Iýn Sok Iol, Koreıa Respýblıkasynyń Prezıdenti: Qazaqstanmen strategııalyq yntymaqtastyqty keńeıtýdi kózdep otyrmyz

– Prezıdent myrza, Qazaq­stan men Koreıa Respýb­lıkasy keıingi 30 jyldan astam ýaqyt ishinde ekijaqty qatynastardy strategııalyq áriptestik deńgeıine shyǵara otyryp, keń aýqymdy baǵyt­tar bo­ıynsha berik jáne syn­­darly ózara árekettesý or­nat­ty. Buǵan, árıne, jo­ǵary saıası deńgeıdegi bel­sendi dıalog yqpal etti: mem­leket basshylarynyń ár­bir kezdesýi qazaq-koreı ynty­maqtastyǵynyń odan ári damýyna serpin beredi. Sizdiń Qazaqstanǵa saparyńyzdyń kún tártibin bilgimiz keledi. Astanadaǵy kelissózderden qandaı nátıje kútesiz?

– 1992 jyly dıplomatııa­lyq qatynastar ornaǵannan beri Koreıa Respýblıkasy men Qazaq­stan arasynda tereń baıla­nys pen ózara senimge negizdel­gen ete­ne dostyq pen yntymaq­tas­tyq qalyptasty.

Eki el joǵary deńgeıde 16 kez­desý ótkizdi jáne eń joǵary deńgeıde merzimdi kelis­sózder júr­gizip otyrady. Osy jyly Koreıa men Qazaqstan ara­syn­daǵy strategııalyq áriptes­tik or­natýdyń 15 jyldyǵyn atap ótý erekshe mańyzdy dep esepteımiz.

Meniń Qazaqstanǵa alǵash­qy saparym, Prezıdent Qasym-Jomart Toqaevtyń 2021 jy­ly Koreıaǵa memle­kettik sapary jáne 2023 jyly Nıý-Iorkte ótken Birikken Ulttar Uıymy Bas Assambleıasynyń ala­ńyn­daǵy kezdesýimiz eki el ara­syn­­daǵy strategııalyq árip­tes­tikti odan ári nyǵaıtý oraıynda aıryq­sha úles qosady.

Búgingi joǵary deńgeıdegi ke­lissózder energetıka, ın­f­ra­­qurylym jáne óńdeý óner­kásibi salasyndaǵy ynty­maqtastyqty te­reń­­detedi, sony­men qatar ne­giz­gi paı­daly qaz­balardy, ǵy­lym men teh­no­­logııany, qor­shaǵan or­ta­ny, aýyl sharýa­shy­lyǵyn já­ne klı­­mat­t­yń óz­gerýine den qoıý sha­ra­­­laryn qosa alǵanda, bola­shaq­qa baǵ­­d­ar­­lanǵan túrli salada eki el ara­syndaǵy ózara tıim­di yn­­­ty­­­­m­aq­­tas­tyqty keńeıtý jol­da­­­ryn tal­qylaý múmkindigi bolady.

Osy saparymda Qazaq­stan­dy salıqaly basqaryp, damytyp kele jatqan Prezıdent Qasym-Jomart Toqaevpen óz­ara senimdi nyǵaıtamyn jáne dos­tyq qarym-qatynasty tereń­dete­min dep úmittenemin.

– Saýda-ekonomıkalyq yn­ty­­maqtastyqty damytý – eki el úshin de basymdyq. Biz­degi stat­ıstıkalyq derek­terge qa­ra­ǵanda, ótken jyly Qazaq­stan men Oń­tús­tik Koreıa ara­syn­daǵy saýda kóle­mi 6 mlrd dol­lardy qu­rap­ty. Siz­diń eli­ńiz Qazaq­stan eko­­no­mıka­syn­daǵy top-10 ın­ves­­tor­dyń qa­taryna kiredi. Mun­daı serpin­ge qan­daı faktorlar áser etti jáne elderdiń saýda-ekono­­mı­­ka­lyq yntymaq­tasty­ǵyn keńeıtýdiń uzaqmerzimdi maqsaty qandaı?

– Koreıa men Qazaqstan 1992 jy­ly dıp­lomatııalyq qaty­nas or­na­t­qaly beri etene ynty­maq­tas­tyq baılanysty damytyp keledi.

Dıplomatııalyq qatynas bas­­talǵan sátten beri eki el ara­syn­daǵy saýda kólemi 500 eseden astam ulǵaıdy. Nátıjesinde, Qazaqstan Koreıanyń Ortalyq Azııa óńirindegi eń iri saýda jáne ınvestısııa seriktesine aınaldy.

Eki el arasyndaǵy yntymaq­tastyqtyń serpindi keńeıýine qos memlekettiń birin-biri to­lyq­­tyrýshy ónerkásiptik qury­lymǵa ıe bolýyn, al berik senim­di qarym-qatynastarǵa aralas sıkldi Qarabatan JES jáne Úlken Almaty aınalma avtomobıl joly (ÚAAAJ) sııaqty ortaq tabystarymyzdy mysalǵa keltire alamyz.

Eki el arasyndaǵy ekonomıka­lyq yntymaqtastyqty qoldaý­dyń ınstıtýsıonaldyq bazasy ótken jyly Saýda men ınves­tısııalardy ilgeriletý týraly negizdemelik kelisimge (TIPF) qol qoıý arqyly kúsheıtildi.

Bul sapar mańyzdy mıneral­dar, óńdeý ónerkásibi jáne ın­fra­qurylym sııaqty salalar­daǵy yntymaqtastyqtyń naqty nátı­jelerine qol jetkizýge múm­kindik beredi dep oılaımyn.

– Álem qazir «úlken energe­tıka­lyq ótpeli» kezeńde tur. Qazaqstan men Koreıa Res­pýb­lıkasy kómirtegi beıta­rap­tyǵyna tolyǵymen kóshý mindetin qoıdy. Osy maqsat­qa jetý úshin eki el energetıka salasynda qandaı yntymaq­tastyqty damyta alady?

– Klımattyń ózgerýine den qoıý – jahandyq mindet. Ony sheshý úshin kómirtegi beı­ta­rap­tyǵyna Koreıa 2050 jylǵa qaraı, al Qazaqstan 2060 jylǵa qaraı qol jetkizýge umtylyp otyr.

Eýropalyq odaqtyń málime­tine sáıkes, elektr energııasyn óndirý sektoryndaǵy kómirtegi shyǵaryndylary eń joǵary jáne ol álemdik kómirqyshqyl gazy shyǵaryndylarynyń 27,5 paıyzdy quraıdy. Demek osy sektordaǵy kómirtegi shyǵaryn­dylaryn azaıtý – kómirtegi beı­taraptyǵyna qol jetkizýdiń kilti.

Koreıa atom energetıkasy men jańartylatyn energııa kózderi­ne negizdelgen kómirteksiz energııa­ny («Carbon-Free Energy», CFE) ke­ńeı­týge kúsh salyp keledi. Me­niń bilýimshe, Qazaqstan da jylý energetıkasy óndirisiniń jo­ǵary úlesine baılanysty elek­tr energııasyn óndirý sektoryn­da kómirqyshqyl gazynyń shyǵa­ryn­dylaryn qysqartýǵa meılinshe kúsh-jiger jumsap otyr.

Koreıa atom elektr stansa­lary, jańartylatyn energııa kózderi salasynda, sondaı-aq elektr energııasyn óndirý tıim­diligin arttyrý salasynda álemdegi eń úzdik básekege qabilettilikke ıe. Sondyqtan da Qazaqstanmen osy salalarda yntymaqtastyq áleýetimiz zor.

Kóptegen múddeli koreı kompanııasy energetıka salasyndaǵy yntymaqtastyqty talqylaý maqsatynda osy memlekettik sapardy súıemeldeýge qatyspaq jáne eleýli yntymaqtastyq týraly ýaǵdalastyqtarǵa qol jetkizemiz dep esepteımin.

– Qazaqstan saıası salada ǵana emes, ekonomıkalyq sala­da da júıeli reformalar júr­gizip keledi. Bizdiń ma­ńyz­dy maqsatymyzdyń biri – joǵary tehnologııalyq óndi­ris­terdi qurý, bilim ekonomı­kasy men aqparattyq-kommý­nı­kasııalyq tehnologııalar (AKT) sektoryn damytý. Koreıa Respýblıkasynyń osy sala­daǵy jetistikterin álem mo­ıyn­daıdy. Prezıdent Q.Toqaev 2021 jyly Seýl sapa­ryn­da jasandy ıntellekt jáne aýqymdy derek jınaq­taýshy sııaqty strategııalyq mańyzdy salalarda birlesken joba­lardy iske asyrýdy usyn­dy. Osy baǵyttaǵy seriktestik qalaı damıdy dep oılaısyz?

– 2019 jyly Koreıa men Qazaq­stan arasyndaǵy О́nerkásip salasyndaǵy yntymaqtastyq týraly tórtinshi memorandýmǵa qol qo­ıylǵan sátten eki el ara­synda aqparattyq-kommýnıka­sııalyq tehnologııalar (AKT) salasyndaǵy belsendi jumystar bastalyp ta ketti.

Eń aldymen, biz Qazaqstanda aýqymdy derekterdi taldaý platfor­masyn qurý jáne kompa­nııalarǵa, ýnıversıtetter men memlekettik paıdalanýshylarǵa olardyń júıesin meńgertý men qoldaý kórsetý maqsatynda 2020-2022 jyldary aqparattyq tehnologııalar salasyndaǵy yntymaqtastyq jobasynyń birinshi kezeńin júzege asyrdyq.

2023 jyldan jasandy ıntellekt, bulttyq tehnologııalar, aýqymdy derekter aıasyndaǵy jobalardy qamtıtyn ekinshi kezeńin bastadyq.

Atap aıtqanda, bizdiń Úkimet jasandy ıntellektini damy­týdyń ulttyq strategııasy, aýqym­­dy derekterdi jınaýǵa jáne paıdalanýǵa járdemdesý jó­nin­degi sharalar, sondaı-aq Qazaq­stannyń saıası ortasyna sáıkes derekterdi óńdeýdiń biryńǵaı bulttyq ortalyǵyn qurý jónindegi jospar sııaqty AKT salasyndaǵy strategııalarǵa qarqyndy qoldaý kórsetedi.

Koreıanyń AKT salasyndaǵy tabysty tájirıbesi jáne eki el arasyndaǵy joǵary tehnologııalar baǵytyndaǵy berik yntymaqtastyq Qazaqstannyń ekonomıkalyq transformasııa­syna jáne AKT salasynyń damýyna yqpal etedi dep senemin.

– Eki el qarym-qatynasynda mádenı-gýmanıtarlyq sala­­nyń da orny bólek. Osy baǵyt­ta qandaı jobalardy, qyzyq­ty yntymaqtastyq keısterin erekshe atap óte alasyz?

– Eki memleket arasyndaǵy strategııalyq áriptestikti damytýda shynaıy, senimdi gýmanı­tarlyq jáne mádenı almasýlar mańyzdy ról atqarady.

2010 jyly Koreıa Respýb­lı­kasy Ortalyq Azııadaǵy tuń­ǵysh Koreı mádenı ortalyǵyn Astanada ashty jáne sodan beri Qazaqstan jurtshylyǵynyń Koreıa týraly málimetiniń artýy­na jáne eki halyq arasyndaǵy ózara túsinistikti tereńdetýge baǵyt­­talǵan túrli mádenı is-shara­­lar ótkizip keledi.

Mysaly, 2022 jyly eki el arasyndaǵy dıplomatııalyq qatynastardyń ornaǵanyna 30 jyl tolýyna oraı Koreıa men Qazaqstan 2022-2023 jyldardy «О́zara mádenı almasý jyly» dep jarııalady. Sondaı-aq anımasııa, teatr, jastar óneri, K-pop sııaqty salalarda yntymaqtastyq ilgerilep, eki el halqy úshin etene túsinistik ornady. Osy baǵytta mádenı jáne gýmanıtarlyq almasýlar jyl saıyn keńeıe bermek.

Koreıa Úkimeti qyrkúıek aıyn­da Astanada ótetin «Comic Con» kórmesinde Koreı jarnama ortalyǵyn qurýdy josparlap otyr. Onda K-pop qoıylymdary men dástúrli qolóner sııaqty kóptegen qyzyqty is-sharalar kórsetiledi.

Sonymen qatar Koreıanyń Kýańjý qalasynda ornalasqan «Azııa mádenıeti murajaıy» kele­si jyldan bastap halqy­myz­dy Ortalyq Azııanyń mádenı murasymen, sonyń ishinde Qazaq­stanmen júıeli tanystyrýdy qolǵa alyp, arnaıy kórme ótkizýdi josparlap otyr.

О́zara etene qarym-qatynas pen týrıstik, t.b. saparlarǵa degen joǵary suranysty eskere otyryp, COVID-19 pandemııa­sy saldarynan toqtap qalǵan eki memleket astanalary arasyn­daǵy tikeleı áýe reısteri tórt jyldan keıin qaıta jandandy. Bul eki el halqynyń tabıǵı, adamı baılanysyn arttyrady.

– Qazaqstanda eleýli koreı dıasporasy turady. Sizdińshe, osy qandastaryńyz Koreıa men Qazaqstan arasyndaǵy ynty­maqtastyq pen baılanysty nyǵaıtýǵa qalaı yqpal etedi?

– Qazaqstanda 120 myńǵa jýyq etnostyq koreı turady. Bul – Ortalyq Azııa elderindegi ekinshi kórsetkish. Árıne, koreı dıasporasynyń Koreıaǵa, onyń tiline, mádenıeti men ómir saltyna uqsas aspektileri kóp.

Syrttaǵy koreı dıasporasy men Koreıa arasyndaǵy bel­sendi almasýlar koreı-qazaq qaty­nastarynyń damýyna da yqpal etetini sózsiz.

Birinshiden, koreı dıasporasy Koreıa men Qazaqstan arasyn­daǵy mádenı ózara túsi­nis­­tik pen úılesimdilikti ilgeri­­letýge óz úlesin qosa alady. Qazaq­­standa sátti qonystanǵan koreı qan­dastar tól mádenıetin de, qazaq mádenıetin de jaqsy túsinedi.

Koreıa qandastarynyń arqa­synda Qazaqstan máde­nıeti­­­men jaqynyraq tanyssa, óz keze­gin­de qazaq halqy da et­­nostyq koreılermen qa­rym-qatynasy arqyly bizdiń mádenıet­tiń qyr-syryn bile alady. Bul túrli mádenıetter men dás­túr­ler qatar ómir súretin kóp­ult­ty memleket retinde Qaza­q­stan­nyń rýhyna sáıkes keledi.

Ekinshiden, koreı qandas­tardyń qatysýymen eki el arasynda maman, adam almasý, t.b. joǵary tabysty bızneske jol ashýy yqtımal. Koreıada jyldam ekonomıkalyq ósý, álemdik deńgeıdegi tehnologııany damytý tájirıbesi mol bolsa, Qazaqstan tabıǵı geografııalyq jaǵdaıyna baılanysty mıneraldyq jáne energetıkalyq resýrstarǵa baı logıstıkalyq jáne kólik toraby retinde úlken óris áleýetine ıe. Bul eki el ekonomıkalaryn ózara tolyqtyrady.

Etnostyq koreıler eki eldiń kompanııalaryn baılanystyratyn býyn rólin atqara otyryp, koreı-qazaq yntymaqtastyǵy áleýetin arttyryp, bıznes salasyndaǵy sınergııany barynsha baıytady.

Koreıa Úkimeti eki el arasyn­daǵy qatynastardyń damýy­na úles qosa alatyn múmkindigi úshin koreı dıasporasy men ata­jurt arasyndaǵy almasýdy odan ári damytady.

Mysaly, biz Ortalyq Azııa­daǵy etnostyq koreıler men Koreıadaǵy koreıler arasyndaǵy baılanysty keńeıtýge múmkindik beretin jobalardy júzege asyramyz, sondaı-aq tól mádenıet­pen tanystyrý maqsatynda Koreıa­ǵa etnostyq koreılerdiń jańa býy­nyn shaqyramyz. Osy arqy­ly Koreıa Úkimeti eki el arasyn­daǵy qarym-qatynastardyń damýy­na belsendi úles qosa alatyn jáne Qazaqstandaǵy jergilikti qoǵam­nyń damýyna yqpal etetin orta qalyptastyrady.

– Osydan 10 jyl buryn vızasyz rejimniń engizilýi elder arasyndaǵy baılanystyń nyǵaıýyna yqpal etti. Bizdiń azamattar Ońtústik Koreıaǵa týrıst retinde jáne emdelý maqsatynda barýǵa múddeli. Sonymen qatar zańdy eńbek mıgrasııasyna suranys bar. Bilýimizshe, qazir bul máseleni memlekettik tıisti oryndar pysyqtap jatyr. Naqty she­shimdi qashan kútemiz?

– Elder arasynda adam al­­­ma­sý qarapaıym jumys kúshi­niń mıgrasııasynan tys, ózara túsinis­tik pen senimge, jana­shyr­lyqqa negizdeledi.

Koreıa – kelem deýshilerge dás­túrli óńdeý ónerkásibinen bastap joǵary tehnologııalyq ónerkásipke deıin óz esigin aıqara ashqan el. Osynda kóptegen koreı qandasymyz turatyndyqtan, Qazaqstan – Koreıamen aýqymdy tarıhı jáne mádenı baılanysy bar memleket.

Joǵary deńgeıdegi kelissóz­derde jumysqa ornalasýǵa ruq­sat berý júıesine qatysty talqy­laý sátti ótedi dep úmittenemin.

– Elderimiz ekijaqty ǵana emes, kópjaqty deńgeıde de dıalog júrgizip keledi. Munda Ortalyq Azııa – Koreıa Respýblıkasy sııaqty formatty aıryqsha atap ótken jón: ol 15 jyldan astam ýa­qyt buryn iske qosyldy. Bul biz­diń óńirdiń Koreıa syrt­qy saıa­satyndaǵy mańyz­dy rólin kórsetedi. Shyn mánin­de, Qazaqstanǵa osy sapary­ńyz – Sizdiń OA elderi bo­ıynsha týryńyzdyń bir bóligi. Ortalyq Azııa men Koreıa Res­pýblıkasynyń yntymaq­tas­tyǵynyń dınamıkasy men bolashaǵyn qalaı baǵalaısyz?

– 2007 jyldan bastap bizdiń el jyl saıyn Ortalyq Azııanyń bes memleketiniń qatysýymen Or­talyq Azııa – Koreıa Respýb­lıkasy yntymaqtastyq forýmyn ótkizip keledi.

2017 jyly Koreıa men Orta­lyq Azııa arasyndaǵy yntymaq­tastyqty meılinshe júıeli iske asyrý úshin Ortalyq Azııa – Koreıa Respýblıkasy ynty­maq­tastyq jónindegi hatshylyǵy quryldy. Forým Syrtqy ister mınıstrleri deńgeıine kóterildi jáne ózin Koreıa men Ortalyq Azııa arasyndaǵy yntymaqtastyq baǵytynda joǵary deńgeıdegi negizgi konsýltatıvtik organ retinde kórsetti.

Jahandyq kúrdeli daǵda­rys­­tar men belgisizdik kezeńin­de Ortalyq Azııaǵa saparym Koreıa Respýblıkasy dıploma­tııa­synyń osy óńir áleýeti men strategııalyq qundylyǵyna erek­­she mán beretinin ańǵartady.

Keıingi otyz jylda Koreıa Respýblıkasy men Ortalyq Azııa energetıka, qurylys, saý­da jáne ınvestısııa sııaqty ekonomıka salalarynda etene yntymaqtastyq ornatyp, densaýlyq saqtaý, bilim berý, qorshaǵan orta sııaqty salalarda jan-jaqty jáne úlgili seriktestikter qurdy.

Osy sapardyń aldynda men alǵash ret Koreıa Respýblıka­synyń Ortalyq Azııaǵa qatysty strategııasyn baıyptaı otyryp, «Koreıa Respýblıkasy men Ortalyq Azııa arasyndaǵy yn­ty­maqtastyq bastamasy, K – Jibek joly (K-SILK ROAD)» tujy­rym­damasyn jarııaladym.

Yntymaqtastyqtyń úsh qaǵı­datyn – seriktestikti, birigýdi, qurý­dy qamtıtyn bul bastama bos­tandyq, beıbitshilik, ór­ken­deý kózqarasyna jáne Koreıa men Ortalyq Azııa elderi­niń ınnovasııalyq, shyǵarma­shylyq turǵydan birge damý qaǵı­datyna negizdelgen tujyrym­dama­myz­dyń bolashaǵyna senemin.

Bul bastama keleshekte Koreıa men Qazaqstandy qosa alǵan­da, Ortalyq Azııa elderi arasyn­daǵy áriptestikti bıik deńgeıge kóteretin jańa kezeń bolmaq.

Osy sapar barysynda biz Pre­zı­dent Qasym-Jomart Toqaev­qa «K – Jibek joly» ynty­maq­tas­tyq bastamasyn jan-jaqty aıtyp berýdi, sondaı-aq ony iske asyrýdyń eki el arasyn­da­ǵy yntymaqtastyqty edáýir tereń­detýge múmkindik týǵyzatyn naq­ty joldaryn egjeı-tegjeı tal­qylaýdy josparlap otyrmyz.

– Qazaqstan táýelsizdik alǵan sátten bastap ózin álem­dik qoǵamdastyqtyń jaýapty múshesi retinde tanytyp, jahandyq deńgeıde beıbit qatar ómir súrýdiń jáne ornyqty damýdyń qundy­lyqtary men qaǵıdattaryn ilgeriletip keledi. Bizdiń syrt­qy saıasatymyzdyń «vızıt kartasynyń» biri – ıadro­lyq qarýsyzdaný jáne ony ta­ratpaý máselesindegi kóshbas­shylyq. Koreıa Respýblıkasy elimizdiń ıadrolyq qarýsyz­daný isindegi rólin qalaı baǵalaıdy?

– Qazaqstan – álemde ıadrolyq qarýy joq, qyrǵıqabaq soǵys kezinde júzdegen ıadrolyq synaqtar júrgizilgen Semeı ıadro­lyq polıgonyn jaýyp tas­taǵan jáne táýelsizdikten keıin Keńes odaǵynan qalǵan ıadrolyq qarýdan óz erkimen bas tartqan úlgili memleket.

Budan basqa, Qazaqstan halyq­aralyq arenada, onyń ishinde Birikken Ulttar Uıy­mynda jappaı qyryp-joıatyn qarýdyń taralýyna jáne qoldanylýyna jol bermeý jónindegi túrli kúsh-jigerdi ilgeriletýdi sátti jalǵastyryp, adamgershilik pen beıbitshilikke umtylǵan halyqaralyq qoǵamdastyqtyń kósh basynda keledi.

Koreıa Respýblıkasy Qazaq­stanmen qatar denýklearızasııa jáne ıadrolyq qarýdy taratpaý jónindegi halyqaralyq qoǵamdastyqtyń kúsh-jigerine de belsendi qatysyp otyr.

Alaıda Soltústik Koreıa Birik­­ken Ulttar Uıymy Qaýip­­­sizdik Keńesiniń birneshe ret q­abyl­daǵan sheshimine jáne ha­lyq­ara­lyq qoǵamdastyqtyń ıadro­lyq ázirlemelerden bas tartýǵa sha­qy­ratyn birtutas pikirine qara­mastan, halyq­ara­lyq beıbitshilik pen qaýipsiz­dikke eleýli qaýip tóndiretin ıadrolyq qarý men ony tasymaldaý quraldaryn ázirleýdi jalǵastyryp jatyr.

Sonymen qatar Soltústik Koreıanyń ıadrolyq ázirlemeleri Koreıa men Qazaqstan tabandy­lyqpen qorǵaıtyn jáne damytatyn halyqaralyq taratpaý rejiminiń negizderine nuqsan keltiretin qaýipti jáne jaýapsyz akt dep sanaımyz.

О́ńirdiń qaýipsizdigi men adamzat beıbitshiligi múddesi úshin ıadro­lyq qarýdan bas tartý táji­rıbesi bar Qazaqstan denýklearıza­sııa salasyndaǵy jetekshi el retinde Koreıa Úkimeti men halyqara­lyq qoǵam­dastyqtyń erkin jáne beı­bit Koreı túbegin qurý jónindegi kúsh-jigerinde mańyzdy ról atqara alady.

Búgin men Prezıdent Qasym-Jomart Toqaevpen bul máseleni egjeı-tegjeı talqy­laý­dy josparlap otyrmyn. Qazaq­stan halqynan Koreı túbegindegi beıbitshilikke múddelestik tanytyp, qoldaý kórsetýdi suraımyn.

– Suhbatyńyzǵa rahmet.

Suhbattasqan –

Qambar AHMET,

«Egemen Qazaqstan»