Kollajdy jasaǵan – Qonysbaı ShEJIMBAI, «EQ»
«Aqparattyq jumystardyń maqsaty – aýrýdyń aldyn alý men onymen kúresti kúsheıtý. Aldyn alý sharasynyń birneshe túri bar. Bul – qatynasqa deıingi profılaktıka. Munda adam jynystyq qatynasqa túsip júrip aýrýdan kúdiktense, aldyn ala preparattardy qabyldaýǵa bolady. Bul preparattar AITV-ni (adamnyń ımmýn tapshylyǵy vırýsy) juqtyrýdyń qaýiptiligin birneshe esege tómendetedi. Tipti preparat qabyldaǵan soń adam aýrý juqtyrmaıdy. Atalǵan dári-dármekti ortalyqtan tegin alýǵa bolady. Munyń bári – jynystyq qatynasqa túserdegi adamnyń ózin-ózi saqtandyrý maqsatyndaǵy áreket. Sonymen birge jynystyq qatynastan keıingi profılaktıka bar. Eger adam seriktesinen kúdiktense, 72 saǵat nemese 3 kún ishinde ortalyqqa kelip preparattardy qabyldasa, aýrýǵa shaldyǵý qaýpi anaǵurlym tómendeıdi. Máselen, ortalyqta tirkeýde turǵan naýqastyń 1 mıllıgramm qanynda vırýstyń 50 kopııasy bolsa, onyń basqalarǵa aýrý juqtyrý qaýpi óte tómen bolady. Eger kerisinshe 50-den joǵary bolsa, juqtyrý qaýpi de joǵarylaıdy. Osyndaı AITV-si bar adammen qatynasta bolyp, 72 saǵat ishinde preparatty qabyldap úlgerse, juǵý qaýpi nól paıyzǵa deıin azaıady. Elimizdiń barlyq óńiriniń JITS ortalyqtarynda bul dári-dármekter bar. Kez kelgen azamat olardy tegin ala alady. AITV ınfeksııasyna tekserilý shetel azamattaryna da tegin negizde júrgiziledi. Jáne abaqtyda otyrǵan sheteldikter AITV-ǵa qarsy emdi tegin alady», dedi bas dáriger orynbasarynyń mindetin atqarýshy Erbol Esirkepov.
Mamannyń aıtýynsha, buryn Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıymynyń nusqamasymen AITV men JITS bólip qarastyrylatyn. Qazirgi tańda bul ınfeksııa bulaı eki bólek atalmaıdy. Aýrýdyń tórtinshi klınıkalyq satysy AITV-niń termınaldy satysy dep atalady. Qarapaıym tilmen aıtqanda, adamnyń ımmýnıteti, qorǵanyshtyq qabileti eń tómengi deńgeıge túsip ketedi. Sol kezde týberkýlez, onkologııalyq aýrýlar sekildi syrtqy keselderge qarsy tura almaı qalady. Sonyń saldarynan osy atalǵan aýrýlarǵa shaldyǵýy, basqa da túrli ınfeksııalarǵa qarsy tura almaýdyń kesirinen ólip ketýi múmkin. Sondyqtan AITV-niń termınaldyq satysy JITS dep sanalady. Al qazirgi Densaýlyq saqtaý kodeksinde bul ınfeksııa AITV, JITS dep bólinbegen. Munyń aldyndaǵy kodekste ol bólip qarastyrylǵan edi.
Byltyr Shymkentte eki adam JITS-tiń termınaldy satysynda qaıtys bolǵan. Olar, ókinishke qaraı, tıisti em sharasyn óte kesh qabyldaǵan. Sebebi aýrýdyń bar ekenin bilmeı júre bergen. Sondyqtan aýrýdyń aldyn alý úshin kez kelgen azamat qan synamalaryn tapsyryp, óz densaýlyǵynyń jaǵdaıyn bilip otyrýǵa tıis. Aýrýdy asqyndyryp alýdyń sebebi sol ýaqtyly tekserilmeýdiń saldarynan bolady. JITS-tiń tórtinshi klınıalyq satysyna jetken naýqasqa preparattar áser ete qoımaıdy. Bul ınfeksııanyń bir qaýpi adam ózin aýrýmyn dep sezinbeıdi. Sap-saý bolyp júre beredi. Tipti aýyrǵan kúnniń ózinde basqa dertten kóredi. AITV-niń bar ekeni tek qan synamasyn tapsyrý arqyly ǵana bilinedi. Degenmen JITS-tiń tórtinshi klınıkalyq satysynda negizgi belgiler paıda bola bastaıdy. Ol jaqasty, qulaqasty, qoltyq, shaptaǵy bezder-lımfatıkalyq túıinderiniń ulǵaıýy, óte kóp mólsherde salmaq tastaý, bir aıdan asa ýaqyt ish ótý, aýyzda oıyq jaralardyń paıda bolýy sekildi belgiler. Alaıda joǵaryda aıtqanymyzdaı mundaı klınıkalyq belgiler týberkýlez nemese onkologııalyq aýrýlarda da baıqala beredi. Dárigerdiń aıtýynsha, eger adam der kezinde tekserilip, aýrý erte satysynda anyqtalsa, preparattardy qabyldaý arqyly saý adam sekildi uzaq ómir súre alady. Máselen, 2005-2006 jyldary Shymkentte bir top balalar aýrýhanada AITV juqtyryp alǵan edi. Qazir solardyń aldy 30 jasqa kelip, otbasyn quryp, sap-saý urpaq órbitip otyr. Sondyqtan maman bul ınfeksııadan asa qaýiptenip, qorqa berýdiń qajeti joq ekenin aıtady. Bir ereksheligi, AITV ınfeksııasynda adam ómir boıy dári iship ótedi. Buǵan da túńilýdiń qajeti joq. Sebebi qant dıabeti sekildi dertke shaldyqqan naýqastar da ómir baqı dári ishedi. Ortalyqta tirkeýde turǵan AITV-si bar adamdardyń eń jasy úlkeni qazir seksennen asqan. Sol sebepti antıretrovırýsty terapııany turaqty qabyldap júrgen adam uzaq jasaı beredi. О́kinishke qaraı, búginge deıin AITV-ni tolyq emdeıtin dári oılap tabylǵan joq. Ony joıýdyń basty qıyndyǵy – vırýs sát saıyn mýtasııaǵa ushyrap, ıaǵnı pishin kelbetin ózgertip otyrady. Al qabyldanatyn preparattar, birinshiden, vırýstyń az ǵana enýine, ekinshiden, azǵadaǵy vırýstyń kóbeıýine tosqaýyl bolady. Degenmen medısına bir orynda turǵan joq. Búgingi tańda ǵalymdar týberkýlezdi jeńgendeı bul ınfeksııaǵa da qarsy ekpe oılap tabý jolynda ter tógip jatyr. О́z kezeginde maman adamdarǵa AITV-ni emdeý úshin túrli táýip, baqsy-balgerlerge barmaýǵa keńes beredi. Sebebi halyq emin jasaımyn dep júrgende bosqa altyn ýaqytyn joǵaltyp alady. AITV shıpasy – bireý ǵana. Bul – antıretrovırýsty preparattar qabyldaý. Dál osyndaı dári-dármek dúnıe júziniń qandaı eli bolmasyn, birdeı ishiledi.
Búgingi tańda ortalyqta 1 887 adam AITV boıynsha dıspanserlik esepte tirkeýde tur. Qazaqstan boıynsha bul san 20 myńnan asady. AITV-dan qorǵaný joldaryn bilgen adam búkil halyqty osy ınfeksııadan saqtap qala alady. Sondyqtan barlyq azamat tıisti aqparatpen qarýlanýy kerek, deıdi maman.
Aptalyq aksııasyna oraı ortalyqta kezinde aýrýhanada AITV-ǵa ushyraǵan bir kelinshek suhbat berdi. AITV-men ómir súrip jatqan ol antıretrovırýsty preparattardy turaqty iship júrý arqyly ómirge sap-saý ul men qyz ákelgen. Qazir jaǵdaıy jaqsy, ózgeler sekildi qalypty kúı keship jatqanyn baıandady.
Jalpy, JITS qurbandaryn eske alý kúni alǵash ret 1983 jyly AQSh-tyń San-Fransısko qalasynda atap ótildi. Birneshe jyldan keıin osy aýrýǵa qarsy qozǵalystyń sımvoly paıda boldy. Búginde dúnıe júzinde qozǵalys belsendileri eske alý kúnine oraı kıimderine qyzyl lenta taǵyp júredi. Bul is-sharany uıymdastyrý álemniń júzge jýyq elinde úrdis alǵan.
ShYMKENT
