Áleýmettik mańyzdy máseleler oń sheshimin kútedi

Organıkalyq ónim naryǵy damıdy

Senatorlar aldymen Talǵat Ibra­shevty Joǵarǵy sot sýdıasy qyz­meti­nen bosatý týraly el Prezı­denti­niń usyny­myn qarady. Bul máseleni Konstı­tý­sııa­lyq zańnama, sot júıesi jáne qu­qyq qorǵaý organdary komıtetinde al­dyn ala talqylaǵan depýtattar Palata otyrysynda Memleket basshysynyń usynymyn qoldaý jóninde sheshim qabyldady.

Sonymen qatar Parlament depýtattary bastamashy bolǵan «Organıkalyq ónim óndirisi jáne aınalymy týraly» zań qaralyp, maquldandy. Bul zań organıkalyq ónimniń ishki naryǵyn qalyptastyryp, damytýǵa, otandyq azyq-túlik óndirýshilerin organıkalyq ónim óndirýge yntalandyrýǵa jáne olardyń syrtqy naryqtardaǵy básekege qabilettiligin arttyrýǵa arnalǵan.

Zańda organıkalyq ónim óndirisi­ne kóshýdiń negizgi sharttary qarastyryl­ǵan. Ony óndirýge jáne tańbalaýǵa, organıkalyq ónim aınalymyna tikeleı talaptar belgilengen. Sondaı-aq organıkalyq ónimdi esepke alý jáne qadaǵalaý júıesi engizilgen. Atap aıtqanda, sáıkestik sertıfıkaty bolǵan kezde organıkalyq ónimdi tańbalaý qarastyrylǵan. Osy rette organıkalyq aýyl sharýashylyǵyn agroónerkásiptik keshendegi suranysqa ıe baǵyt retinde damytý úshin zań organıkalyq ónim óndirisi men aınalymy salasynda ǵylymı qamtamasyz etýdi reglamentteıtin bappen tolyqtyryldy.

Zańdy qaraý kezinde Senat depýtat­tary oǵan ilespe «Qazaqstan Respýb­lıka­synyń keıbir zańnamalyq akti­lerine organıkalyq ónim óndirisi jáne aınalymy máseleleri boıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» jáne «Qazaqstan Respýb­lıka­synyń Ákimshilik quqyq buzýshy­lyq týraly kodeksine ózgerister men to­lyqtyrýlar engizý týraly» zańdar­dy da maquldady.

«Bul zańdar elimizde organıkalyq ónim naryǵyn damytý maqsatymen ázir­lendi. Jańa normalar arqyly orga­nı­kalyq ónim óndirisi men aınaly­mynyń quqyqtyq, ekonomıkalyq jáne áleýmettik negizderi aıqyndalady. Sondaı-aq túzetýler aıasynda organı­ka­lyq ónim naryǵyn memlekettik retteý sharalary qarastyrylyp otyr. Jalpy maquldanǵan zańdar organıkalyq ónimderdiń sapasyn jáne otandyq óndirýshilerdiń básekege qabilettiligin arttyrýǵa yqpal etedi dep senemiz», degen Senat tóraǵasy M.Áshimbaev zańǵa bastamashy bolǵan depýtattarǵa alǵys bildirdi.

Ǵalymdardy qoldaý tetikteri

Palata otyrysynda senatorlar «Ǵylym jáne tehnologııalyq saıasat týra­ly» jáne oǵan ilespe «Qazaqstan Res­pýb­lıkasynyń keıbir zańnamalyq akti­lerine ǵylym jáne tehnologııalyq saıasat, platformalyq jumyspen qamtý jáne memlekettik baqylaý máseleleri boıynsha ózgerister men tolyqtyrý­lar engizý týraly» jáne «Salyq jáne bıýdjetke tólenetin basqa da mindetti tólem­der týraly» Qazaqstan Respýblıkasy­nyń Kodeksine (Salyq kodeksi) jáne «Salyq jáne bıýdjetke tólenetin basqa da mindetti tólemder týraly» Qazaqstan Respýblıkasynyń Kodeksin (Salyq kodeksi) qoldanysqa engizý týraly» Qazaqstan Respýblıkasynyń Zańyna ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» zańdardy birinshi oqylymda qarap, maquldady.

Atalǵan zańdardyń normalary ǵylymdy damytý jáne ǵylymı jetistik­terdiń nátıjelerin engizý jónindegi tehnologııalyq saıasatty iske asyrý úshin qolaıly jaǵdaıdy qamtamasyz etýge arnalǵan. Senatorlar usynǵan túzetýler ǵylymı kadrlar daıarlaýdy qamtamasyz etýdi, sondaı-aq ǵylymı qyzmetkerdiń áleýmettik qorǵalý kepildikterin iske asyra otyryp, ǵylym salasynyń strategııalyq, kásiptik jáne áleýmettik máselelerin sheshýdi kózdeıdi.

Tasqyn shaıǵan tarıhı jádigerler

Senat otyrysy kezinde depýtattar memlekettik organdarǵa óz saýaldaryn jol­dady. Bıbigúl Jeksenbaı óziniń depý­tattyq saýalynda tabıǵı apat pen baqy­laýdyń azdyǵynan arheologııalyq eskert­kishterdiń joǵalý qaýpi týraly aıt­ty. Senatordyń aıtýynsha, kóptegen aı­­maq­­ta bul másele barǵan saıyn ót­kir bol­yp otyr jáne Úkimettiń jedel ara­la­sýy men qatań baqylaýyn qajet etedi.

«Tarıhı-mádenı mura nysandaryn qorǵaý jáne saqtaý boıynsha shuǵyl is-qımyl salalyq baǵdarlamasyn ázirleýdi usynamyz. Onda sý tasqynynan zardap shekken arheologııalyq eskertkishter aımaq­taryn anyqtaý kerek. Arheolo­gııalyq eskertkishter men basqa da tarıhı-mádenı mura nysandarynyń jaı-kúıin baǵalaıtyn kóshpeli ekspedısııa jasaqtaý mańyzdy bolyp otyr. Sý tasqynynan zardap shekken tarıhı-mádenı mura nysandardyń tizimin jasaý kerek. Jaǵdaıy tótenshe dep baǵalanǵan eskertkishterge apattyq-qutqarý arheologııalyq jumystaryn qolǵa alý kerek», dedi senator.

Depýtat osy saladaǵy jaǵdaıdy jaqsar­tý úshin Úkimetke birqatar sharany júzege asyrýdy usyndy. Senatord­yń usynysynda arheologııa­lyq zertteý­lerdi sıfrlandyrý jáne búkil eli­miz boıynsha arheologııalyq jumys­tar men ekspedısııalar týraly derekter­di jınaqtaıtyn saıt jasaý da bar. Sena­tor sonymen qatar salanyń qoǵamdyq baqylaýyn kúsheıtý úshin bıýdjet jáne qarjy esepterin jarııalaýdy usyndy.

«Alys-jaqyn sheteldegi tarıhı jádiger­lerimizdi jınastyrý úshin dıplo­matııa­lyq arnaıy jumystardy qolǵa alý ma­ńyzdy. Tarıhı-mádenı eskert­kishter­di qorǵaý boıynsha úı­les­tirý jumys­taryn vandalızmmen kúrestiń mańyzdy mindetteriniń biri retinde aıqyndap, jádigerlikter kontra­bandasy boıynsha jazany qatańdatý qajet», dedi depýtat.

Senator depýtattyq saýalynda arheo­logııalyq jumystardy lısen­zııa­laý máselesine de nazar aýdardy. Sonymen qatar tıisti baqylaýdyń joqtyǵyna, jaýapkershiligi tómen adamdar men saladan tys uıymdardyń kóbeıip bara jatqanyna alańdaýshylyq bildirdi.

Aýyldardy gazben qamtý baıaý

Senator Janbolat Jórgenbaev depýtattyq saýalynda Almaty oblysyn­daǵy eldi mekenderdi elektr energııasymen qamtamasyz etý jáne gazdandyrý máselesi týraly aıtty.

Elimizde elektr energııasynyń 70%-y kómirden óndiriledi jáne biz álem­degi energııany kóp qajet etetin elder­diń biri sanalamyz. Halyq elektr ener­gııasyna tolyq qol jetkizip otyr­sa da, elektr jelileriniń tozýy alańdatyp otyr. Mańǵystaý jáne Ulytaý oblystarynda elektrmen jab­dyq­taý sapasy tipti tómen. Sena­tor bul tizimge Almaty oblysyn da qosýǵa bolatynyn atap ótti.

«Almaty oblysynda elektr tapshy­lyǵyn jabý jáne avarııalar bolǵan jaǵdaıda elektr energııasyn berýdiń rezervtik jelisimen qamtamasyz etý maqsatynda Taldyqorǵan jáne Qonaev qalalary arasynda áýe jeli­sin salǵan jón bolar. Bul áýe jeli­si qurylysy Taldyqorǵan qalasy tara­py­nan energııa aǵyny esebinen elektr energııasyn qamtamasyz etýdegi turaqtylyqty jaqsartýǵa múmkindik beretini sózsiz. Bul jóninde mınıstrlik energııany tıimdi paıdalaný, dástúrli qýat kózderine táýeldilikti azaıtyp, jasyl energııa­ny damytý úshin tııanaqty, júıeli jumystar júrgizýi qajet ekenin eskerý kerek», dedi J.Jórgenbaev.

Senator sonymen qatar elimizdegi gaz­dandyrý máselesine de toqtalyp, bú­gingi tańda respýblıka halqy­nyń 59%-y gazben qamtylǵanyn atap ótti. So­ny­­men qatar gazdy tutyný deńgeıi de ar­typ kele jatqany jáne sońǵy 5 jyl­­­d­a ha­lyq­tyń gaz tutyný kólemi 1,4 ese óskeni aı­tyldy. Ásirese ortalyq, sol­­­tús­­­tik já­ne shyǵys aımaqtarda gazǵa qol je­t­­­kizý máselesi kezek kúttirmeıdi.

«Jetisý oblysynda Memleket bas­shy­synyń tapsyrmasyna sáıkes, 2025 jyl­dyń sońyna deıin 126 eldi mekendi tabıǵı gazben qamtamasyz etý qajet. Buǵan qosa qurylys-montajdaý jumys­tary úshin qarajattyń ýaqtyly jáne tolyq aýdarylmaýy sebebinen óńir­lik gazdandyrý shemasynyń merzim­derine sáıkes gazdandyrýdy iske asyrýdy aıtarlyqtaı qıyndatty. Budan basqa, «IntergazSentralnaıaAzııa» AQ-dan ázirlenip jatqan jobalar boıynsha tehnı­kalyq sharttar alý keshiktirilip jatyr. Indýstrııalyq aımaqtardy tutyný­shylar úshin áleýmettik mańyzy bar eldi mekender men gazben jabdyqtaý obek­ti­leri úshin bıýdjet qarajatyn bólýge jáne tehnıkalyq jaǵdaılar alýǵa járdem kórsetý qajet», dep atap ótti senator.

Qajetti qymbat ota qoldaýǵa zárý

Memleket erni men tańdaıynda týa bit­ken jyryǵy bar balalardy jan-jaq­ty qoldaý sharalaryn engizýi kerek. Jan­na Asanova óziniń depýtattyq saýalynda osy dertti emdeý jáne ońaltýda balalar tap bolatyn problemalar týraly aıtty.

Senatordyń aıtýynsha, jyl saıyn elimizde erni men tańdaıynda týa bitken jyryǵy bar 1 000-ǵa jýyq bala ómirge keledi. Bul balalarǵa perınataldyq dıagnostıka jáne alǵashqy hırýrgııalyq kómek baǵdarlamalary bar, olar dúnıege kelgennen keıin birden qajetti kómek kórsetiledi. Alaıda standartty memlekettik qyzmette odan ári plastıkalyq operasııa men túzetý baǵdarlamalary qarastyrylmaǵan. Qalyptan tys jáne hırýrgııalyq qaradúrsin árekettiń saldarynan balalar bet-álpetiniń tym ózgerýi, tis qatarynyń aqaýy men sóıleý qabiletiniń buzylýy baıqalady. Bul ózin-ózi tómen baǵalaýǵa, qarym-qatynastyń qıyndaýyna, sergeldeńge salyný men súlesoq bolýǵa ákeledi, olardyń psıhologııalyq damýy men oqý úlgerimine teris áser etedi.

«Patologııany túzetýge bolady, tolyqtaı emdeýge jáne áleýmettik ortaǵa tartýǵa múmkindik bar. Bul jerde keshendi, úılestirilgen plastıkalyq, ortodon­tııalyq jáne logopedııalyq kómek eseıgen kezde kerek. Biraq joǵaryda atalǵan kómek­tiń barlyq kólemi memlekettik baǵdar­lamalarda kózdelmegen qymbat qyz­metter sanatyna jatady. Mysaly, súıek-shemirshek nemese rınoplastıka 1 mln teńgeden jáne odan joǵary, ortodontııa bre­keti 300 myń teńgeden, logopedtiń qyz­meti saǵatyna 5 000 teńgeden bastalady. Qarjylyq múmkindigi shekteýli otb­a­sy­lardy nemese jetim balalardy aıtpa­ǵanda, árbir ortasha otbasy mundaı shy­ǵyn­dy kótere almaıdy», dedi J.Asanova.

Senator erin men tańdaıdyń týa bitken jyryǵy bar balalar men jastarǵa estetıkalyq plastıkalyq hırýrgııa jáne odan keıingi ońaltý baǵdarlamalaryn engizýdi, qarjylandyrylatyn kúrde­li ortodontııalyq jaq túzetý baǵdarla­malaryn ázirleý men bilikti jáne tegin logopedııalyq qoldaý baǵdarlamasyn iske qosýdy usyndy. Mundaı aýrýmen aýyratyn balalar men olardyń otbasylaryn psıhologııalyq kómekpen qamtamasyz etý, sondaı-aq medısına qyzmetkerleri men pedagogterge jáne áleýmettik qyzmetkerlerge arnalǵan oqý baǵdarlamasyna ýaqtyly kásibı qoldaý kórsetýge arnalǵan patologııa týraly materıaldardy engizý mańyzdy bolyp otyr.

Sondaı-aq Palata otyrysynda senator Ernur Áıtkenov Pavlodar oblysynda ónerkásiptik táýekelderdi barynsha azaıtýǵa tıis sanıtarlyq-qorǵaý aımaqtaryn belgileý kezindegi olqylyqtarǵa nazar aýdardy. Osyǵan baılanysty ol sanıtarlyq erejeler men normatıvtik quqyqtyq aktilerge birqatar ózgerister men tolyqtyrýlar engizýdi usyndy.