Túrik pe, túrki me?

Biz sóz etkeli otyrǵan «túrik» etnonımi VI ǵasyrda paıda bolǵan Túrik qaǵanatymen tikeleı baılanysty. Kóne túrikter óz jazbalarynda qrut (túrúk) nemese Krut (túr(ú)k) túrinde jazyp, «túrúk» dep aıtty. Kóne túrik bitig jazýynyń ereksheligi negizinde qaraıtyn bolsaq, bul jazbalardaǵy «túrik» sóziniń bastapqy nusqasy eki túrli jazylǵanymen, birdeı oqylatyn edi. Translıterasııasy men transkrıpsııasyna qaraıtyn bolsaq:

                                         q r u t        K r u t

Translıterasııasy:   ü k r ü t     k r ü t

(oqý baǵyty ońnan solǵa)

Transkrıpsııasy:       türük         tür(ü)k

Birinshi sózdegi lıgatýralyq tańba q (ük-kü, ök-kö) túrinde oqylady. Al ekinshi sózdegi qyzylmen belgilegen tańba u (ö,ü) daýysty dybysynyń jazylý zańdylyǵy boıynsha, eger birinshi býynda erindik daýysty dybys jazylsa, kelesi býyndarda da erindik daýysty dybys úndesim zańdylyǵy negizinde dy­bystalýy kerek. Iаǵnı tranclıterasııa­da osy ekinshi býyndaǵy u (ö,ü) erindik da­ýysty dybysy jazylmaǵanymen, transkrıpsııasynda biz u (ö,ü) erindik da­ýysty dybysyn jazýymyz kerek. Mysaly: NDUB bud(u)n – halyq degen sózdegi sııaqty.

Kóne uıǵyr jazýlarynda «túrik» sózi esh ózgerissiz kóne túrik tilindegi sııaqty «túrúk» dep jazylǵan.

Transkrıpsııasy: Túrúk

Tarıhı kezeńderde túrik halqynyń túrli jazýlardy qoldanýynyń da tiline áser etkendigin baıqaýǵa bolady. Onyń eń naqty kó­rinisin túrikterdiń daýyssyz dybystarǵa negizdelgen arab jazýyn paıdalanýynan ańǵaramyz. Arab jazýyna kóshken kezde biz «túrúk» sózin birden «túrik» sózine aınaldyrǵanymyz baıqalady. Shaǵataı jáne arab grafıkasyna negizdelgen qazaq jazýlarynda biz «túrik» sóziniń ózgergenin anyq baıqaımyz. Shaǵataı jáne qadym jazýlarynda daýysty dybystar kóbinese jazylmady. Tek erindik dybystar alǵashqy býynda kórsetildi. Osy kezeńnen bastap kóne túrikterdegi «túrúk» sózi «túrik» bolyp ózgergen. Iаǵnı qazaq halqynyń etnos retinde qalyptasý úderisimen birge «i» dybysy qalyptasyp, «túrúk» ataýynyń «túrik» bolyp ózgerýi baıqalady.

«Túrik» sózi qytaı derekterinde «tie-le» (鐵勒) nemese «tu-jue» (突厥) túrinde kezdeskenimen, resmı túrde 542 jyly «tu-jue» (突厥) dep jazyldy (Liu Mau-Tsai, Die Chinesischen Nachrichten zur Geschichte der Ost-Türken, I, Wiesbaden, 1958, s. 28; Harper, Douglas . «Online Etymology Dictionary». Ohio University. 2003. Archived from the original on 2007-02-11). Qytaı tilinde «r» dybysynyń bol­maýyna baılanysty kóbinese onyń ornyna «l» dybysyn bildiretin tańba­lar qoıdy. Sonymen qatar grek derek­terinde Thrak, Targita, Tyrkae, úndi derek­terinde Turukha, Turuška, Kishi Azııa­daǵy basqa derekterde Turukku dep kezdesetin ataýlardyń osy túriktermen baı­lanysty ekendigin bilemiz. Tipten keı­bir ǵalymdar Taýratta jazylǵan (Tor kitaby) Togharina ataýynyń osy túrik­ter­men baılanysty ekendigin alǵa tartady (İbrahim Kafesoğlu, «Tarihte «Türk» Adı», Reşid Rahmeti Arat İçin, Ankara, 1966, s. 307).

«Túrik» sóziniń maǵynasyna baılanysty eń kóne derek – qytaı jylnamasy Súı-shýda «tu-kie» sóziniń qytaı tilinde «dýlyǵa» degen maǵyna beretindigi jazylǵan. Onyń túrikterdiń temir óndi­rý­men aınalysyp, Altaı taýyn meken et­kendigimen jáne ózderine arnap ja­saǵan, soǵysta basyna kıgen bas kıimin osy taýǵa uqsatyp jasaǵandyǵymen baılanystyrady. Keıinnen bul sóz parsy tiline «targ» túrinde enip «dýlyǵa» degen maǵynaǵa ıe bolsa kerek (Bernhard Munkacsi, «Die Bedeutung des Namens der Türken», Körösi Csoma Archivum, I, (1921-925), s. 60- 61). Túrikterdiń óz tarapynan berilgen alǵashqy anyqtamaǵa júginsek, Mahmut Qashǵarıdiń «Dıýanı luǵat at-túrik» eńbeginde sol kezeńdegi ıslam fılosofııasynyń áserimen «Bul qaýymnyń atyn Táńiriniń ózi qoıǵan, Nuh paıǵambardyń Túrik degen ulynan ta­raǵan qaýymǵa berilgen ataý» dep kór­se­tiledi (Kaşgarlı Mahmud, a.g.e., I, s. 353).

Ǵylymı turǵyda «túrik» sóziniń etımologııasyna úńilgen alǵashqy ǵalym A.Vam­berı boldy. Ol «túrik» sózin túrik tilindegi «türe» sózimen baılanystyryp, «paıda bolý, jaratylý» degen maǵyna bergen deı kele, türe = tür= tür+ük (ük – kóptik jalǵaýy) túrine aınalǵan degen boljam usynǵan. Bul da túrikterdiń tarıh sahnasyna shyǵýyna qatysty ápsanamen tyǵyz baılanysty sııaqty. Qasqyrdan taraǵan (paıda bolǵan) degen maǵynamen astasyp jatqan sekildi. Bul kóne zamandaǵy halyqtardyń óz tarıhyn ulyqtaý úshin jasaǵan mıfologııalyq qııa­lynan týsa kerek. Bul jaǵynan ejel­gi rım mıfindegi Rımniń negizin qa­laǵan, qasqyr emizgen Romýl pen Rem oqı­ǵasyna uqsaıdy. Dál osyndaı beıne kóne túrik bitigtastarynyń ishinde Bu­ǵyty mátintasynda kezdesedi. Qytaı de­rekterinde de túrikterdiń qasqyrdan shyqqandyǵy jónindegi málimetter men túrik­terdiń ózderiniń bóri tekti jáne bórili baıraq alyp júrýiniń astarynda osy tanym jatsa kerek (Wolfram Eberhard, Çinin Şimal Komşuları, Ankara, 1996, s. 86). Al nemis ǵalymy F.V.K. Mıýller kóne uıǵyr tilindegi «erk» sózi men «túrik» sózi arasynda baılanys qu­ryp, «túrik» sóziniń maǵynasyn «kúshti, myqty, qudretti, erikti» dep bergen.

Alǵashynda tek bıleýshi taıpanyń ataýy bolǵan «túrik» ataýy keıinnen kósh­peli kıiz týyrlyqty biraz halyqty qam­tydy. Al Túrik qaǵanaty tusynda onyń qol astyndaǵy barlyq taıpalarǵa jalpylama túrde berilgen ataý bolǵandyǵyn biz sol kezeńde jazylǵan mátinderden ań­ǵaramyz: «Túrkesh qaǵan túrigim, elim edi» (Bilge qaǵan mátini, shyǵys beti, 16-jol), «Túrik, oǵyz bekteri, halqy tyń­dańdar...» (Kúltegin mátini, ońtústik beti, 22-jol), «Túrik syr halqynyń ornynda halyq qalmady» (Tonykók I má­tini, batys beti, 4-jol). Osy mátinder ne­gi­zin­de sol kezeńde «túrik» atalǵan taıpalar retinde Túrgesh, Basmyl, Toǵyz oǵyz, Otyz tatar, On oq, Syr, Oǵyz taı­palaryn ataı alamyz. Al keıinnen «túrik» ataýy­ túrik ti­lin­de sóıleıtin kóp­tegen taı­palardyń jalpylama ataýy­na aınaldy. Keıinnen «túrik» ataýymen birge «túrikmen» ataýy da qa­lyptasty. Ony Mahmut Qashǵarı óz sóz­diginde: «Sen kimsiń?» dep suraǵanda, «Men túrikpin» degen maǵynada «túrik­men» sózi qalyptasty deıdi. Qy­zyǵy, tú­rik­terdiń otyryqshylyqqa beıim­de­lýine baılanysty jergilikti halyq otyryqshy tú­rikterdi «túrik», al kósh­pe­­lilerdi «túrik­men» dep ataǵanyn kórýimizge bolady.

Al tarıhtan biz «Túrikstan» ataýy­nyń «túrik jurty» maǵynasynda qol­da­nylǵandyǵyn jáne batysta Kaspıı (Hazar) teńizinen bastap shyǵysta Altaı taýlaryna deıingi, ońtústikte Ystyqkól men Araldan, soltústikte Sibirge deıingi aımaqty qamtyǵanyn bilemiz. Keıinnen Shy­ǵys jáne Batys Túrikstan degen ataý­lar qalyptasty. Shyǵys Túrikstan qa­zirgi Qytaıdaǵy Shyǵys Túrikstan av­tonomııasynan bastap Qazaqstannyń ońtústik-shyǵys aımaǵyn qamtydy. Al Batys Túrikstan dep О́zbekstan, Túrik­menstan, Qyrǵyzstan, Tájikstan jáne Qazaqstannyń ońtústik-batys aımaqtary men Aýǵanstannyń soltústik aımaqtaryn qamtydy. Parsy tiliniń yqpaly negizin­de «-stan» sózi jáne «túrikterge tıesili» degen maǵynada «-ı» jalǵaýy jalǵa­nyp, Túrkıstan=Túrkistan bolyp ketti. Keıin Turan men Irannyń talasy basym shekaralyq aımaǵynda qalyptasqan Túrikstan qalasynyń ataýy da ıslam dini men Iran órkenıetiniń yqpaly negizin­­de, orystardyń da tildik ereksheligine ja­qyn bolýyna baılanysty «Týrkıstan», «Týrkestan» ataýy negizinde qazirde Túrkistan dep atalyp ketti.

Tarıhty tereń bilgen Alash qaırat­ker­leri eńbekterinde de «túrik» ataýy qazaq tiliniń emle erejesine saı «túrik» dep jazyldy.

Patshalyq Reseı ımperııasy tusyn­da ımperııanyń basty qarsylasy bol­ǵan osman túrikteri men Reseı qol astyn­daǵy túrikterdi ajyratý ári bul ha­lyqtardyń arasyndaǵy tamyrlas baıla­nysty umyttyryp, joıý maqsatynda «tıýrk» jáne «tıýrkı» degen termınder qalyptasa bastady. Keńes bıligi de osy ustanymdy qoldanyp, 1926 jyly Bakýde ótken Túrkologııa quryltaıynda Osman ımperııasynan bólinip shyqqan jańa Túrkııa memleketindegi túrikterdi «túrik», al Reseı quramyndaǵy túrikterdi «túrki» degen aıyrym engizdi.

Qoryta aıtar bolsaq, «túrik» ataýy ártúrli tarıhı kezeńderde halyqtyń tildik ereksheligi negizinde ózgeriske ushy­rap otyrdy. Biraq eshqashan ulttyq fonologııalyq júıesinen alystamady. Tek HH ǵasyrdyń basynda sanaly túrde túrik halyqtaryn bir-birinen ajyratý maqsatynda sovet ıdeologteri sanaly túrde ulttyq fonologııaǵa qaıshy termın qalyptastyrdy. Egemen el retinde bizdiń de óz tarıhymyzǵa, tilimizge, ta­nymymyzǵa muqııat qaraǵanymyz jón. Endeshe, qazaq ultynyń órkendeýimen birge, qazaq tiliniń dybystyq ereksheligi­ne saı túlegen «túrik» sózin óz tuǵyryna qondyratyn kez keldi dep sanaımyz.

Talǵat MOLDABAI,

L.N.Gýmılev atyndaǵy EUÝ túrkitaný kafedrasynyń dosenti, túriktaný PhD