«Qaıyrymdy qala qundylyqtary» jobasy aıasynda qolǵa alynǵan bul is-sharada Zeınep apamyz «Er – eldiń ıesi, áıel – úıdiń kıesi» taqyrybynda áńgime qozǵady. Basqosýǵa ardagerler, zııaly qaýym ókilderi, jastar qatysty.
Kezdesýde apamyz halyqtyń qoshemetine bólenip júrgeni Baýyrjan Momyshulynyń qadir-qasıetiniń arqasy ekenin jetkizdi. Eldiń ózin syılaıtyny birinshi kezekte batyr atamyzdyń kelini bolǵandyǵy sebepti ekenin ashyq aıtty.
Áńgime barysynda Zeınep Ahmetova adamdy kóp maqtaı berýge bolmaıtynyn da eskertti. О́ıtkeni kóp maqtaý estigen saıyn adam soǵan úırenip, boıynda jaman ádet qalyptasatynyn jasyrmady. Eger bir márte maqtalmaı qalsa, talaǵy tars aıyrylyp, kádimgideı renjip shyǵatynyn aıtty. Sodan keıin maqtansúıer adam shyndyqty qabyldaı almaıdy. Sol sebepti de qazaq «Maqtany kóptiń taltańy kóp» dep beker aıtpaǵan. Deı turǵanmen apamyzdyń Baýkeń úıretken ustanymy adamdy maqtaǵanda da shyndyqty betke aıtý kerek, eger jaman jaǵyn sóz etse, artyq nárse qosyp jala jappaý qajet. Sóz barysynda apamyz ózine qarata aıtylǵan maqtaýlardan qoryqpaıtynyn málimdedi. Sebebi onyń bári qaıyn atasyna arnalyp jatqanyn túsinedi. Sondyqtan da qazaqtyń ishinde kópshilikke tanylmaı júrgen nebir myqty ájeler, kelinder bar ekenin aıtyp, biraq halyqtyń Zeınep apany kóbirek bilýi Baýyrjan Momyshulynyń kelini bolǵandyǵy úshin ekenin moıyndady.
Apamyz Baýkeńdeı batyr tulǵanyń kelini bolý, sol áýlettiń abyroıyn saqtaý, atyna kir keltirmeý – basty mindeti, sol jolda týra júrý ońaı emestigin atap ótti. Sebebi únemi halyqtyń kóz aldynda júresiń. Jýrnalısterdiń ádettegi «Qandaı ataǵyńyz bar», degen saýalyna «Mendegi ataq bireý-aq sonyń ózi ómirimniń sońyna deıin jetedi, ol Momyshulynyń kelini degen ataq», dep jaýap beredi eken.
Baýkeń kelinine eshqashan soǵys jaıynda áńgime qozǵamapty. Tek ulttyń qundylyqtary men salt-dástúri jaıynda qulaǵyna quıa bergen. Apamyz atasynan uǵyp alǵan bar ósıetin urpaqqa jetkizý mindeti ekenin baıan etti. «Balam, men saǵan aıtamyn, sen erteń óz balańa jetkizesiń, osylaısha bir úıde qazaqtyń ısi qalsyn», dep Baýkeń eskertip otyrǵan taǵy bir sózi «Shyndyqqa týra qara, aldyńda kór qazýly tursa da shyndyqty aıtýdan taısalma» degen ósıeti bolǵan. Taǵy birde «Jaqsy adamnyń jaqsylyǵyn aıt, biraq jaǵympazdanba, jaman adamnyń jamandyǵyn betine bassań da, jala jappa» degen. Qarapaıym ǵana sóz, biraq túbinde qanshama mán-maǵyna jatqanyn aıta ketti apamyz. Baýkeń «qataryńnan ozsań da halyqtan oza almaısyń, sondyqtan halyqqa basyńdy ıip júr» dep amanatyn tapsyrypty. «Men ólgen soń da tirilerdiń ishinde júremin» depti. Onyń maǵynasyn kelini keıin uǵynǵan. «Sol sóz rasqa aınaldy», deıdi apamyz. Qazir Baýkeńniń atynda kóshe de, mektep te, eskertkish te bar. Árbir sóılegende qazaq batyr atamyzdyń qanatty sózderin qosyp aıtady. Osylaısha, Baýkeńniń beınesi halyqtyń jadynda jańǵyryp turady. Apamyzdyń pikirinshe, munyń bári – eldiń batyr ulyna degen sheksiz meıirimdiligi men súıispenshiliginiń arqasynda bolyp jatqan dúnıeler.
Baýkeńdeı uly tulǵanyń bolmysyn ashqan Zeınep apamyz budan ári qaraı qoǵamnyń ózekti taqyryptaryna qaraı oıysty. Sonyń ishinde din máselesine toqtalyp, qazaq álmısaqtan musylman bolǵanyn, Qudaıyn eshqashan umytpaǵanyn, sondyqtan ultymyzdy qaıta musylman jasaý bekershilik ekenin paıymdy tujyrymdarmen dáleldeı tústi.
Budan keıin til máselesin, ulttyq bolmysty qozǵap, «Yqtyrmań bolmasa jelge ókpeleme» degen támsildi alǵa tartty. Ondaǵy uǵyndyrǵysy kelgeni ulttyq til, ulttyq sana, qundylyqtar saqtalmasa, búginde qoǵamǵa daýyl bolyp engen jahandaný úderisine qarsy turý múmkin emes degen oı boldy.
Kezdesý barysynda zaldaǵy jurt apamyzǵa suraqtar qoıyp, Baýkeń týraly estimegen estelikter jaıynda aıtyp berýin ótindi. Halyqtyń tilegine oraı este qalǵan bir oqıǵany baıandap berdi.
«Qaıyn atamnyń keıingi alǵan áıeli enem qaıtys bolyp, ol kisige qaraý úshin qara shańyraqqa kóship keldik. Atam dál sol kezde shıpajaıǵa ketip barady eken. Bizben qaıyrlasyp, men kelgenshe rettelip alarsyńdar dep ketti. Sol kisiniń kóńilinen shyǵaıynshy degen nıetpen úıdi muntazdaı etip tazaladym. Tipti kabınetindegi jumys ústeliniń ústin de tap-tuınaqtaı etip jınastyrdym. Kóp kúttirmeı atamyz da keldi. Qońyraýdy uzaq basyp, esik ashylǵan soń ishke kirdi de birden kabınetine bet aldy. Men bolsam myna jaqta atam maqtaıtyn boldy dep dámelenip júrmin. Bir kezde kabınetten aqyrǵan daýys estildi. Daýsy kádimgi jaraly arystandaı, taýdan tas qulaǵandaı gúrildeı shyqty. Sóıtip, jumys ústelin tazalaǵanym úshin jazyqty bolyp, jaman qatty urys estidim. Keýdeme óksik tyǵyldy. Jylaýǵa uıalyp, krannyń sýyn aǵyzyp, saryldaǵan daýsymen bildirmeı kóz jasymdy tógip aldym. Keıin atamnyń ashýy tarqaǵan soń, «moı besporıadok – est vysshıı porıadok» dep maǵan aqyryndap túsindirdi. Sóıtsem kitaptar, qaǵazdar ústel ústinde shashylyp jatqandaı kóringenimen atam ony ózinshe rettep qoıǵan túri eken», dedi Zeınep apamyz.
Ardaqty jan kelin men eneniń arasyndaǵy qarym-qatynas jaıynda da syr shertti. «Kelin – ókshebasaryń, murageriń, sondyqtan ony jamandama, kerisinshe, tárbıesine kóńil ból» dep enelerge ósıet aıtyp otyrady eken apamyz. «Nemese súıip qosylǵan jigitińdi ómirge ákelip, ósirip baǵyp-qaqqan eneńe kórsetken jaqsylyǵyń, rahmetiń sol bolsyn, ony qurmettep ót dep kelinge de ósıet aıtýdan jalyqpaımyn», deıdi.
Qazaqtyń mańdaıyna bitken jaryq juldyzdy batyry Baýyrjan Momyshuly jaıynda qyzyqty estelikterden syr bólisip, otbasylyq tárbıe psıhologııasynda qazaqy dástúrdiń orny men róli jóninde oı tolǵaǵan el anasy shyraıly shahardaǵy mańyzdy kezdesý aıasynda ult qaharmany eskertkishine taǵzym jasap, gúl shoqtaryn qoıdy.
ShYMKENT
