregi degende ol, rýhanı qundylyǵymyzdyń órkenin ósirý babalar amanaty, biz úshin ómirlik qaǵıda, bir sózben aıtqanda, sengen jurttyń senimine selkeý túsirmeý bolypty. Bul da ult qaıratkerine ǵana tán kókeıindegi qanatty qaǵıda ekeni anyq.
Qaırat Ábdirazaqulynyń jurt baǵalaıtyn asyl qasıeti – bultaqsyz adamgershiligi. Oǵan ózimiz jaqsy bilgen marqum Erjuman Smaıyl men Sharafaddın Ámir arasyndaǵy alǵaýsyz syılastyq kýá.
Adamgershilik degende, bir oqıǵa oıǵa túsip otyr. «Egemenniń» eńbek torysy Eraǵań bireýlerge unamaı qalyp, qyzmetten tómendetilgen kez de bolǵan-dy. Aıyby – aqıqatty aıtyp, ádildikti ǵana suraıtyn tik minez, týrashyldyǵy. Jamyrap júretin jaǵympazdarǵa sol sebepti kóz túrtki. «Jańa» ornyna sálem bere barsam, qabaǵy ashyq, jyly jymııady.
«Qaırekem telefon shaldy. «Bir basylymǵa basshy bolyp baryńyz, astyńyzda máshıne – barlyq jaǵdaı jasalady» deıdi. «Men jaǵdaıǵa bola jaralmaǵan, adal jumys úshin jaralǵan janmyn, nıetińe raqmet, «Egemen» tilshiligin bermese, aýla sypyrýshysyn berer, eshqaıda ketpeımin, osy qasıetti shańyraqtan, Alla ómir berse, osy jerden zeınetke shyǵamyn» dedim... Sózimiz jarasatyn ustazymyz akademık Zeınolla Qabdolovtyń Qaırat týraly aıtqan myna bir beıneli baılamynda aqıqat bar:
«Uly ustazym, akademık Áýezov bir joly menen: «Shedevr degen sózdi qalaı aýdarar ediń?» dep surady. Irkilgem joq: «Kórkemdiktiń kókesi!» dedim. Sol sekildi Qaırat Mámıdi ádildiktiń kókesi der edim».
Qaırekeń týraly oqyǵanymyzdan da, tildeskenimizden de uqqanymyz – onyń dıdarynda meıirim shýaǵy mol, soǵan saı ishki áleminiń tazalyǵy altyn arqaý tartyp jatyr. «Adal eńbektiń óteýi – el-jurtyńnyń zor qurmeti dep bilemin. Bizdiń halqymyz – qashanda ádil bılikti, shynaıy zańdy ardaq tutqan, aqıqatyn aıtyp, aq júrýdi qalaǵan óte týrashyl ult», deıdi jeti belesti baǵyndyrǵan halqymyzdyń ardaqty tulǵasy, qos ustazdyń uly.
Osyndaı ult ulyna aınalǵan qabyrǵaly qaıratker, zerdesi zerek, jurtyna kerek Qaırat Mámı týraly túıin sózge kezinde zań ǵylymdarynyń zańǵary, ustazy, akademık Salyq Zımanovtyń aıtqanyna alyp qosarymyz joq.
«Qaırat Mámıge degen kóńilim de, senimim de erekshe. Ásirese onyń joǵary dárejeli úkimet laýazymy bola turyp, ǵalymdardy syılaýy, olardyń eńbekterin quqyq qorǵaý mekemeleriniń is-áreketiniń súıenishi, tiregi dep tanýy – kezdese bermeıtin úlken qasıet» depti, abyz aqsaqal.
Iá, halqymyzdyń «ultym degen» osyndaı ulaǵatty uly, taý tulǵaly azamaty Qaırat Ábdirazaquly Mámıdiń atyn ardaqtap, rızashylyqpen tógiltip aıtqan lebizimiz de, kórseter qurmetimiz de árdaıym jarasyp turary haq.
Súleımen MÁMET,
Qazaqstan Jazýshylar odaǵynyń múshesi
