Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev Qazaqstan halqyna Joldaýynda: «Men Memleket basshysy retinde kámeletke tolmaǵandarǵa jasalǵan zorlyq-zombylyqtyń kez kelgen túrine qatysty jazany kúsheıtýdi talap etemin. Jol, ǵımarat, kıim-keshek, azyq-túlik, ıaǵnı barlyǵy balalar úshin qaýipsiz bolýy kerek. Sondaı-aq óskeleń urpaqtyń psıhıkalyq saýlyǵy – óte mańyzdy másele. Bilim berý mekemelerindegi psıhologııalyq qoldaý qyzmetin ınstıtýsıonaldy túrde kúsheıtý qajet. Biryńǵaı senim telefonyn uıymdastyrǵan jón. Zorlyq-zombylyqqa, qysymǵa, ıaǵnı býllıngke tap bolǵandarǵa kómek kórsetýge arnalǵan baǵdarlama ázirleý kerek», dep atap ótken edi.
Ár ata-ana balasynyń qaýipsiz ortada ómir súrip, deni saý, bilim-biligi mol sanaly urpaq bolǵanyn qalaıdy. Ol úshin mekteptegi qaýipsizdik sharalary senimge selkeý túsirmeıtindeı bolýy qajet. Osy maqsatta Aqtóbe qalasy U.Qulymbetov atyndaǵy №64 mekteptiń 10-synyp oqýshysy Tumar Smaǵul jasandy ıntellekt negizinde zertteý jumysyn júrgizip, oqýshyǵa qaýip tóngende quzyrly organdarǵa habarlaıtyn «NazarAI» qosymshasyn oılap tapty. Onyń ereksheligi qandaı deısiz ǵoı. Bul qosymshanyń birneshe qyzmeti bar. Sonyń biri – ár oqýshynyń beınesin tanyp, mektepke qaı ýaqytta kelgenin avtomatty túrde ata-anaǵa da, ustazyna da qatar habarlama jiberip otyratyny. Habarlamada oqýshynyń sýreti, aty-jóni, kelgen ýaqyty kórsetiledi. Iаǵnı ata-ana balam mektepke jetti me eken dep alańdamaıdy, al muǵalim oqýshylaryn túgendep áýre bolmaıdy. Demek úsh tarapqa da tıimdi sheshim. Buny bir dep qoıyńyz. Endi qosymshanyń ekinshi qyzmetine toqtalaıyq. «NazarAI» bilim alýshyǵa tóngen qaýipti anyqtaıtyn qabiletke ıe. Iаǵnı lańkester tarapynan qorqytý, qyspaqqa alý, májbúrli qol kóterý sátterinde jasandy ıntellekt beınedegi adam áreketiniń kompıýterlik modelin qurastyrady. Osylaısha, adam qolynyń, býyndarynyń burysh gradýstary arqyly esepteýler júrgizip, oqýshyǵa qater tóngenin anyqtaıdy. Sodan qosymsha dereý adam beınesine skrın jasap, aqparatty «Dabyl» atty telegram kanalyna jiberedi. Onda ishki ister organdarynyń arnaıy bólimi tirkelgen. Bul kanaldyń maqsaty – mekteptegi oryn alǵan qaýipti mezetinde quzyrly organdarǵa jetkizý. Eskere ketetin jaıt, árbir ata-ana óz balasynyń mektepke barǵanyn bilip, qaýipsizdigin tekserý úshin aldymen telegram paraqshasynan arnaıy synyptyq top ashýǵa tıis.
Joba jetekshisi Erbol Qýanyshulynyń aıtýynsha, atalǵan joba 2023 jyldan bastap qolǵa alynǵan. «Oqýshylarǵa baǵdarlamalaý tilin tereńirek úıretip, óndiriske qajetti ónim daıyndaý – meniń muǵalim retindegi basty ustanymym. Iаǵnı bilim tek teorııa júzinde qalyp ketpeýi kerek. Oqýshy oqyǵanyn ónimge aınaldyryp, túrli jobaǵa qatyssa, sonda ǵana onyń ınformatıka pánine qyzyǵýshylyǵy arta túsedi. Al «NazarAI»-ǵa toqtalsaq, ol – Tumardyń óz qyzyǵýshylyǵynan týǵan dúnıe. Keıin ony damytyp, bir jyl kóleminde daıyndap shyqtyq. Nátıjesinde, oqýshymyz oblystyq, respýblıkalyq ǵylymı jobalarǵa qatysyp, «NazarAI»-dyń qajettiligin dáleldeı bildi. Qazirgi ýaqytta barlyq mekeme beınekameramen qamtylǵan. Biraq olardy adamdar baqylap otyrady. Bizdiń jobamyzdyń ereksheligi de sol, mundaǵy jumystyń bári de adamnyń qatysýynsyz iske asady. Sáıkesinshe, árbir oqys qımyl kózden tasa qalmaıdy. Zertteý nysanymyzdy ázirshe jalpy bilim beretin mektepter dep aldyq. Biraq qaýipti sátter tek bilim oshaqtarynda ǵana emes, kez kelgen mekemede, tipti kóshede de bolýy múmkin ǵoı. Sondyqtan bul qosymshanyń aıasy óte keń, bolashaqta túrli qoǵamdyq orynǵa da ornatsaq degen josparymyz bar», deıdi E. Qýanyshuly.
Sonymen qatar joba jetekshisi qazir robot qurastyrýǵa, saıt jasaýǵa kelgende mektep oqýshylarynyń qyzyǵýshylyǵy da, qabileti de zor ekenine erekshe toqtaldy. Máselen, 6-synypta oqyp júrip-aq 9-synyptyń olımpıadalaryna qatysyp, top jaryp júrgen nebir daryndardyń jetistigin tilge tıek etti. Bunyń eń negizgi sebebi turaqty ǵylymı saıystardyń ótip turatyny, tehnologııalyq quraldarmen jabdyqtalǵan mektep jaǵdaıy ekenin de ınformatıka pániniń muǵalimi astyn syzyp aıtyp ótti. Onyń talapty shákirti, jas zertteýshi Tumar Smaǵul jańa qosymshany áli de zerdelep, jańa múmkindikterin qarastyrýdy josparlap otyr.
«Bul – meniń jasandy ıntellekt negizinde jasaǵan alǵashqy jobam. Nege bul taqyrypqa toqtaldy deseńizder, sońǵy kezde qoǵamda oqýshylardyń qaýipsizdigi, mektep ishindegi býllıng máselesi jıi-jıi kóterilip júr. Tipti keıbir mektepte osyndaı jaǵdaılar bolǵan kúnniń ózinde, jabýly qazan jabýly kúıinde qalyp ketýi de múmkin. Demek osy problemanyń qalaıda bir sheshimi bolýy kerek. Sodan pedagogter men oqýshylarǵa tótenshe jaǵdaı jáne terrorıstik qaýip tóngen jaǵdaıda quzyrly orǵandarǵa habarlaıtyn jobany jasap shyǵaramyn dep bekindim. Adamnyń kómeginsiz qaterdi shuǵyl habarlaý qaı jaǵynan alyp qaraǵanda da óte tıimdi. Eger mekemege bógde adam kirse, ol beınekameradan «unknown» atymen kórsetilip, onyń bet-beınesi qyzyl jaqtaýǵa alynyp, is-áreketi kórsetilip turady. Al mektep bazasyna tirkelgen adam bolsa, jasyl jaqtaýmen qorshalyp, ol týraly tolyq aqparat shyǵyp turady. Aldaǵy ýaqytta daýys modelin de júıege engizýdi josparlap otyrmyz. Iаǵnı jábirlenýshi «Qutqaryńdar» nemese «Kómektesińder» degen syndy sózderdi aıtqan jaǵdaıda «NazarAI» shuǵyl iske kirisedi.
Jasandy ıntellekt negizinde, sonyń ishinde mashınalyq oqytý ádisimen jasalǵan bul jobanyń elimizde ázirshe balamasy joq. Talapty qyz Tumar bolashaqta aqparattyq qaýipsizdik baǵytynda bilim alyp, bilikti IT mamany bolǵysy keletinin, sondaı-aq atalǵan jobany damytyp, elimizdegi barlyq mekemege ornatqysy keletinin aıtty. Ol ózi oılap tapqan jobanyń aýyz toltyryp aıtarlyqtaı nátıje beretinine bek senimdi. Jańa joba laıyqty túrde júzege assa, adam qaýipsizdigi ózdiginen sheshim tabady dep otyr.
