Kollajdy jasaǵan – Qonysbaı ShEJIMBAI, «EQ»
Ǵalym atap ótkendeı, sý tasqyny álemdegi kóptegen el úshin úlken qaýipke aınaldy. 10-20 jylda qaıtalanyp otyratyn iri sý tasqyny sııaqty tabıǵı apatqa qarsy turar shara joq, degenmen onyń aldyn alýda búginde adamzat qol jetkizgen ǵylymdaǵy ınnovasııalyq jetistikter aımaq turǵyndarynyń qaýipsizdigin qamtamasyz etýge múmkindik beredi. Búginde álemniń damyǵan elderi osy baǵyttaǵy jetistikterin óz ıgiligine paıdalanyp otyrǵanyn tájirıbeden kórip otyrmyz. Al el óńirlerinde kún jylysymen sý arnasynan asyp, tasıtynyn jergilikti turǵyndar jaqsy biledi. Alaıda sýdyń bıylǵy tosyn minezine eshkim daıyn bolmady. Demde 10 oblysymyzdy sý jaılaǵanda baryp qap dep, qamdana bastadyq. Biraq aldyn alý sharalary júrmegendikten, el óńirleri sý tasqynynan úlken zardap shekti.
Endi ne isteý kerek? Á.Kenshim «Sý sharýashylyǵymen aınalysatyn vedomstvo quramyna ózgerister engizý kerek» deıdi. Búginde Sý sharýashylyǵy jáne ırrıgasııa mınıstrligi Sý resýrstary komıtetiniń «Qazsýshar» sharýashylyq júrgizý quqyǵyndaǵy respýblıkalyq memlekettik kásipornyn reformalaý arqyly oblys, aýdandardaǵy sý sharýashylyqtarynyń jumysyn jandandyrýǵa bolatynyn alǵa tartqan gıdrotehnık-ǵalym kásiporynǵa tıesili birqatar shtatty aımaqtarǵa berý qajettigin alǵa tartty.
Ǵalymnyń aıtýynsha, Astanadan el óńirlerindegi sharýashylyqtardy basqarý ońaıǵa soqpaıdy. «Qazsýsharda» qurylys, normatıvti qujattarmen aınalysatyn 30 shaqty maman qalsa da jetkilikti. Oblystyq sý sharýashylyǵy mekemeleri qurylatyn bolsa, quqyqtyq turǵyda jergilikti jerlerdegi sý sharýashylyqtaryn basqarý, qadaǵalaý jaǵy da jeńildeıdi. Mundaı qadamdar ınfrqurylymdy jaqsartýmen qatar, qajetti tehnıkalarmen qamtamasyz etýge de múmkindik beredi.
– Toqyraýǵa ushyraǵan salany birden qalpyna keltirý óte qıyn. 1991 jyly Melıorasııa jáne sý sharýashylyǵy mınıstrligi tarady. Izin ala memlekettik komıtetter taza sýdy basqarýǵa kóship ketti de, aımaqtaǵy ınfraqurylymdar basqarýsyz qaldy. Tapsyrys bolmaǵandyqtan, iri qurylys TRES-teri tarady, birazy jekemenshikke ótti. Salaǵa sýdy bilmeıtin mamandar kele bastady. Iri-iri jobalaý ınstıtýttary jabyldy. Búginde birdi-ekili myqty mamandary bar «Kazgıprovodhoz» jobalaý-zertteý konsaltıngi ǵana jumys istep tur. Qazir ár eldi meken gıdrotehnıkke zárý. Kezinde gıdrotehnıkalyq qyzmet quramynda bas gıdrotehnık, muraptar bolatyn. Eldi mekenderde muraptar turǵyndardy kezekke qoıý arqyly, qansha sý keregin anyqtaıtyn. Aryqtardy qadaǵalap, erte kóktemde qardan tazalaıtyn. Qazir sý rásýa. Onyń naryqtaǵy suranysy, qajettiligi zerttelmeıdi. Egistik naýqanyna, daqyl egý barysyna saraptama júrgizip jatqan maman joq. Qazirgi kezde sharýalar egis egip, qysqa qamdanyp jatyr. Árqaısysynda shaǵyn bolsa da jeri bar. Endigi kezekte ákimdikter naryqqa saraptama, marketıng jasap, qandaı ónimge suranys bolady, daqyldardyń ónimdiligine basty nazar aýdarýǵa tıis. Bul aýylsharýashylyǵyn júıeli júrgizýmen qatar, sýdy tıimdi paıdalanýǵa yqpal etedi. Tájirıbe kórsetkendeı, respýblıkada qant qyzylshasy alqaptaryn damytýmen qatar birneshe qant zaýytynyń jumysyn qaıta jandandyrý da qajet, – deıdi ǵalym.
Prezıdent bıylǵy oqý jylynda Jambyl gıdromelıoratıvti-qurylys ınstıtýtyn qaıta ashý týraly tapsyrma berdi. Bul jańalyqty asa qýanyshpen qabyldaǵanyn jetkizgen Á.Kenshim kezinde ataǵy dúrildep turǵan ınstıtýtty jaýyp, kóptegen kásibı mamandardyń basqa salaǵa ketip qalǵanyn qynjyla jetkizdi. Ámirhan Qadyrbekuly da osy ınstıtýttyń túlegi. Ǵalymnyń aıtýynsha, kezinde Baltyq jaǵalaýynan Qıyr shyǵysqa deıin bilikti kadrlar daıyndap, sý mamandarynyń ustahanasyna aınalǵan oqý orny gıdrotehnıkter, sý qurylysy, sý kanalızasııasy, sý mehanızasııasy, sý ekonomısteri sııaqty 8 baǵytta mamandar daıarlaýdan Tashkenttiń ırrıgasııalyq ınstıtýtyn basyp ozyp, reıtıngi jaǵynan Máskeý gıdromelıoratıvti ınstıtýtynan keıin ekinshi orynda turdy. Búginde Reseı de, Tashkent te osy baǵyttaǵy oqý oryndaryn saqtap qalǵan.
Qazirgi kezde sý sharýashylyǵyna qajetti mamandardy ulttyq ýnıversıtetterden bastap, birqatar joǵary oqý oryndary daıarlaıdy. Munda jylyna 100-den astam maman bitirip shyǵady.
«Sý salasy mamandaryn daıarlaıtyn oqý oryndarynyń birqatarynda Sý resýrstary jáne sýdy paıdalaný fakýlteti bar. Olardyń oqý josparymen tanyssańyz, kóńil qulazıdy. Sý jaıynda jalpy túsinigi bolǵanymen, ne syzý syza almaıtyn, ne joba jasaı almaıtyn, ne qurylystyń tilin bilmeıtin mamandar daıarlanyp jatyr. Dıplomy bar degeni bolmasa, matematıka, joǵary matematıkany meńgermegen stýdentterden qandaı jobalaýshy ınjenerler shyǵatyny aıtpasa da túsinikti. Gıdrotehnık-ınjenerler emes, fılosoftar daıyndaýmen aınalysyp kettik pa deımin. Men bul salany 2016 jylǵa deıin zerttedim. Bitirgen túlekterdiń 80 paıyzǵa jýyǵy basqa salaǵa ketip jatyr. Al 20 paıyzy ınstıtýtta qalady, magıstratýra, doktorantýrada bilimin jalǵastyrady. Biraq olardyń oqyǵandary múldem kóńil kónshitpeıdi. Sebebi birde-bir kýrstyq jumys jazbaıdy. Myqty ınjener-gıdrotehnık bolýy úshin kem degende 10-nan astam kýrstyq jumys jazý kerek. Al biz kerisinshe, dıplom jobasyn da alyp tastap jatyrmyz» dedi ol.
Á.Kenshimuly «Endigi kezekte bar kúshti Jambyl gıdromelıoratıvti-qurylys ınstıtýtyna salyp, ınjenerlik tehnıkalyq kafedralar jumysyn, oqytýshylardyń biliktiligin arttyrý kerek» deıdi. Ǵalymnyń aıtýynsha, standartta bakalavr, magıstratýra, doktorantýrada bilim berýdiń negizi júıelendi. Osy standart negizinde bilimine, biliktiligine qaraı 8 deńgeı qamtylǵan. Sondyqtan osy standarttarǵa sáıkes oqý baǵdarlamasyn jasap, mınıstrlik bekitkennen keıin baryp Jambyl gıdromelıoratıvti-qurylys ınstıtýtyna lısenzııa berý kerek. Al jańa oqý jylyna deıin oǵan qanshalyqty úlgeretinimizdi ýaqyt kórsetedi. Sý sharýashylyǵy mamandyqtarynyń barlyǵyn Tarazǵa shoǵyrlandyrý arqyly salany retke keltirýge tyrysý qajet. Al ár óńirde maman daıyndaý nátıje bermeıdi. Sondyqtan osy máseleni aýdan, oblys ákimdikteriniń mindetine engizip, tıisti mınıstrlik sý sharýashylyǵy ınjenerlerin daıarlaýdyń jol kartasyn jyldam qolǵa alýǵa tıis.
ALMATY
