Kollajdy jasaǵan – Almas MANAP, «EQ»
Qazaq KSR Mınıstrler keńesiniń 1951 jyly 14 jeltoqsandaǵy respýblıkalyq ishki qonys aýdarý josparyn bekitý jónindegi №1013-119ss qaýlysyna sáıkes, Batys Qazaqstan oblystyq keńesi Eńbekshiler depýtattarynyń atqarý komıteti 1952 jyly oblystyń 300, onyń ishinde Jańaqala aýdanynyń 125, Orda aýdanynyń 175 ujymshar sharýashylyǵyn Ońtústik Qazaqstan oblysynyń maqta ósiretin aýdandaryna kóshirý týraly sheshim shyǵardy. Osy sheshimniń negizinde 1952 jyly Batys Qazaqstan oblysynyń Orda jáne Jańaqala aýdandarynyń keıbir ujymshar sharýashylyqtarynyń halqy ishki deportasııaǵa ushyrap, Ońtústik Qazaqstan, Gýrev oblystaryna jáne oblystyń ishki Jánibek, Jańaqala, Chapaev, Taıpaq, Bórli aýdandaryna eriksiz qonys aýdaryldy.
Osy tusta aıta ketetin jaıt, san túrli arhıv qujattaryn, kózkórgenderdiń aýyzsha aıtqan derekterin saralaý barysynda, 1930-1940 jyldary Qazaqstanǵa deportasııalanǵan koreı, sheshen, ıngýsh, nemis, t.b. etnostyq halyqtardyń aýyr qasiretin shyn máninde, «Kapýstın ıar» polıgonyna baılanysty ata-baba qonysynan eriksiz qonys aýdarylǵan avtohtondy qazaq halqy da basynan keshirgenine kózimiz jetti.
Keńestik kezeńde deportasııa taqyrybyn zertteýge tyıym salyndy. Táýelsizdiktiń arqasynda otandyq tarıhshylarǵa shyǵarmashylyq erkindik berildi. Elimizdegi jabyq arhıv qorlary ashylyp, ulttyq tarıhymyzdy jańa kózqaras turǵysynan paıymdaýǵa keń jol ashyldy. Memleket basshysynyń 2020 jyly 24 qarashadaǵy «Saıası-qýǵyn súrgin qurbandaryn tolyq aqtaý jónindegi memlekettik komıssııa týraly» Jarlyǵy bul múmkindiktiń aıasyn odan ári keńeıte tústi. Batys Qazaqstan oblystyq memlekettik arhıv qoryndaǵy derekter negizinde jarııalanǵan qazaq deportasııasy týraly monografııalyq eńbek bul pikirimizge dálel bolady (Boranbaeva B.S. «Kapýstın Iаr áskerı polıgony: qazaq deportasııasy». – Oral: «Polıgrafservıs», 2022. – 268 b.).
Ulttyq ǵylym akademııasynyń akademıgi, tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor Hankeldi Mahmutuly monografııany «tyńǵa túren salǵan eńbek» dep baǵalady (Ábjanov H.M., «Tyńǵa túren salǵan eńbek»//«Egemen Qazaqstan», 24.01.2023). Aqjayiq telearnasynyń qoldaýymen jýrnalıst Gúlmıra Tileýbaeva osy kitaptyń jelisinde «Ordadaǵy oıran. Qazaq deportasııasy» atty tarıhı tanymdyq fılm túsirdi. Sóıtip, ult tarıhynyń aqtańdaq betterin tolyqtyrýǵa úlken úles qosyldy.
1952 jyly Orda aýdany halqyn shuǵyl kóshirýge qatysty Batys Qazaqstan oblystyq arhıv qorynda saqtalǵan derekter Bókeı dalasyndaǵy qonys aýdarý isi, shyn máninde, halyqtyń erkinen tys, joǵarydan kelgen buıryqty buljytpaı oryndaý túrinde qatań túrde júrgizilgenin anyq dáleldeıdi. Máselen, Batys Qazaqstan oblystyq atqarý komıtetiniń tóraǵasy S.Gafıattýllın men onyń orynbasary N.Gabdýllın Orda aýdandyq keńes tóraǵasy A.Vaısovke «Stansaǵa vagondar beriledi. Jóneltý kúni 27 maýsym. Jóneltý stansasyna jetkizilgen otbasylar, otbasylardy tasymaldaǵan mashınalardyń sany, qujattardyń rásimdelý barysy, taǵaıyndalǵan eshelon bastyǵynyń aty-jónin kórsetip, kolhozshylardyń Ońtústik Qazaqstan oblysyna kóshýge daıyndyǵyn habarlańyz», «Ońtústik Qazaqstan oblysyna qonys aýdaratyn kolhozdardy tasymaldaıtyn 43 vagon Saıhyn stansasyna 27 maýsym kúni beriledi. Jóneltý stansasyna adamdardy kórsetilgen ýaqyttan keshiktirmeı jetkizýdi mindetteımin. Qonys aýdarýshylardy sanıtarlyq tazalyqtan ótkizý jáne olarǵa qonys aýdarý bıletin, taǵy basqa qujattaryn tapsyrý jumystary respýblıkalyq Mınıstrler Keńesiniń 1952 jyly 21 aqpandaǵy nusqaý haty boıynsha júrgizilsin», degen buıryq beredi. Orda, Jańaqala aýdandarynyń basshylary bul buıryqty buljytpaı oryndap, qonys aýdarýshylardy Saıhyn, Alǵaı stansalaryna shuǵyl jetkizgenimen, jolaýshylar jaz aıynyń ystyǵynda poezd kútip, stansa basynda birneshe kún jatqanyn kózkórgenderden estip-bildik.
Jańaqala aýdany Qyzyloba aýlynda turatyn Qapolov Kóshkinbaı ata: (1937 jyly týǵan) «Jańaqala aýdany, Lenın kolhozynan kóshkende 5-klass bitirgen balamyn. Bárimizdi áskerı mashınalarmen 200 shaqyrym jer shamasyndaǵy Alǵaı stansasyna alyp keldi. Stansa basynda poıyz kútip, 15 kúndeı ashyq jerde jattyq. Sheshelerimiz úıden alyp shyqqan tary talqanyn sýǵa ezip azyq etip beredi. Osy ýaqytta qumda ósken bizder sýǵa júzýdi úırenip aldyq. Bunyń keıin maǵan kóp kómegi tıdi», dep eske alady.
Qazir Jánibek aýylynda turatyn jady myqty 94 jastaǵy Baıantasova Aqlıma ana (1930 j.t.): «Orda aýdany Terekti aýyldyq sovetine qaraıtyn Internasıonal kolhozynan bárimizdi tıep, Saıhynǵa alyp keldi. Soǵys kezinde qulap qalǵan qora bar eken. Sonyń astyna kóleńkelep turdyq. Qolymda qyrqynan jańa shyqqan balam Tilepbergen, 3 jasar qyzym Nurjııan bar. Aǵash terip, mosyǵa shaı qaınatyp ishken bolamyz. Úıden alyp shyqqan bıdaıymyzdy sýǵa bylǵap jeımiz. Aýyldan shyǵarda ár úıge bir put astyq bergen bolatyn. Kúnde poıyz kútemiz. Poıyz qandaı bolady eken dep oılaımyz», dese, Amanǵalı Qaısaǵalıev ata: «Ásirese Shymkentke ketkender kóp qıyndyq kórdi. Ol jaqqa naǵashylarym barǵan. Olar Alǵaı stansasynda poıyz kútip, 20 kúndeı turyp qalǵan. Kúnniń astynda durys kóleńke joq, tóbelerine kıiz ustaǵan», deıdi.
Sóıtip, 1952 jyldyń shilde aıynda Saıhyn stansasynan Orda aýdanynyń Internasıonal, Kaganovıch, Kalının atyndaǵy úsh ujymshary, al Alǵaı stansasynan Jańaqala aýdanynyń Saryózen jáne Lenın atyndaǵy barlyǵy 5 ujymshardyń 336 otbasy, 1 805 adam Ońtústik Qazaqstan oblysyna deportasııalandy. Osy tusta aıta ketý kerek, Jetisaıǵa eriksiz kóshirilgen bókeılikterdiń sońynan 71 jyldan keıin jolǵa shyǵyp, 2023 jyldyń shilde aıynda ǵylymı zertteý jumysyn endi Túrkistan (burynǵy Ońtústik Qazaqstan) oblysy sheńberinde jalǵastyryp, qol jetkizgen tyń derek málimetterimizdi osy maqalaǵa arqaý etip otyrmyz.
Túrkistan oblystyq jáne Jetisaı óńirlik arhıv derekterine qaraǵanda, 1950-1952 jyldary Ońtústik Qazaqstan oblysynyń Jetisaı aımaǵyna batysqazaqstandyqtardan bólek, Qazaqstannyń on eki oblysynan túrli ult ókilderi de kóshirilgen. Jetisaıda mundaı kóp adamdy qabyldaýǵa, uıymdastyrýǵa daıyndyq joq edi. Shildeniń aptap ystyǵynda Jetisaıǵa poıyzben jıyrma kúnge jýyq jol júrip jetken bókeılikter ashyq dalada ómir súrgen. Qoldarynan kelgender jertóle qazyp jan saýǵalaǵan. Aryqtan sý iship kún kórgen. Aryqtan mal da sý ishken, kir de jýylǵan. Munyń sońy juqpaly ish súzegine ulasyp, balalardyń jappaı shetineýi oryn alǵan. Anyǵy, qarttar men balalar kúshtep kóshirý saıasatynyń qurbany boldy. Oǵan Túrkistan oblysy Jetisaı aýdany qazirgi Jańaaýyl (burynǵy Telman) janyndaǵy «Saparaly ata» qorymynyń ońtústik-batysynda sozylyp jatqan tóbe-tóbeshik shaǵyn topyraq úıindileri – balalar zıraty dáıek bolady.
Máseleni zertteý barysynda biz, kózkórgendermen suhbattasý arqyly, arhıv derekterinde aıtylmaıtyn aqparattarǵa qol jetkizdik. Joǵaryda aıtylǵandaı, qyrqynan jańa shyqqan uly Tilepbergendi qushaqtap, 3 jasar qyzy Nurjııandy jetektegen Aqlıma apa: «Sóıtip, bir kúni poıyz keldi. Taýar tıeıtin poıyz eken, árbir vagonǵa tórt úıden kirgizdi. Qapyryq, yssy vagonnyń ishinde 15-20 adambyz. Arys stansasyna aıaldap, aýa jutyp alǵan soń keri vagonǵa jaıǵastyq. Qasynda kishkentaı qyzy bar bir kempir tómende qalyp qoıypty. Poıyz kelip vagondardy tirkedi. Álgi kempir sháınegin alyp júgirdi. Vagonǵa endi minemin degende kempirdiń galoshy jerge tústi, ony alamyn dep talpynyp edi, ózi poıyzdyń astyna qulady. Poıyzdyń temir dóńgelekteri kempirdiń eki aıaǵyn kesip ketipti. Eki aıaǵy, shulyǵy, galoshy relstiń arǵy jaǵynda jatyr. Keýdesi bergi jaǵynda. Qan sýdaı aqty. Qasyna barǵan kelinine keýdesin kórsetip, ym qaqty da jan tapsyrdy. Keýdesine salǵan aqshasy bar eken. Bárimiz zarlap jyladyq... Poıyzben 20 kúnge jýyq jol júrip, Jetisaıǵa áreń jettik. Kún alapat ystyq. Ashyq aspan astynda jer qazyp, tas soǵyp jatqan bir otbasynyń ýaqytsha salǵan lashyq úıiniń kóleńkesinde jan saýǵalap otyrdyq. Aryqtan kir sýdy ishtik. Otyn joq. Alystan shóp-shalam birdemelerdi arqalap ákelip ot jaqqan bolamyn. Onyń kúli qazandaǵy sýǵa túsedi. Er azamattarymyz maldardy úkimetke tapsyryp, artymyzdan 15 kúnnen keıin keldi. Jurt sııaqty jertóle qazyp panaladyq. Úı salaıyq dep tas soqtyq. Sóıtip júrgende eki baladan da aıyryldyq. Enem baıǵus tańerteńgi saǵymmen alystan kórinetin úıindi bıik topyraqtardy kórip, Ordanyń buıra qumdary kórinip tur dep qýanatyn edi. Týǵan jerimizdi túsimizde kórip, saǵynyp júrdik. Shyraǵym-aı, ólgen joqpyz, basqasynyń bárin kórdik. Soǵys kezindegi qıyndyqtan góri el-jurttan aıyrylǵandaǵy osy qıyndyq umytylmaıdy», degen 94 jastaǵy keıýananyń jan kúızelisi júrek tebirentedi.
«Poıyzben 15 kúndeı júrip, Jetisaıǵa jettik. Kırov kanaly jaǵasyndaǵy ashyq dalaǵa ákelip tastady. Keıin ákemiz ben aǵalarymyz jertóle qazyp aldy. Baspana joq, tamaq pisiretin otyn joq. Sheshem men jeńgem alystan maqtanyń qýraǵan sabaǵyn terip kelip ot jaǵady. Sýǵa ılengen undy juqalap kúnniń kózine qoıyp pisiredi. Balalar ólimi kóp boldy. 11 balasy bar otbasynyń 2-aq balasy qalǵanyn kórdim. Túnde oıanyp ketkende áke-sheshemiz «qaıda keldik» dep jylap otyratyny áli esimde. Mektepte belgili aqyn Qaırat Jumaǵalıevpen bir klasta oqydym. Sabaqqa kelemiz. Bizdi muǵalim túgendeıdi de, 5-synyptan bastap oqýshylardy maqta terýge alyp ketedi. Saýsaqtarymyzǵa maqta tikeni kirip, qolymyz qanap, maqta kórmegen bizge ony terý de ońaı bolǵan joq. Eki toqsan oqyǵan soń ákem qaryndasym ekeýmizdi ilestirip, О́zbekstan arqyly elge qashyp keldik», deıdi Qapolov Kóshkinbaı ata.
Qazirgi kezde Bókeı Orda aýdanynyń ortalyǵy Saıhyn aýylynda turatyn Eginǵalı Maqsotov: «Bizdiń otbasymyz da Terekti aýyldyq keńesiniń Kaganovıch atyndaǵy ujymshardan 1952 jyldyń shyjyǵan shilde aıynda Saıqyn stansasynan jylap-syqtap attanyp kete bardy. Kelgen jerimiz Jetisaı jeri mań dala, naǵyz barsakelmestiń ózi bolyp shyqty. О́rip júrgen tasbaqalar. Olar maqtanyń túbin jeıdi eken. Sondyqtan tasbaqalardy órtettiredi. Qudyq joq. Qazsań da sý shyqpaıdy. Ishkenimiz aryqtyń jylymshy sýy. Anadaı jaısyz jaǵdaıǵa beıimdelmegen bizdiń adamdardy indet jaılady. Ásirese úlkender jaǵy men bala-shaǵa kóp shetinedi», deıdi.
Sóıtip, stalındik rejim Bókeı Orda halqyn ómir súrip úırengen óz ortasynan eriksiz aıyryp, tabıǵı-klımattyq jaǵdaıy ózgeshe, beıimdelýi múmkin emes, ortada ómir súrýge májbúrledi.
Túrkistan oblystyq arhıv derekterinde Qazaq KSR Mınıstrler keńesiniń 1952 jylǵy maýsym aıyndaǵy májilisinde Jetisaıǵa deportasııalanǵandardyń aýyr jaǵdaıy kún tártibine qoıylyp, másele ashyq aıtylady. Jetisaıǵa kelgen qonys aýdarýshylarǵa turǵyn úı salý jospary 1951 jyly 34 paıyz ǵana oryndalyp, qonys aýdarýshy 2 800 otbasynyń ýaqytsha ózge kolhozshylardyń úıinde birge turýǵa nemese úısiz ashyq dalada, jertólelerde otyrǵany baıandalady. Jetisaıdaǵy 20 eldi mekende turyp jatqan 12 500 halyq úshin jertólede ornalasqan aýdandyq aýrýhana sanatyndaǵy ýaqytsha stasıonarǵa 10-aq kereýettiń qoıylǵany ashyq aıtylady. Munan keıin 1953 jyly 6 naýryzda Qazaq KSR Mınıstrler keńesi janyndaǵy Qonys aýdarý basqarmasynda ótkizilgen májiliste Ońtústik Qazaqstan oblysyna qonys aýdarýshylardyń sharýashylyq-turmystyq jaǵdaıy týraly oblystyq atqarý komıtetiniń tóraǵasy P.G. Lýgınniń baıandamasy tyńdalyp, Jetisaı aımaǵynda qalyptasqan kúrdeli jaǵdaı taǵy talqylanady. 1952 jylǵy jospar boıynsha salynýǵa tıis 3 200 úıdiń 1 424-i ǵana turǵyzylyp, 909 úı salynbaǵan. Osylaısha, qonys aýdarylǵan 4 124 otbasynyń 2 682-si ǵana baspanaly, al 1 098 otbasy birigip bir úıde turýǵa májbúr bolǵan, qalǵan otbasylardyń jertólelerde kún keship jatqany kórsetilgen. Medısınalyq talaptarǵa saı emes qurylystarda ornalasqan emhanalardyń dári-dármek, qural-jabdyqtarmen qamtylmaǵany, saldarynan qonys aýdarýshylar arasynda juqpaly aýrýlardyń, sonyń ishinde balalar arasynda epıdemııalyq qyzylsha aýrýynyń keń taralǵany baıandalady. Jetisaıda mektep qurylysy jumystarynyń júrgizilmeýi saldarynan, ujymshar mektepteriniń talapqa saı emes turǵyn úılerde ornalasqanyn, mektepterdiń oqýshy partasy, oqýlyqtar, kórneki qural jabdyqtarmen qamtylmaǵanyn, mektepke barmaıtyn oqý jasyndaǵy balalar sanynyń kóp ekeni ashyq aıtylady.
Keshegi oqıǵa – búgingi tarıh. «Kapýstın ıar» áskerı polıgonyna baılanysty eriksiz qonys aýdarylyp, ishki deportasııaǵa ushyraǵan avtohtondy (jergilikti) qazaq halqy da, stalındik rejim tusynda Qazaqstanǵa kúshpen deportasııalanǵan koreı, nemis, qyrym tatarlary, polıaktar, sheshender jáne basqalar sııaqty áleýmettik-ekonomıkalyq, moraldyq-psıhologııalyq, demografııalyq zardaptarǵa ushyrady.
Baqtyly BORANBAEVA,
M.О́temisov atyndaǵy Batys Qazaqstan ýnıversıtetiniń qaýymdastyrylǵan professory, tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty
