Balanyń barlyǵy birdeı emes. Biri epti, shıraq, myǵym kelse, ekinshisi, fızıkalyq turǵyda sál álsizdeý bolýy múmkin. Býyny qataıyp kele jatqan bala keıbir dárýmenderdiń tapshylyǵynan ba, áıteýir túrli sebeppen keı-keıde (kóbine ótpeli kezeńde) esinen tanyp qalatyn jaǵdaılar kezdesedi. Mundaıda alǵashqy kómek kórsetýge asyqqan eresekterdiń «bala tilin jutyp qoımasyn» degen oımen aýyzǵa saýsaq salyp jiberetinin baıqaımyz. Bolmasa, esinen tanǵan balaǵa sý ishkizýge tyrysatyndar da sol aradan tabylady. Medısınalyq jedel járdem brıgadasynyń feldsheri Zafar Hasanovtyń aıtýynsha, bul múlde durys ádis emes. Betin aýlaq qylsyn, tipti bala ómirine qaterli bolýy da yqtımal. Z.Hasanov mundaıda eń durys amal – balanyń artyq qımyldan jaraqat alyp qalmaýy úshin qyrymen jatqyzyp, esin jıǵansha myqtap ustap turý ekenin eskertti. Keıingi járdemdi, emsharalardy medısına mamandary kelgende asyqpaı jasaı beredi. Eger tildiń astyndaǵy bulshyq et nemese qaqyryq tynys alý jolyn jaýyp qalsa, balanyń tunshyǵyp qalý qaýpi týyndaıdy eken. Balany bir qyrymen jatqyzatyny osydan. Sonda til keri ketpeıdi. Bala óz silekeıine tunshyqpaıdy. Maman esinen tanyp qalǵan balanyń aýzyna sý quıý da óte qaýipti ekenin eskertti. Mundaıda bala birden tunshyǵýy yqtımal.
Mektepte oıyn balasy dene jaraqatyn kóp alady. Abaısyzda qol-aıaǵyn shyǵaryp nemese syndyryp alýy da múmkin. Osy kezde ásirese muǵalimniń alǵashqy kómegi qatty qajet bolady. Qol nemese aıaqtyń synǵanyn tórt túrli belgiden bilýge bolatynyn aıtady nusqaýshy-feldsher. Máselen, synǵan jer mindetti túrde aýyryp, isinedi. Túzý súıek qısaıyp, ustaǵan kezde syqyrlaǵany bilinip turady. Mine, osy belgilerdi balanyń qolynan baıqasańyz, karton qaǵazdy qoldyń astyna qoıyp, matamen synǵan jerin tańyp tastaý kerek eken. Nusqaýshy feldsherdiń aıtýynsha, qoldy tańbasa, synǵan súıek qozǵalaqtap aınalasyndaǵy tamyr, júıke talshyqtaryn zaqymdaýy múmkin. Al munyń sońy jaraqattyń asqynýyna sebep bolýy yqtımal. Eger bala omyrtqadan zaqym alsa, jedel járdem brıgadasy kelgenshe balany shalqasynan jatqyzyp, sodan soń múlde qozǵaýǵa bolmaıdy. Omyrtqa jaraqatyn aıaq-qoldyń durys istemeýinen nemese oqýshynyń qozǵala almaýynan bilýge bolady deıdi maman.
Taǵy bir jaıdy aıtalyq, mysaly dene jaraqaty kezinde tamyrdyń kesilip ketýi de ǵajap emes. Mundaıda kez kelgen adam birinshi kezekte tamyrdaǵy qandy toqtatýǵa áreket etý qajet. Jalpy, tamyrdyń ózi kók tamyr, kúre tamyr bop ekige bólinedi. Tamyrdyń soǵýyn kúre tamyrdan anyqtaıdy. О́ıtkeni bul tamyrda qan aınalymy óte kúshti bolady. Ol úzilip ketse, qan shapshyp atqylaıdy. Al kók tamyrda ondaı emes. Degenmen odan qan ketse, qan toqtaǵansha tamyrdyń ústinen qatty basyp, balany dereý medpýnktke jetkizý kerek. Demek qos tamyrdan ketken qandy toqtatýdyń eki bólek ádisi bolady. Máselen, kók tamyr zaqymdalsa, ústine qatty zat qoıyp arnaıy jippen tartyp baılap tastaıdy. Joǵaryda aıtqanymyzdaı kúre tamyrda birneshe mınýt ishinde adam kóp mólsherde qan joǵaltyp alýy kádik. Negizinen bilek, moıyn, tizeniń artqy bóligi, shyntaqtyń joǵary jaǵyndaǵy tamyr soǵysynan kúre tamyrdyń ótkenin bile alamyz.
«Eger kúre tamyr úzilse, dereý qolǵa mata orap, qan toqtaǵansha matany qatty zatpen buraı berý kerek. Shyntaqtyń joǵary bóliginen qan saýlasa, qoltyq astyna qatty zat qoıyp, qoldy denemen birge tańyp baılaıdy. Moıyndaǵy kúre tamyr kesilse, qoldy basqa tirep, moıynmen qosyp qatty baılaý qajet. «Bále bórik astynda» demekshi, keıde adamda kúre tamyrdy zaqymdap alý jaǵdaılary bop turady. Sondyqtan muǵalimderdiń kútpegen oqıǵalardyń bárine daıyn júrgeni abzal», dedi Z.Hasanov.
Mamannyń aıtýynsha, kóbine kúre tamyrdan bolatyn jaraqattardy sýısıdke baratyndar jasaıtyn kórinedi. Mundaıda qatal úkimge bekingender ólimnen aman qalsa da, tamyr kesilgenniń keri áseri kúrdeli bolatyn kórinedi. Máselen, mıǵa ottegi jetpeı, talma aýrýyna ushyraýy nemese anemııa, basqa da túrli keselderge shaldyǵýy múmkin. Iаǵnı kúre tamyrdyń zaqymdalýynan keıingi adam densaýlyǵynda qalatyn zardaptar óte úlken. Sala mamany bógde zat jutyp qoıyp, tynys tarylyp qalatyn oqıǵalar ásirese oqýshylar men balalar arasynda jıi bolyp turatynyn aıtady. Mundaı sátterde alǵashqy medısınalyq kómek kórsetý shapshańdyqty talap etedi. Sebebi sanaýly sekýndtardyń ózi adam taǵdyryn sheshýi múmkin. Eń bastysy, mundaı qysyltaıań shaqta salqynqandylyq saqtaý mańyzdy. Birinshi kezekte eger kishkentaı bala bolsa, denesin eńkeıtip arqasynan joǵary qaraı urý qajet eken. Al eresek adam bolsa, arqasynan qapsyra qushaqtap judyryqpen asqazannyń joǵarǵy bóliginen tóbege qaraı birden kúshpen tartyp qalý qajet. Sonda aýa qysymymen tynys alý jolyndaǵy keptelip qalǵan zat syrtqa atyp shyǵady.
Oqýshylar jazǵy demalysqa shyǵyp, shomylý maýsymy da bastaldy. Mundaı kezde bala bitken ózen-kóldi jaǵalap ketetini ras. Biraq qaýipsizdik erejesin saqtamaýdyń aqyry qaıǵyly jaǵdaıǵa soqtyryp jatatyny ókinishti-aq. Degenmen sýǵa ketip, aman qalǵandar da kóp. Mundaı jaǵdaıda muǵalimder abdyrap qalmaı, alǵashqy medısınalyq kómek kórsete bilýi qajet. Máselen, sýǵa batyp, tunshyǵyp qalǵan balaǵa aýzynan bes ret úrlep dem beredi. Eger eshqandaı tirshiliktiń belgisi baıqalmasa, kókirek tusynan 30 ret basyp, 2 ret dem berý qajet. Iаǵnı jasandy tynys alý áreketin jasaıdy. Jasandy demnen keıin keýdege jınalǵan sý syrtqa shyǵýǵa tıis. Deıturǵanmen maman balanyń basyn bir jaǵyna qaraı qısaıtýdy umytpaý kerektigin eskertedi. Eń bastysy, muǵalimder baıbalam salmaı, ishki qorqynyshyn jeńip, tájirıbede oqyp úırengennen jańylmaýy kerek, deıdi nusqaýshy feldsher.
«О́zim qaladaǵy №15 orta mektepte dene shynyqtyrý páninen sabaq beremin. Bul tájirıbelik is-sharadan ózime kóp nárse túıdim. Balalar kóp jaǵdaıda dene shynyqtyrý páninde jaraqat alyp jatady. Sondaı kezde jedel járdem jetem degenshe alǵashqy kómek kórsetýge týra keledi. Sondyqtan búgingi «ashyq esik kúninde» medısına mamandarynan bilmegenimizdiń bárin tájirıbe júzinde kórip, úırendik. Betin aýlaq, eger balaǵa shuǵyl kómek kerek bop jatsa, osynda úırengenimdi paıdalanamyn degen oıdamyn. Ustazdarǵa paıdaly dáris keıin de jalǵasady degen úmittemin», deıdi dene shynyqtyrý pániniń muǵalimi N.Rahmetov.
Qalalyq jedel járdem stansasy shuǵyl áreket etý bóliminiń meńgerýshisi Laýra Jıenalıevanyń aıtýynsha, mundaı is-shara atalǵan mekemede jıi uıymdastyrylady. Jazda oıyn balasy ańdamaı jaraqat alyp qalatyny bar. Sondyqtan osyndaı mańyzdy is-tájirıbelik jıyndar óte qajet deıdi maman. Taǵy bir jaıdy aıtsaq, qystygúni balalar jıi tumaýratady. Mundaıda jedel járdem stansasynyń ujymy ata-analarǵa tumaý men odan saqtaný, úı jaǵdaıynda emdelý joldary jaıynda áleýmettik jeli arqyly keńes berip otyrady eken. Al bul joly jazǵy demalys maýsymyna oraı jedel járdemshiler birinshi ret muǵalimderge arnap alǵashqy medısınalyq kómek taqyrybynda tájirıbelik is-shara uıymdastyrǵan.
Jedel járdem qyzmetinde arnaıy telefondy ustap qalý fýnksııasy bar eken. Mundaıda feldsherler telefon arqyly úlkenderge balaǵa alǵashqy kómek kórsetýdiń jolyn aıtyp otyrady. Bul – jedel járdem brıgadasy shaqyrǵan jerge jetip barǵansha, balanyń ómirin saqtap qalý úshin qajet. О́kinishtisi, kópshilik mundaı qyzmettiń baryn bile bermeıdi eken. Sáıkesinshe jedel járdemdi shaqyrǵan zamatta-aq telefondy qoıa salatyndar kóp. Munyń barlyǵyn jaqsy biletin bólim meńgerýshisi L.Jıenalıeva atalǵan qyzmetke ata-analar mán berse eken degen tilegin jetkizdi.
ShYMKENT
