– Jamıǵa Tájikqyzy, aımaqtyq komıssııaǵa qandaı mindetter júkteldi? Arhıv materıaldaryn izdestirý jumysy qalaı bastalǵan edi?
– Osydan 3 jyl buryn, Prezıdent Qasym-Jomart Toqaevtyń 2020 jyly 24 qarashada «Saıası qýǵyn-súrgin qurbandaryn tolyq aqtaýǵa usynys daıyndaý jóninde memlekettik komıssııa qurý týraly» buıryǵyna jáne Memlekettik hatshynyń 2020 jylǵy 3 jeltoqsandaǵy hattamasyna sáıkes, saıası qýǵyn-súrgin qurbandaryn aqtaý boıynsha respýblıkanyń barlyq oblysynda aımaqtyq komıssııalar quryldy. Komıssııa quramyna ár salanyń ǵalymdary, zańgerler, tarıhshylar, fılologter, arhıv qyzmetkerleri, magıstranttar sııaqty zertteýshilermen qatar kásibı mamandar endi.
Memlekettik komıssııa aldynda turǵan mindetterdi sheshýde jumys toptaryn 8 baǵytta uıymdastyrdy. Saıası qýǵyn-súrgin qurbandaryn tolyq aqtaý jónindegi memlekettik komıssııanyń 2021-2023 jyldarǵa arnalǵan jumys toptarynyń (boljamdy) jospary jasaqtalyp, aımaqtarǵa jiberilip otyrdy. Aımaqtar sol Prezıdent Jarlyǵymen bekitilgen Memlekettik komıssııa týraly erejeni, Memlekettik komıssııa jumysynyń ádisnamasyn, sondaı-aq óńirlik komıssııa jumysyna arnalǵan jadynama-nusqaýlyqtardy basshylyqqa alyp jumys istedi.
Men Atyraý oblysyndaǵy aımaqtyq komıssııanyń kýlaktardy, baılardy, jartylaı feodaldardy (orta sharýalardy) jáne sharýalardy aqtaý boıynsha qorytyndylar men usynymdardy zerdeleý, daıyndaý jónindegi jumys tobynyń jetekshisi boldym. Biz Atyraý oblysynyń jáne IID, UQK, Almaty qalasynyń OMA muraǵattary boıynsha materıaldar jınaýǵa kiristik. Basty mindet – jınalǵan materıaldar men qylmystyq isterdi zerdeleý negizinde usynystar daıyndaý jáne engizý. Sáıkesinshe qansha adam sottaldy, qýyldy, olardyń qansha mal-múlki tárkilendi, sondaı-aq ashtyqtan, sýyqtan jáne aýrýdan májbúrli túrde qashýy kezinde qaza tapqan balalardyń sany qansha – osyny anyqtadyq. Oǵan qosa Qazaqstannan tys jerlerge qansha adam qonys aýdarýǵa májbúr boldy, qansha adam qýǵyn-súrginge ushyrady, qaıtarylmaıtyn jáne qaıtarylatyn shyǵyndardy baǵalaý sııaqty mańyzdy málimetterdi anyqtap, qorytyndyladyq. Bul jumystar, ǵylymı-saraptamalyq qorytyndy Qazaqstannyń 5 ortalyq muraǵatynyń 50-ge jýyq qorynan (QR OMA, QR AP, AOMA, UQKQA, IIMQA, AOMA, aýdandyq arhıv) jáne TMD-nyń bir arhıvi – QR UA muraǵatynan (Qalmaq ASSR, RF) qujattardy zertteý nátıjelerimen rastalady.
Kollajdy jasaǵan – Qonysbaı ShEJIMBAI, «EQ»
H.Dosmuhamedov atyndaǵy Atyraý ýnıversıteti bazasynda aımaqtyq komıssııa qyzmetiniń jumysyn júrgizýge aımaqtyq jobalyq keńse quryldy. Atyraý oblystyq memlekettik arhıvi qorlarymen qatar eldi mekenderge issaparlarǵa shyǵyp, Qyzylqoǵa, Maqat, Mahambet, Isataı, Jylyoı aýdanyndaǵy turǵyndarmen jáne tárkilengen otbasylardyń týǵan-týystarymen kezdesip, osy aýdandardaǵy memlekettik arhıv mekemeleri qorlarynda saqtalǵan qujattar men derekterdi taýyp, saraladyq.
– Úsh jyl ishinde atqarylǵan jumystarǵa keńinen toqtalsańyz. Qandaı tyń derekter taptyńyzdar?
– Jumys barysynda 1920-1930 jyldary aımaqta 56 halyq kóterilisi bolǵany, olarǵa jetekshilik jasaǵan jáne uıymdastyrǵan 56 adamnyń aty-jóni arhıv qujattarymen dáleldendi. Kóteriliske 6139 adam qatysypty. Onyń 59-y atý jazasyna kesilgen, 83-i jer aýdarylǵan, 331-i kóterilister kezinde qaza tapqan, al 668 adam 1 jyldan 10 jylǵa deıin sottalǵan. Zertteýler negizinde eki qujattar jınaǵy, bir ǵylymı monografııa, bir konferensııa materıaldarynyń jınaǵy shyqty. Úsh jyl ishinde jańadan tabylǵan faktilerdiń nátıjesinde barlyq bólingen sanat boıynsha qurban bolǵandar men jappaı qýǵyn-súrginnen japa shegip, aqtalmaǵan adam sany barynsha naqtylandy.
Atyraý oblystyq aımaqtyq komıssııanyń músheleri saıası qýǵyn-súrgin retinde tárkilengen iri baılar, ortasha baılar (jartylaı feodaldar) jáne sharýalar týraly qajetti málimetterdi tapty. О́ńdeý barysynda japa shekken jáne zańsyz tárkilenip, sottalǵan sharýalar sany – 649, tárkilengen iri baılar sany – 25, al tolyq málimeti bar 162 baı bolǵany anyqtaldy. Sonymen qatar 71 urpaqtyń aryzy negizinde 12 derek tabyldy.
KSRO Ortalyq atqarý komıtetiniń 1932 jylǵy 7 tamyzdaǵy «Memlekettik kásiporyndar, kolhozdar men kooperasııalar menshigin qorǵaý jáne qoǵamdyq (sosıalıstik) menshikti nyǵaıtý týraly» qaýlysymen oblystaǵy 427 adam sottalǵan. 37 azamat atylǵan. Kóterilister men narazylyqtar, olarǵa qatysýshylarǵa qarsy saıası qýǵyn-súrgin týraly qajetti derekter tekserilip, 202-siniń aqtalmaǵanyna kóz jetkizdik.
Halyqqa qarsy túrli kúshteý naýqandary, sondaı-aq kóterilister men narazylyqtaryn basý jáne ashtyq kezinde Qazaqstan aýmaǵyna, odan tys jerlerge ketýge májbúr bolǵan bosqyndar týraly málimetter tekserildi. Komıssııa saıası qýǵyn-súrginge ushyraǵan, aqtalmaǵan qurbandar men bosqyn bolýǵa májbúr bolǵan 100 qazaqtyń baryn anyqtady.
Dástúrli din ókilderin zertteý barysynda saıası qýǵyn-súrginge ushyraǵan, biraq aqtalmaı qalǵan din qaıratkerleri – 23, al jartylaı aqtalǵany – 50, saılaý (azamattyq) quqyǵynan aıyrylǵany 993 adam, sondaı-aq 20 qazaq moldasy men 2 orys din qyzmetkeri atý jazasyna kesilgeni belgili boldy. Kórsetilgen dástúrli din ókilderi Atyraý oblysynyń turǵyndary, óıtkeni tizimge Aqtóbe, Batys Qazaqstan, Mańǵystaý oblystarynyń turǵyndary enbegen.
Aımaqtyq komıssııa músheleriniń aýdandardy aralaý barysynda dástúrli din ókilderiniń arasynan qýǵyn-súrgin qurbany bolǵandary arhıv qujattarymen áli rastalmaǵan derekteri zertteldi. Atyraý oblysy óńirlik komıssııasy 1939-1945 jyldary fashıstik Germanııa, Fınlıandııa, basqa da Eýropa elderiniń qolyna túsken 775 qazaqstandyq áskerı tutqyn tizimin tapty.
Qazaqstan aýmaǵynda GÝLAG NKVD lagerinde bolǵan qurbandar men japa shekkender, olardyń otbasy músheleri anyqtalyp, qorytyndy sandar naqtylandy. 18 jyl ishinde Prorva-Astrahan eńbekpen túzeý lager bólimderi men bólimshelerinde, lager pýnktinde jáne basqa da lagerlerge qamalǵan tutqyndardyń jalpy sany 2 myńnan 11 myńǵa deıin jetkeni anyqtaldy. Bir aıta keterligi, osy qamalǵandarǵa qatysty qujattardyń kópshiligi Reseı arhıvterinde saqtaýly. Gýrev oblysynda ornalasqan NKVD GÝLAG-qa qatysty qujattarǵa sáıkes saıası qýǵyn-súrgin qurbandaryn aqtaý úshin 300 adamnyń tizimi zertteldi.
Eń bastysy, úsh jyl ishinde tarıhı jaǵdaılardyń ashylmaǵan tustary anyqtaldy, naqtylandy, olardy túgendeýge baǵyttalǵan orasan zor jumys oryndaldy. Respýblıkalyq portalǵa qujattar jiberip málimettermen qamtamasyz etý, 72 tomdyq arhıv qujattar men materıaldar jınaǵyna tyń, erekshe qujattar tapsyrýdan basqa aımaqtyq komıssııa músheleri ózderine belgilengen baǵyttary boıynsha aımaq kóleminde aýqymdy da kúrdeli jumystardy jaýapkershilikpen atqardy.
– Qýǵyn-súrgin qurbandaryn aqtaý jónindegi zańǵa qandaı usynystar aıtyldy?
– Aımaqtyq zertteý-taldaý ortalyqtarynan Ortalyq jobalyq keńsege ártúrli anyqtalǵan sanattaǵy qurbandardy tolyq quqyqtyq jáne saıası aqtaý (ońaltý) úshin jańa zań jobalaryn ázirleý boıynsha qorytyndylar men usynystar berildi. Bul – úsh jyl boıy atqarylǵan jumys nátıjesinde tabylǵan, zerdelenip, saralanǵan jańa derekter. Keńes ókimetiniń repressııalyq saıasaty konteksinde adam quqyqtarynyń óreskel buzylýyna jáne qurbandardyń qadir-qasıetine qatysty shyndyqty belgileý quqyǵy sanattarynyń anyqtamalaryn bekitý qajettiligi týyndaıdy. Osyǵan baılanysty qoldanystaǵy zańnamalarǵa ózgerister engizý qýǵyn-súrginge ushyraǵan zardap shekkenderdi aqtaýǵa (ońaltýǵa) jatatyn jańa sanattarmen aqtaý jónindegi normatıvtik-quqyqtyq aktilerdi tolyqtyrýdy talap etedi.
Byltyr Prezıdent: «Repressııa jyldary Qazaqstanǵa keńes odaǵynyń ár túkpirinen 5 mıllıonǵa jýyq adam jer aýdaryldy, al 100 myńǵa jýyq otandasymyz repressııanyń qatal sheńgeline túsip, 20 myń azamat atylyp ketti. Osynyń barlyǵy «Halyq únine qulaq asatyn memleket» tujyrymdamasy aıasynda tereń zerttelip, áleýmettik saıası mıssııasyn oryndaýy qajet» degen edi. Osyǵan sáıkes, bul másele boıynsha komıssııa quramynda qyzmet etken tájirıbeli zańgerler men zań salasynyń ǵalymdary qýǵyn-súrgin qurbandaryn aqtaý jóninde jańa zań jobasyn jasap, Parlamenttiń qaraýyna usyndy.
– О́tken jyly Saıası qýǵyn-súrgin qurbandaryn tolyq aqtaý jónindegi memlekettik komıssııa jumysyn aıaqtady. Reseı arhıvterindegi qujattarǵa tolyq qol jetkize aldyq pa?
– Memlekettik keńesshi Erlan Qarın halyq arasynda úlken qoldaý taýyp, eldiń rızashylyǵyn týǵyzǵan úlken joba jumysyn resmı túrde qorytyndylady. Alaıda bul jumys ǵylym aıasynda jalǵasyn tabýy kerek sekildi. Memlekettik turǵydan baǵdarlamalyq-nysandyq qarjylandyrý jolymen izdestirý, ǵylymı aınalymǵa repressııanyń kóptegen qujaty men deregin áli de engizý qajet.
О́ıtkeni arhıvterde saqtalǵan bul kezeńder men repressııa baǵyttaryna qatysty ashylmaǵan, zertteýshi qolyna túspegen qujattar men málimetter óte kóp. Saıası qýǵyn-súrginniń jazyqsyz qurbandary, onyń ishinde Qazaqstannyń bostandyǵy, táýelsizdigi jáne aýmaqtyq tutastyǵy úshin kúresýshilerdiń shetelderde, Reseı men TMD elderi arhıvterinde saqtalǵan qujattar tolyqtaı qaralyp bolǵan joq. Bul qujattar zerdelenip, kóshirmelerin elge ákelýimiz kerek. Kúshtep qonystandyrý jáne otyryqshylandyrý qurbandary blogi boıynsha da shetelge bosyp ketken, ashtan ólgen otandastarymyzdyń derekteri áli de tolyqtyrýdy qajet etedi. Áskerı tutqyndardyń da máseleleri bar.
Qazaqstannyń óńirlerinde jáne aımaqtarynda zorlyq-zombylyqpen qonystandyrý men otyryqshylandyrýdyń totalıtarlyq saıasatynan eń kóp zardap shekkenderge monýmentter, eskertkish taqtalaryn ornatý, kóshelerge zorlyq-zombylyqpen qonystandyrý men otyryqshylandyrýǵa qarsy turý qozǵalysynyń eń belsendi qatysýshylarynyń esimderin berý sekildi mańyzdy ister tolyq atqarylǵan joq. Saıası qýǵyn-súrgin qurbandaryn eske alý kúnindegi mindetti is-sharalar tizimine kúshtep qonystandyrý men otyryqshylandyrý taqyrybyn engizgen durys. Totalıtarlyq saıasattyń qurbany bolǵan barlyq oryndy kórsete otyryp, Qazaqstanda kúshtep qonystaný jáne otyryqshylandyrý qurbandarynyń ınteraktıvti kartasyn jasaǵan abzal.
Buǵan qosa «Jartylaı feodaldar men kýlaktardyń derekqoryn» qurý tájirıbesine súıene otyryp, kúshtep qonystaný jáne otyryqshylandyrý qurbandarynyń derbestendirilgen derekqoryn qurý kerek. Osy taqyrypta kitaptar, qujattar men materıaldar jınaqtary, maqalalar men derekti fılmder serııasyn shyǵarý qajet. HH ǵasyrdyń 20-50-jyldaryndaǵy saıası qýǵyn-súrgin qurbandary men KSRO-daǵy totalıtarlyq rejimdi qýǵyn-súrgin saıasatynyń saldaryn kórermenge jetkizý úshin arnaıy telearna qurýdy usynamyz.
Kúshtep qonystaný jáne otyryqshylandyrýdan kóp zardap shekken aımaqta osy tarıhı qubylystyń egjeı-tegjeıin kórsetý úshin ashyq aspan astyndaǵy arnaıy memorıaldyq mýzeı qurý kerek. Sondaı-aq bul máseleni odan ári tereńdete túsip, saıası qýǵyn-súrgin qurbandarynyń tájirıbesin zertteý jáne izdestirý maqsatynda respýblıkalyq jobalyq keńse bazasynda ǵylymı ortalyq nemese ınstıtýt uıymdastyrý da asa mańyzdy is.
– Bul usynystaryńyzdan bólek, zertteý barysynda jumystaryńyzdy qoǵamda nasıhattaý baǵytynda qandaı is-sharalar atqaryldy?
– Komıssııa jumysynyń mindetteri men maqsattaryn nasıhattaý, túsindirý barysynda aýdan, qala turǵyndary, JOO stýdentteri, jastarmen ártúrli formatta kezdesýler ótkizildi. Qaladaǵy qoǵamdyq ortalyqtarda qýǵyn-súrgin qurbandarynyń urpaqtarymen kezdesý uıymdastyryp, BAQ betterinde maqalalar, suhbattar jarııalandy. Ashyp aıtsaq, 10 ret halyqpen kezdesý, mektep oqýshylary, kolledj, JOO stýdentterimen 22 kezdesý, BAQ-ta 127 maqala, zertteý jumys toby músheleriniń qatysýymen efırge 19 telehabar shyǵaryldy. Jumys kezeńinde aımaqtyq komıssııanyń 10 májilisi, 3 ǵylymı-tájirıbelik konferensııasy, 4 dóńgelek ústeli uıymdastyryldy. Almaty, Astana, Aqtaý qalalarynda ótken respýblıkalyq konferensııalarǵa da qatystyq. Komıssııa quramyna tańdaýly ǵalymdarmen qatar jas zertteýshiler de tartyldy. Mundaı ıgi is-sharalar men basqosýlar jastardy ǵylymǵa baýlýǵa, zertteý jumystarymen aınalysýǵa yntalandyrady.
Ǵylymı-tájirıbelik konferensııa jınaqtaryna 100-ge jýyq ǵylymı maqala jarııalandy. 2021-2023 jyldary 56 issapar uıymdastyryldy, onyń ishinde qazaqstandyq arhıvter – 24, aýdandyq arhıvter – 29, sheteldik – 3 (Astrahan jáne Orynbor oblystary (RF) arhıvterine). Onyń ústine, áleýmettik jelilerde (Facebook, Instagram, t.b.) paraqshalar ashylyp, aımaqtyq komıssııanyń jumysy týraly arnaıy habarlamalar jazylyp otyrdy.
Jazyqsyz jazalanyp, qýǵynǵa túsken azamattar aqtalyp, ata-babalarymyzdyń aldyndaǵy qasıetti paryzymyzdy oryndasaq, tarıhtyń jibergen qatelikteri memlekette endi qaıtalanbasa, urpaqqa, keıingi býynǵa sabaq bolsa eken degen tárbıelik mánine is júzinde qol jetkizsek, eńbegimizdiń eń basty qorytyndysy osy bolmaq.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken –
Zeıin ERǴALI,
«Egemen Qazaqstan»
