Kollajdy jasaǵan – Amangeldi Qııas, «EQ»
Jaqynda qoljazbamdy qaıta qarap otyrǵanymda 1930–1933 jyldary bolshevıkterdiń búkilodaqtyq kommýnıstik partııasy ortalyq komıtetiniń jaýapty nusqaýshysy bolǵan Á.Dosovtyń Máskeýde ártúrli basshylyq qyzmetter atqarǵan belgili qazaq azamattarynyń Qazaqstandaǵy ashtyqqa kózqarastary men is-áreketteri týraly jazbasy qazirgi almaǵaıyp ýaqytta da mańyzdy ekenine kóz jetkizdim. Ony NKVD-nyń tergeý abaqtysynan aman shyǵýy ekitalaı bolǵanyn sezgen revolıýsıoner-bolshevık ózi biletin shyndyq tarıhta qalsyn dep jazyp ketken sııaqty.
«...1929 jyly Máskeýdegi marksızm kýrsynda Qazaq AKSR Halyq komıssarlary keńesiniń burynǵy tóraǵasy Nyǵmet Nurmaqov oqyp jatty. Men ol kezde Búkilodaqtyq atqarý komıteti prezıdıýmynyń múshesi ári hatshysynyń orynbasary bolyp isteıtinmin.
Nurmaqovpen aıyna eki-úsh ret kezdesip turdym. Kóbine onyń úıine baratynmyn. Sebebi meniń Almatyda isteıtinderdiń eshqaısysymen jeke baılanysym bolmaǵandyqtan, bizdikine eshkim kelmeıtin. Al onyń úıinde qashan bolsyn Qazaqstan qyzmetkerleriniń bireý-mireýin, tipti Máskeýge jolsaparmen kelgen halkomdarǵa deıin kezdestirýge bolatyn.
1930 jyldyń qańtarynyń aıaǵynda bolǵan bir kezdesýde Nurmaqov Qazaqstanda masqara asyra silteýshilikter, bassyzdyqtar oryn alýda dedi. «Aýdandardaǵy qazaqtar asharshylyqtan shybyndaı qyrylyp jatyr. Ońtústikte jáne Almaty oblysynda is mynaǵan deıin jetken. Qystygúni qazaqtarǵa bir myńdaı kıiz úı tiktirip, bárin nómirlep, ár kóshege partııa kósemderiniń, sonyń ishinde Goloshekınniń, Quramysovtyń, Isaevtyń esimderin bergizgen», dedi.
Osyny estigende ashýǵa býlyǵyp, partııanyń Ortalyq Komıtetine (OK) habarlaıyq degen usynys aıttym. Nurmaqov myrs etip kúldi de: «Odan eshteńe shyqpaıdy. Saǵan sene qoıar deımisiń. Eger OK-ǵa jazsań, ondaǵylar áýeli Goloshekınnen suraıdy, al ol qazaq emmıgranttary bizdegi qıynshylyqtardy ásirelep kórsetip otyr, jumys isteýimizge kedergi keltirýde dep jaýap beredi de, taǵy da keminde jarty jyl qyzmet isteıdi», dedi. Buǵan qosa, Qazaqstandaǵy zańsyzdyqtar men zorlyq-zombylyqtar týraly faktilerdi jınastyryp jatqandyǵyn, jınap bolǵan soń ǵana OK-ǵa habarlaýǵa bolatynyn aıtty. Men onymen kelistim. Keshikpeı meni Bashqurtstanǵa uzaqmerzimdi jolsaparǵa jiberdi.
Sodan sáýir aıynda bir-aq oralyp, Máskeýge kelisimen taǵy bir keshte Nurmaqovtyń úıine baryp jolyqtym. «Faktiler jınap qoıdyń ba?» dep suradym. Ol: «Iá, artyǵymen jetedi. Biraq OK-ǵa jazýdy qajetsiz dep sanaımyn», dedi. Sosyn óziniń menimen kópten beri sóıleskisi kelip júrgenin aıtyp, áńgimeni Máskeýdegi qazaq qyzmetkerleri Qazaqstanǵa qaıtyp oralýy qajet degen sózden bastady. «Bul tek Goloshekın bastaǵan ólkelik basshylyq kollektıvtendirý, astyq, et daıyndaý máselelerinde iri saıası sátsizdikke ushyraǵan jaǵdaıda ǵana múmkin bolmaq. Tek sonda ǵana OK olardy oryndarynan alyp, bizdi jiberedi. Al biz barǵan soń jaǵdaıdy túzetemiz», dedi. «Qazaqstan sharýashylyq jáne mádenı qurylysta kórshiles respýblıkalardan kóp artta qalyp qoıdy. Qazaqtardyń bar baılyǵy sanalatyn mal tuıaǵy qalmaýǵa aınaldy», dep birsypyra mysal keltirdi. Solardyń ishinen esimde qalǵany: jýyrda Almatyda ózine tanys birneshe ártisti ashtyqtan bir mekemeniń attaryn urlaǵandyǵy úshin qamaýǵa alypty.
Nurmaqov ekeýmizdiń aramyzda burynǵy qazaq qyzmetkerleriniń bılik basyna kelý ádisi týrasynda kelispeýshilik boldy. Men máseleni bylaı qoıdym: «Elge oralýymyz úshin saıası, sharýashylyq sıpattaǵy búldirýshilikpen aınalysýymyz qajet pe? Ekinshiden, qatelikterdi shuǵyl túzetýdiń ornyna, odan saıyn ulǵaıtý halyqtyń keńes ókimetine, ujymshar qurylysyna narazylyǵyn týǵyzbaı ma? Úshinshiden, halyqty burynǵydan beter qaıyrshylandyramyz. Osylardyń saldarynan kóterilister burq ete túsýi múmkin, al olarǵa jol berýge bolmaıdy», dedim.
Nurmaqov meni bylaısha ılandyrdy: «Báribir, asyra silteýshilikter boldy. Ne aıtsań da Goloshekın oǵan qulaq aspaıdy. Aýylda et daıyndaý josparyn oryndaýǵa mal basy jetispeıtinin, al Shet aýdanynyń ómiri egin egip kórmegen kóshpeli qazaqtaryna astyq salyǵyn salyp otyrǵandyqtan, olar qoldaryndaǵy bar malyn arzanǵa satyp, túsken pulyna astyq satyp alyp, memleketke ótkizýge májbúr bolǵandyǵyn aıtyp kórshi, onda bul esersoqtar seni partııadan shyǵaryp, ońshyl troskısterge jatqyzyp, onymen de qoımaı, túrmege aparyp tyǵady. Shyndyqty aıtqan adamdardy, aýpartkomdardyń hatshylaryn osylaısha top-tobymen partııadan shyǵaryp jatyr. Halyqtyń ashynýyna kelsek, jaıaý qalǵan, ash-jalańash jurt kóterilis jasaı qoımas, al eger keı jerlerde ondaı bas kóterýler bola qalsa, onda olar týraly OK bilip, qazirgi ólkelik basshylyqty bizdermen almastyrady», dedi. Maǵan onyń pikiri durys kórindi (4-tom, 1-4, 14-21-better).
...1932 jyly sáýir aıynyń shamasynda men taǵy da jolsapardan kelisimen keshke Nurmaqovtyń úıine bardym. M.Orynbaev, Á.Lekerov, Ǵ.Toǵjanov, M.Tátimov, Á.О́tekın jınalyp otyr eken. Dálizde sheshinip jatqanymda Nurmaqovtyń: «Ońbaǵan neme, onyń qandaı sharýasy bar edi?» dep jekigenin estidim. Orynbaevqa: «O ne?» dedim. Ol: «Nurmaqov Tóreǵojındi sógip jatyr», dedi. Sóıtsem, Almatyda et daıyndaý josparyna baılanysty ólkelik komıtet mal sanyn anyqtaý jóninde O.Isaev basqarǵan komıssııa qurypty. Osy komıssııaǵa Z.Tóreǵojın Qazaqstanda qazir shamamen 4-4,5 mıllıon bas qana mal qaldy degen málimet ákelipti. Al O.Isaevtyń komıssııasy áli de 14-15 mıllıon basqa jýyq mal bar dep kórsetken. Osyǵan oraı, Tóreǵojın Isaevqa: «Bul qalaı?..» degen eken. Ol sasyńqyrap qalyp: «О́lkelik komıtettiń anyqtap otyrǵan sıfry odan da úlken, 21 mıllıon basqa jýyq», depti. Sosyn bıýroda óziniń komıssııa málimetin baıandaıtynyn aıtyp, Tóreǵojınge: «Sen óz sıfryńdy aıt», dep keńes beripti. Bıýroda Tóreǵojın myqtap taıaq jepti.
Orynbaev ólkelik komıtettiń bıýrosynda ne áńgime bolǵandyǵyn egjeı-tegjeı áńgimelep berdi. Lekerov onyń Almaty oblysynyń bir aýdanynda bolǵan kóterilisti basýǵa qatysyp, óreskel qatelik jasaǵany úshin kiná taqty. Ol esimin el biletin qazaq qyzmetkerleri kóterilisterdi basýǵa qatyspaýǵa tıisti, mundaı jaǵdaılarda Jangeldın, Seıfýllın, Meńdeshevter sııaqty araaǵaıyn rólin atqarǵany jón dedi. Orynbaevty bárimiz de kináladyq.
Nurmaqov Almatydaǵy qyzmetkerler ólkelik komıtetti saıası bedelden aıyrý baǵytyn ustanyp, OK aldynda abyroısyzdyqqa ushyratý úshin mynadaı sharalardy qoldanýdy usyndy:
- О́lkelik komıtettiń ózi usynyp otyrǵanyndaı, kollektıvtendirýdi kúsheıtý kerek. Oǵan qarsylasýdan esh paıda joq.
- Elden aýa kóshý kóbeıip barady. Halyq kórshiles oblystarǵa qaraı bosyp jatyr. Al halyq bostan-bos qyrylmaýy jáne olarǵa Máskeýde nazar aýdarýy úshin bosqyndarǵa Sibir, Samara, Saratov, Stalıngrad gýbernııalaryna, Oral jaqqa qaraı baǵyt alýǵa keńes berý kerek. Birinshiden, bul jerlerden olar nan taba alady. Ekinshiden, kórshiles oblystardaǵylar kóńil aýdarady. Nurmaqov Kalınınnen Samara obkomynyń hatshysy Eıheniń OK-ǵa Qazaqstandaǵy jaǵdaı týraly hat jazǵandyǵyn estipti.
- Qazir asyra silteýge qarsylasýdan keler esh paıda joq. Kadrlardan tekke aıyrylyp qalamyz, olardy partııadan shyǵaryp jiberedi. Máselen, Tóreǵojınniń aıtqan sózin tyńdaǵan kim bar? Olaı istesek, bizdi de aqymaq qylady.
- Eń bastysy – halyqty saqtaý bolmaq. Qazaqtar kóteriliske shyqqan jerlerde qazaq qyzmetkerleri bitimshi bolyp, iri oqıǵalarǵa jol bermeýi kerek. Sebebi qan tekke tógiledi.
Tátimov ekeýmiz Nurmaqovqa qoldaý bildirdik. Lekerov: «Qazaqtar Reseıde bosqa qurıdy, odan da olardy О́zbekstan men Qyrǵyzstanǵa qaraı kóshirý kerek. Tektes halyqtar emes pe, kúnkóristeri jeńildeý tıer. Al Samaranyń mujyǵy ash qazaq urlyqpen aınalyssa, jelkesinen túımeı me?» dedi. Tátimov Stepnıakta kún saıyn jıyrma-otyzdan ashtan ólip jatqan qazaqtar qoqystaǵy qaldyqtardy terip júretindigin, ashanalardyń jýyndy tógetin jerlerinde tizilip kezekte turatyndyǵyn habarlady.
Orynbaev Nurmaqov pen maǵan: «Máskeýde otyrsyńdar, úlken adamdarmen aralasyp júrsińder, biraq, solardyń bireýin Qazaqstandaǵy jaǵdaıdy baryp kórýge jiberýge shamalaryń kelmeýi qalaı?» degen kiná taqty.
«Aýa kóshý baǵytyn qalaı júzege asyramyz?» degen saýal tústi. Elge baryp ózimiz uıymdastyrý múmkin bolmaǵandyqtan, eki joldy tańdadyq. Birinshisi – aýdandyq qyzmetkerler arqyly. Ekinshisi – halyq jınalyp qalǵan stansalardan ótip bara jatqanda qaı-qaısymyz bolsyn jurtqa Reseıde nan arzan eken, solaı qaraı kóshińder dep keńes berýimiz qajet. Ol jaqqa, ásirese Semeı, Petropavl, Qostanaı, Oral gýbernııalarynyń qazaqtaryn jiberý asa qıynǵa soqpaıdy.
Sodan keıin otyrysqa qatysýshylar maǵan OK apparatynda ulty basqa nusqaýshylar arqyly Qazaqstandaǵy jaǵdaı týraly pikir týǵyzýdy tapsyrdy. Nurmaqov buǵan pessımıstik turǵydan qarap, bizge báribir senbeıdi dedi. Men bul tapsyrmany tabandylyqpen oryndadym. Solstiń Qazaqstanǵa barý saparyna OK men Ortalyq baqylaý komıssııasynyń apparatynda qalyptasqan qoǵamdyq pikir eleýli áser etti.
Bir joly, 1932 jyldyń basynda, Nurmaqovqa keshe Sábıt Muqanovty kórgenimdi, odan Shyǵys Qazaqstan oblysynda adam jeý oqıǵalary bolǵandyǵyn estigenimdi, soǵan oraı bul fakt týraly OK-niń kadr bóliminiń meńgerýshisi Ejovqa habarlap, Kaganovıchtiń atyna Qazaqstandaǵy jaǵdaı, jappaı kóship ketýshilik, ashtyq, asyra silteý týraly baıandaǵan tilhat jazyp tapsyrǵanymdy aıttym. Nurmaqov: «Beker istegen ekensiń, budan eshteńe de shyqpaıdy», dep bir-aq kesti. Lekerov meni qoldady. «OK-ǵa dál qazir jazý kerek. Oǵan qosa, jergilikti jerlerdegi aýdandyq qyzmetkerler men kolhozshylardyń, turǵyndardyń atynan Stalın, Kaganovıch, Molotovtardyń atyna aryz uıymdastyrý kerek», dedi. Sol jerde bireý Ordjonıkıdzeniń atyna jazý kerek dedi. Toǵjanov pa, álde О́tekın be, qaısysy ekeni esimde joq, Máskeýdegi qazaq stýdentteriniń kóńil kúıleri joqtyǵyn, eldegi ata-analarynan hat alyp, keıbireýleri oqýlaryn tastap ketip jatqandyǵyn aıtyp, solardyń atynan da aryz uıymdastyrý kerek dedi.
1932 jylǵy qarashada Nurmaqovtyń úıinde bolyp, jaǵdaıdy suraǵanymda, ol negizgi maqsat oryndaldy deýge bolatynyn, qazaqtardyń qazir Samarada ǵana emes, Lenıngradta da kezdesetindigin málim etti. Biraq bizdiń adamdar oryndarynda qala almaýda. Belgili Toqjigitovti partııadan shyǵaryp, túrmege otyrǵyzdy dedi (4-tom, 23-36, 313-better).
1933 jyly kóktemde meniń Máskeýdegi úıime sońǵy ret qonaq shaqyrylyp, saýda akademııasynda oqıtyn Álkeı О́tekınniń úılený toıy boldy. Toıǵa Nurmaqov, Rysqulov, Qulymbetov, Isaev keldi. Toıǵa qatysqan árbir adam sóıledi. Birinshi bolyp Qulymbetovke sóz berildi. Ol: «Qazaqstan jańa jolǵa tústi, – dep málimdedi. – Endigi mindet – birigý. Qazir Qazaqstandaǵy qazaqtar jáne Qazaqstannan shettegi qazaqtar dep bólinýdiń qajeti joq. О́ıtkeni Qazaqstannyń jaǵdaıy óte qıyn. Sondyqtan burynǵy qazaq qyzmetkerleri Almatyǵa oralýǵa, bilek biriktire jumys isteýge, topshyldyq jáne ózimshildik pıǵyldardy ysyryp tastaýǵa tıis. Osyndaı nıet bolsa, elge oralý jóninde qashan bolsyn kelisýge bolady». Onyń sózine jurt qostaý bildirdi.
Sosyn Isaevqa sóz berildi. Ol Qulymbetovtiń pikirin quptap: «Qazaqstannyń aldynda turǵan qıynshylyqtardy jeńý jolynda búkil qazaqtar birigýi qajet. «О́ser eldiń balasy birin-biri batyr der, óspes eldiń balasy birin-biri qatyn der». Áli kúnge bizdiń aramyzda bir-birimizdi túsinispeýshilik bar. Qazaq halqynyń keıbir kezeńderin baǵalaýda jańylysyp júrmiz. Biraq basty másele – Qazaqstannyń ótkeninde emes, kelesheginde ekendigi bárimizdi de tolǵandyrýǵa tıis. Qytaıdy birligi bolmaǵany úshin ǵana bári renjitedi. О́ıtkeni onda lıderler kóp, provınsııalyq sumpaıy toptar kóp. Biz qytaılyqtar emespiz, bizge jekelegen sumpaıy toptarǵa bólinýdiń qajeti joq. Asyra silteý, aýa kóshý, asharshylyq bizdiń bárimizdi biriktirýge tıis», dedi. Jurt oǵan qol soqty.
Sodan keıin Rysqulov sóıledi. Ol: «Isaev durys aıtady. Biz qytaılyqtar emespiz. Bizdiń halqymyz qytaı emes. Bizdiń aramyzdaǵy búgingi jaqyndasý aldaǵy yntymaqty jumysymyzǵa jol ashýǵa tıis. Men qazaq halqynyń ıgiligi úshin barlyq kúshti biriktirýdi jan-tánimmen jaqtaımyn», dep málimdep, Qazaqstanda jáne Qazaqstannan tys jerlerde jumys isteıtin búkil qazaqtardyń birligi úshin tilek aıtty.
Rysqulovtan keıin Nurmaqov sóıledi. «Birigý týraly oı ár kezde meniń ıdeıam boldy. Biraq keıbir tulǵalardyń kinásinen keshigip qaldyq. Sol úshin kúlli qazaq halqy shekken zardap az emes. Áıtkenmen, eshten kesh jaqsy. Eń aldymen, biz ózimizdi kúızeliske ushyraǵan qazaq halqynyń muń-múddesi biriktiretindigin este ustaýymyz shart. Al ózgesi – ekinshi kezektegi másele dep bilemin», deı kelip: «Tek qana bizdiń qyrsyǵymyzdan zardap shekken qazaq halqy úshin», dedi (4-tom, 37-40-better)», dep jazypty Ábilqaıyr Dosov.
Ol revolıýsıoner-bolshevık retinde I.Stalınniń solaqaı saıasatynyń soıylyn soǵysyp, talaı qatelikterge urynǵany anyq. Máselen, óziniń tergeý barysynda kórsetkenindeı, BK(b)P ortalyq komıtetine usynylǵan baılardy tárkileý jobasynyń alǵashqy avtory bolǵandyǵyn maqtanysh etken (4-tom, 241-bet). Sondaı-aq ózi basqarǵan Ońtústik Qazaqstan oblysynda «halyq jaýlaryn» áshkereleý naýqanyna bilek sybana kirisip, obkomnyń ekinshi hatshysy Taganskııdiń qarsylyǵyna qaramastan, ásirese qazaq qyzmetkerlerin jappaı qýǵyn-súrginge salǵan. Olardy arashalaýǵa tyrysqan Taganskııdiń ózin Mırzoıanǵa aıtyp, ornynan alýǵa árekettengen eken (4-tom, 290-291-better).
1938 jylǵy 8 naýryzda Almaty qalasynda bolǵan KSRO Joǵarǵy soty áskerı alqasynyń jabyq sot májilisi Á.Dosovtyń qylmystyq isin nebári on bes mınýt ýaqyt ishinde qarap bitirgen. Ol sońǵy sózinde óziniń «halyq jaýy» N.Nurmaqovtyń qaqpanyna túsip qalǵanyn aıtqan, O.Isaevty kontrrevolıýsııalyq uıymnyń múshesi dep esepteıtindigin málimdegen. Shamasy, «úndemester»: «Isaevty kórsetseń, tiri qalasyń...» dep azǵyrǵan bolar. Al Á.Dosov óziniń atý jazasyna kesiletindigin sot úkimi oqylǵanda bir-aq bilgen tárizdi. Úkim sol kúni oryndalǵan. Kóp keshikpeı, 31 mamyrda O.Isaev tutqynǵa alynǵan.
Osylaısha, keńes ókimeti ózine janyn sala qyzmet etken qazaq bolshevıkterin de aıaǵan joq. Álde, olardy ózderi qýdalap, NKVD-ǵa ustatyp jibergen Alash arystarynyń qarǵysy atty ma eken?.. Máselen, Á.Dosov óz ómirbaıanynda jazǵanyndaı, 1921 jyly Ombydaǵy qazaq komıtetin kúshpen qýyp taratyp, onyń beldi múshesi bolǵan aqyn M.Jumabaevty tutqyndaýǵa qatysqan eken. Al Maǵjan sonyń aldynda olardy «Sender qazaq halqyn satyp kettińder» dep aıyptapty. Mundaı aýyr sózdi «Turanǵa jer júzinde jer jetken be? Túrikke adamzatta el jetken be?» dep jyrlap, túbi bir túrkitildes halyqtardyń qaıta birigýin armandap ótken túrikshil uly aqyn bekerden-beker aıtpasa kerek.
Iá, Nyǵmet Nurmaqovtyń aıtqanyndaı, halqymyzdy qyrǵynǵa ushyratqan alapat ashtyq ta, odan keıingi jappaı saıası qýǵyn-súrgin qurbany bolǵan zııaly azamattarymyzdyń tym kóptigi de qazaqtyń basy birikpegendiginiń saldary desek, qatelespespiz.
