Foto:akipress.org
2022 jylǵy 1 qyrkúıektegi «Ádiletti memleket. Birtutas ult. Berekeli qoǵam» atty Qazaqstan halqyna Joldaýynda: «Sıntetıkalyq esirtki tutynatyndardyń kóbeıýi ult saýlyǵyna zor qaýip tóndirýde», dep baıandap edi Joldaýda Memleketimizdiń basshysy.
Qazaqstan Respýblıkasy Úkimetiniń 2023 jylǵy 29 maýsymdaǵy № 508 qaýlysymen «Qazaqstan Respýblıkasynda Nashaqorlyqqa jáne esirtki bıznesine qarsy kúrestiń 2023 – 2025 jyldarǵa arnalǵan keshendi jospary» bekitildi. Osyǵan oraı, buqaralyq aqparat quraldary arqyly esirtki tutynýdy boldyrmaý maqsatyndaǵy profılaktıkalyq jumystar júrgizý qajettiligi keshendi jospardyń quramyna engizildi (keshendi jospardyń 54-pýnktinde kórsetilgen). Osyǵan oraı, esirtkiniń qursaq ishindegi damyp kele jatqan uryqqa zııanyn qysqasha bolsa da, aıtyp ótkendi durys dep sanaımyn. Sebebi ana men bala densaýlyǵy – árqashan da memleketimizdiń basty nazarynda, ana men bala densaýlyǵyn qorǵaý memleketimizdiń áleýmettik mindetine kiredi.
Esirtkiniń qursaq ishindegi damyp kele jatqan uryqqa zııany uryqtyń embrıonaldy damý deńgeıine tikeleı baılanysty bolady. Úsh trımestrge bólinetin júktiliktiń barlyq kezeńinde qursaq ishindegi uryq zııandy faktorlarǵa, ásirese esirtkilik zattarǵa óte joǵary sezimtal bolyp keledi.
Esirtkiniń qursaq ishindegi damyp kele jatqan uryqqa birinshi trımestrdegi zııandy áseri
Esirtkini, sonymen qatar, alkogoldik sýsyndardy, temekini, veıpterdi, kalıan ónimderin alǵashqy trımestrde qoldaný aýyr saldarlarǵa, adamnyń jalpy damýynyń tejelýine, adamda týa bitken aqaýlardyń paıda bolýyna, bolashaq sábıdiń psıhıkalyq damýynyń tejeline, ózdiginen bolatyn túsiktiń oryn alýyna ákelip soǵady.
Esirtkiniń júktiliktiń ekinshi jáne úshinshi trımestrdegi zııany
Birinshi trımestrde uryqtyń dene músheleri paıda bolǵannan keıin, júktiliktiń ekinshi jáne úshinshi trımestrinde esirtki qoldaný embrıonnyń fýnksıonaldi defektileriniń damýyna, qursaq ishindegi uryq ósýiniń tejelýine, ýaqytynan buryn bosanýdyń paıda bolýyna alyp kelýi múmkin.
|
Júktilik kezinde esirtki qoldaný saldarynan bolatyn ózgerister |
Zııandy saldarlary |
|
Bolashaq ananyń aǵzasynda bolatyn ózgerister |
Akýsherlik qan ketý
Jynys joldary arqyly ınfeksııa juqtyrý
Anemııa
Júrek soǵysynyń aqaýlary (júrek paroksızmderi)
Venozdyq qan uıý
Júrektiń qan tamyrlarynyń qabyrǵasyna bakterııalardyń jınaqtalýy saldarynan bolǵan qantamyrlardyń venozdy bitelýi
|
|
Embrıonda bolatyn ózgerister |
Qursaq ishilik damýdyń tejelýi Náreste dúnıege kelgen kezde salmaǵynyń az bolýy Embrıonnyń júrek soǵysynyń jıileýi Uryqtyń qozǵalýynyń az bolýy nemese shamadan tys kóp bolýy Bosaný kezinde náresteniń bosaný jolyna bókse jaǵymen kelýi Qursaq ishindegi uryqtyń ólimi |
|
Júktilik damýyna jáne plasentada (bala joldasynda ) bolatyn ózgerister |
Plasentanyń (bala joldasynyń ) úzilýi Plasentanyń (bala joldasynyń ) jetkiliksizdigi
Ýaqytynan buryn bosaný
О́zdiginen túsiktiń damýy
|
Júktilik kezinde bolashaq ananyń aǵzasynda metabolızm, aǵzaǵa sińirilý prosessteri kúndegiden erekshelinedi. Júktilik kezinde ókpeniń kómirqyshqyl gazyn sińirýi, asqazan-ishek joldaryndaǵy sińirilý prosestterindegi ózgerister esirtkilik zattardyń sińirilýine de áser etedi. Júktilik kezinde qantamyrlar boıymen qannyń aınalymy qalypty kúndegiden salystyrǵanda joǵarylaıdy, aǵzada maılardyń jınaqtalýy baıqalady, esirtkilik zattardyń qan sary sýynyń maılarymen baılanysy azaıady, sonymen qatar venozdy qysym ulǵaıady, bir sózben aıtqanda, qannyń quramynda esirtkilik zattardyń mólsherine áser etedi, anasynyń qan aınalymy arqyly túsken esirtki kedergisiz uryqqa barady. Júkti áıeldiń aǵzasy arqyly túsken esirtki bolashaq náresteniń baýyr aǵzasynan súzgi arqyly ótpeı, birden balanyń aǵzasynyń joǵarǵy bóligine esirtkilik zat ótip ketedi. Iаǵnı, bolashaq náresteniń júıke júıesin zaqymdaıdy.
Júktilik kezindegi áıel aǵzasynda albýmın deńgeıi azaıady, sonyń saldarynan esirtkilik zattar uryqqa, plasentaǵa (bala joldasyna) kedergisiz ótedi, kedergisiz ótken esirtkiniń konsentrasııasynyń ana aǵzasynan shyǵarylýy baıaý júredi, ıaǵnı, bolashaq náresteniń jalpy damýyna, psıhıkalyq densaýlyǵyna zııany tıedi, nevrologııalyq aýrýlar shaqyrady, tipti, týa bitken aqaýlarǵa ákeledi.
Sol sebepti, qurmetti bolashaq analar, sizderdi esirtkiden aýlaq bolýǵa shaqyramyn, qazirgi ýaqytta esirtkini birden qoldaný ómir boıy esirtki qoldaný saldarynan bolatyn táýeldilikke ákelip jatyr. Esirtkiden bolǵan táýeldilik – memleketimizdiń adam resýrstaryna tóngen úlken qaýip bolyp tur.
Deni saý ult bolamyz desek, esirtkiden múldem aýlaq bolaıyq. Ár adamnyń densaýlyǵynyń myqty bolýy – memleketimizdiń taptyrmas baılyǵy ekenin esten shyǵarmaıyq.
Erkebulan MOLDAHANOV,
Jetisý oblysy Densaýlyq saqtaý basqarmasynyń ShJQ
«Oblystyq psıhıkalyq densaýlyq ortalyǵy» MKK dáriger narkology
