Eki zań maquldandy
Alǵashqy qaralyp, maquldanǵan qujat – «1993 jylǵy 14 qańtardaǵy Qazaqstan Respýblıkasy men Qytaı Halyq Respýblıkasy arasyndaǵy Azamattyq jáne qylmystyq ister boıynsha quqyqtyq kómek kórsetý týraly shartqa ózgerister engizý týraly hattamany ratıfıkasııalaý týraly» zań. Bul qujat eki eldiń azamattary men zańdy tulǵalarynyń quqyqtaryn qorǵaýdyń tıimdiligin arttyrýǵa, sondaı-aq azamattyq jáne qylmystyq ister boıynsha quqyqtyq kómek kórsetýde ózara yntymaqtastyqty damytýǵa arnalǵan.
Atap aıtqanda, zańda Qazaqstan Respýblıkasynyń aýmaǵynda sheteldik sottardyń sheshimderi men ótinishhattaryn oryndaý salasynda zań kómegin kórsetý boıynsha sot organdarynyń fýnksııalaryn naqtylaý jáne eki taraptyń quzyretti mekemelerin ózektendirý kózdelgen.
Sonymen qatar Palata otyrysynda «2014 jylǵy 29 mamyrdaǵy Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq týraly shartqa Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaqqa múshe memleketter ónerkásip salalarynda birlesken kooperasııalyq jobalardy iske asyrǵan kezde qarjylaı járdem kórsetý bóliginde ózgerister engizý týraly hattamany ratıfıkasııalaý týraly» zań maquldandy.
«Hattama Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaqqa múshe memleketterdiń kásiporyndary arasyndaǵy kooperasııalyq baılanystardy keńeıtýge arnalǵan. Osy maqsatpen arnaıy qarjylyq yntalandyrý tetikteri qarastyrylyp otyr. Qujat ózara ınvestısııalar kólemin arttyrýǵa, sondaı-aq qosymsha jumys oryndaryn ashýǵa múmkindik beredi. Maquldanǵan zań Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq aıasyndaǵy yntymaqtastyqtyń tıimdiligin arttyrýǵa oń septigin tıgizedi dep senemiz», dedi M.Áshimbaev.
Eksport nege báseńdedi?
Senat spıkeri elimizdiń shıkizattyq emes taýarlar eksporty álemdik naryqta tómendep bara jatqanyn aıtty. Biz úshin Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq aıasynda ónerkásip kooperasııasyn, ónerkásip sektoryndaǵy birlesken jobalardy damytý – negizgi basymdyqtardyń biri. Degenmen shıkizattyq emes taýarlar eksportynyń tómendeýi otandyq ónerkásipti qoldaý, osy baǵytta tıimdi sheshimder qabyldaý kerektigin kórsetip otyr.
Máýlen Áshimbaev osyǵan baılanysty О́nerkásip jáne qurylys mınıstrligin shıkizattyq emes óndiristi damytý jolynda belsendi jumys isteýge, onyń ishinde EAEO múmkindikterin paıdalanýǵa shaqyrdy.
«Byltyr bul kórsetkish (shıkizattyq emes taýarlardyń eksporty) shamamen 6 paıyzǵa tómendegen. Bul óte kóp. Demek, biz shıkizattyq emes taýarlar eksportyn azaıtyp alyp otyrmyz degen qorytyndy jasaýǵa týra keledi. Bıyl – 7,2 paıyz boldy. Bul bizdiń strategııalyq basymdyqtarymyzǵa saı emes. Osy rette shekaralas aýdandarymyzda seriktesterimizben birlesken birneshe iri joba bar. Atap aıtqanda, Qyrǵyzstanmen birlesip damytý kózdelgen arnaıy ındýstrııalyq aımaq («Aq-tilek – Qarasý» ótkizý beketiniń janynda). Batys Qazaqstan oblysynda da osyndaı aımaq bar. Ony reseılik seriktestermen birge damytýǵa nıet etip otyrmyz. Ol ónimderdi basqa elderdiń naryqtaryna jetkizý úshin tıisti aýmaqtarda ónerkásip kooperasııasyn damytý qajet. Bul turǵyda mınıstrlik belsendi jumys júrgizýge tıis», dedi Senat tóraǵasy.
О́tilalym sharýalardy turalatyp otyr
Palata otyrysynda senatorlar depýtattyq saýaldaryn da joldady. Álı Bektaev aýyl sharýashylyǵy tehnıkalary úshin ótilalymdy alyp tastaýdy usyndy. О́ıtkeni atalǵan mindetti tólemge baılanysty kóptegen sharýa jańa traktorlar men kombaındar satyp ala almaı keledi. Saldarynan egis alqaptarynda tehnıka tapshylyǵy artyp otyr.
Onyń aıtýynsha, aýyl eńbekkerleri paıdalanyp júrgen aýyl sharýashylyǵy tehnıkasynyń 76%-ynyń tozyǵy jetken. Normatıv boıynsha ár myń gektarǵa 5 traktor men 3 kombaınnyń qajettigin eskersek, qazirgi kezde egis alańdaryna 65 myń traktor, 43 myń kombaın jetispeı otyr. Al aýyl sharýashylyǵy tehnıkalary jyl saıyn 4,5% ǵana jańarady. Olaı bolsa, tek jetispeıtin traktorlar men kombaındardyń ornyn toltyrý úshin 14-15 jyl kerek bolady.
«Elimizde aýyl sharýashylyǵynyń qural-jabdyqtaryn óndiretin 10 zaýyt pen ózdiginen júretin tehnıkalar shyǵaratyn 8 kásiporyn bar. Ol kásiporyndar 2023 jyly 5 400 traktor, 1 myń kombaın, 17 myńnan astam tirkemeli qurylǵy shyǵardy. Iаǵnı olar traktorlar men kombaındarǵa degen jyldyq qajettiliktiń 80%-yn, al tirkemeli tehnıkalardyń 30%-ǵa jýyǵyn quraıdy. О́kinishke qaraı, bizde shyǵarylatyn traktorlar men kombaındardyń otandyq quramy 42-44% ǵana. Negizgi qosalqy bólshekter syrttan keledi. Sondyqtan da olardyń baǵasy óte qymbat. Taýar óndirýshiler ala almaıdy. Aýyl sharýashylyǵyna qajetti jeńil qurylǵylardyń, soqalar men kýltıvatorlardyń, dıskili tyrmalardyń, mal azyǵyn daıyndaıtyn mashınalar men mehanızmderdiń, pishen jınaǵyshtar men tuqym sepkishterdiń, kóshet otyrǵyzatyn jabdyqtardyń basym kópshiligi shetelden ákelinedi. Negizinen metaldan turatyn, qarapaıym ǵana osy tehnıkalardy nege ózimizde kóptep shyǵarýǵa bolmaıdy? Jalpy, elde otandyq agrarlyq mashına jasaý salasyn damytýdyń baǵdarlamasy, bolmasa konsepsııasy bar ma?» dedi Á.Bektaev.
Senator sonymen qatar jańa aýyl sharýashylyǵy tehnıkasyn satyp alý úshin kádege jaratý alymynyń quny joǵary ekenin atap ótti. Bul sharýalardyń jańa tehnıkany satyp ala almaýyna, eskirgen traktorlar men kombaındardy paıdalanýyna jáne únemi jóndeýge májbúr bolýyna ákeledi.
«2024 jylǵy jaǵdaı boıynsha ótilalymynyń kólemi bir traktor úshin 370 000-nan 7 380 000 teńge, al bir kombaın úshin 1 600 000-nan 8 300 000 teńge aralyǵyn quraıdy. Ony tóleýge shamasy kelmegen orta jáne shaǵyn sharýashylyqtar jańa tehnıka alýdy qoıdy. Eski tehnıkamen egis egedi, eski kombaınmen astyq jınaıdy. Jaramsyz tehnıkany qosalqy bólshekke paıdalanady, al qalǵan qańqasyn metallolomǵa ótkizip kún kóredi. Tehnıkany alyp jatqan da, kádege jaratyp, joıyp jatqan da sharýalardyń ózderi. Sonda negizgi operator bolyp, qarjy jınap otyrǵan «Jasyl damý» mekemesiniń úlesi nede? Jalpy, aýylsharýashylyq tehnıkalary úshin kádege jaratý alymyn alyp tastasa, memleket utpasa utylmaıdy», dedi senator.
Alashty qurmetteý – tarıhty qasterleý
Senator Darhan Qydyráli Premer-mınıstr Oljas Bektenovke joldaǵan depýtattyq saýalynda memleket tarıhyna baıyppen qarap, Alash arystaryn ulyqtaý týraly oılaryn ortaǵa saldy. Taıaýda Atyraýda ótken Ulttyq quryltaıda Memleket basshysynyń tulǵalardy bir-birine qarsy qoımaý týraly sózin eske salǵan senator el birligi úshin zııalylardyń birligi shart ekenin aıtty.
«Bıyl qazaq jeriniń tutastaı bir respýblıkaǵa birigip, elimizdiń qazirgi shekarasynyń aıqyndalǵanyna bir ǵasyr tolyp otyr. Memleketimizdiń tutastyǵy úshin bul mańyzdy oqıǵa eleýsiz qalmaýǵa tıis. Álıhan Bókeıhan, Ahmet Baıtursynuly, Mirjaqyp Dýlatuly, Álimhan Ermekov syndy Alash qaıratkerleri bastaǵan tarıhı úrdisti sol kezde bılikte bolǵan Turar Rysqulov, Sultanbek Qojanov, Seıitqalı Meńdeshev, Sanjar Asfendııarov, Temirbek Júrgenov, Jalaý Myńbaev sııaqty tulǵalar aıaqtap shyqty. Qazaq atyn qaıtarǵan Sáken Seıfýllın men asharshylyqqa qarsy kúresken, Alash qaıratkerlerin qamqorlyqqa alǵan Turar Rysqulovty qur kommýnıst aty nemese ózin qorǵaý úshin jazǵan haty úshin jazǵyrý – ábestik», dedi senator.
Tulǵalar týraly sóz qozǵaǵanda ádepten ozbaý týraly aıtqan senator barymyzdy baǵalaý, irilerdi alalamaý týraly atap ótti. Túptiń túbinde, órkenıettiń bastaýy kórkem nıetten bastalady. Sondyqtan Alash arystary atqarǵan uly isterdi búgingi urpaq izgi istermen jalǵastyryp otyrýǵa tıis. 2000 jyly aǵa urpaq ókilderiniń bastamasymen Halyq sharýashylyǵy ınstıtýty Ulttyq ekonomıkalyq ýnıversıtetke aınalyp, oǵan Rysqulovtyń esimi berilgen edi. Keıin oqý orny jekemenshikke ótip, T.Rysqulovtyń atyn alyp tastady. Senator Úkimet qaýlysyna sáıkes berilgen ataýdy JOO qandaı basqarý túrine jatatynyna qaramaı, aýystyrýǵa quqy joq ekenin atap ótti.
«Bıyl Sáken Seıfýllın, Ilııas Jansúgirov, Beıimbet Maılın, Turar Rysqulov, Sultanbek Qojanovtyń týǵanyna 130 jyl. Tuǵyrly tulǵalardyń mereıtoılaryn dańǵazasyz, taǵylymdy etip atap ótý kerek. Bul rette onomastıka máselesine de nazar aýdarý qajet. Shekaramyzdy aıqyndaýǵa aıryqsha úles qosqan Álimhan Ermekov sııaqty tulǵalar eleýsiz qalmaýǵa tıis. Alash arystarynyń kóbi qaıda jerlengeni belgisiz. Jaqynda Almatynyń irgesindegi Jańalyq aýylynda saıası qýǵyn-súrginge ushyraǵan 163 adamnyń súıegine zertteý júrgizilip, genetıkalyq taldaý arqyly 50 adamnyń deregi anyqtaldy. Qarajat bólinse, osyndaı ádis arqyly Ahmet Baıtursynuly, Ilııas Jansúgirov sııaqty tulǵalar týraly derekter naqtylanar edi», dedi senator.
D.Qydyráli depýtattyq saýalynda qaraýsyz jatqan Qandysaıǵa nemese Jańalyq aýylyna Ata-Beıit sııaqty irgeli keshen turǵyzý – perzenttik paryzymyz ekenin atap ótti.
Sonymen qatar palata otyrysynda senator Andreı Lýkın elimizde sırek metaldar óndirý ónerkásibiniń tıimdi damýyna qajetti ınfraqurylymnyń bolmaýy men kadr jáne ınvestısııa tapshylyǵy kedergi keltirip otyrǵanyn aıtty. Osyǵan baılanysty depýtat jer qoınaýyn geologııalyq barlaýǵa lısenzııa berý úderisin jeńildetýdi, keıbir sırek jáne sırek jer metaldarynyń balans qorlaryna qoljetimdilikti ashýdy usyndy.
Al Evgenıı Bolgert ınternet alaıaqtyqtyń artýyna, otandastarymyzdyń jeke derekteriniń kópke jarııa bolý faktileriniń jıilep ketkenine nazar aýdardy. Osyǵan oraı, depýtat kıberqylmyspen kúresýge baǵyttalǵan mańyzdy sharalardy usyndy.
Senator Amangeldi Tolamısov Jetisý oblysynda jol qurylysy men jóndeý jumystarynyń sapasy syn kótermeıtinin, merziminiń uzaqqa sozylatynyn aıtty. Sondaı-aq depýtat «Jalańash-Saty-Kólsaı kóli», «Kókpek-Kegen-Túp», «Kegen-Narynqol», basqa da jol ýchaskelerine jóndeý jumystaryn júrgizýdi usyndy.
Depýtat Bıbigúl Jeksenbaı bıylǵy sý tasqynynyń saldaryn eskere otyryp, jeke múlikti saqtandyrý tájirıbesin qoldanýdy arttyrý qajet ekenin tilge tıek etti. Onyń aıtýynsha, mundaı tásil táýekelderdi azaıtyp, tabıǵı apattardan keıingi zalaldy qalpyna keltirýge jumsalatyn shyǵyndardyń aıtarlyqtaı bóligin óteýge múmkindik beredi.
