Sý tasqynynyń aldyn alatyn qurylǵy
Elimizde bolǵan tótenshe jaǵdaı jas zertteýshi Jansaıa Akkýlovanyń sý tasqynynyń aldyn alý úshin dabyl qaǵatyn dybystyq qurylǵyny qurastyrýǵa ıtermelepti. Keıipkerimiz áýeli Aqtóbe oblysynyń Mártók aýdany №4 Mártók orta mektebinde «Eldi mekenderdegi sý tasqynynyń aldyn alý» taqyrybynda zertteý jumysyn júrgizgen. Jansaıanyń bul ıdeıasyn júzege asyrýǵa ustazdary Gúlsim Bekbatyrova men Arnur Hýpyr kómektesti.
«Sý tasqynynyń aldyn alý úshin dabyl qaǵatyn dybystyq qurylǵyny ózen jaǵalaýyna ornalastyrdym. Jaǵalaýda ornalasqan qurylǵy ózen sýlarynyń deńgeıi kóterilgen kezde dabyl qaǵady. Bul dabyl beretin shamdy bıik úılerdiń tóbesine ornatý kerek. О́zen sýlarynyń deńgeıi kóterilgende dabyl qaǵylyp, qala turǵyndaryna habarlama jasaıdy», deıdi ónertapqysh.
Habarlama arqyly adamdar evakýasııaǵa daıyndalady. Bul qurylǵy Arduino UNO mıkrokontrollermen jasalady. Oǵan DF player mini mp3 modýli qosylady. Modýldiń ishine mıkrofleshka salynyp, oǵan habarlaıtyn aýdıofaıl jazylady. Al mıkrokontrollerge ylǵaldylyq datchıgi ornatylady, bul sý deńgeıi kóterilgende Arduino-ǵa dabyl beredi.
Iаdrolyq reaktor modeli
Elektr qýatynyń tapshylyǵy búginde elimiz úshin de ózekti máselege aınaldy. Osyǵan oraı atom elektr stansasyn salý taqyryby da talqylanyp, referendým ótkizý týraly oı da aıtylyp júr. Atomnan elektr alýǵa ıadrolyq reaktor kerek. Oqyrmanǵa túsinikti bolý úshin qosa keteıik, ıadrolyq reaktor – atom ıadrosy bólinýiniń basqarylatyn tizbekti reaksııasyn júzege asyratyn qurylǵy. Elimizde AES salynatyn bolsa, bizge qaýipsiz reaktor kerek-aq.
Mine, osy máseleniń sheshimin óz betinshe izdep kórgen aqmolalyq oqýshy ıadrolyq reaktor modelin ázirledi. О́ziniń esim-soıy da erekshe, halyq ártisimen attas, tektes. Bulandy aýdanynyń №2 Nıkolskoe aýlynyń jalpy bilim beretin mektebiniń 9-synyp oqýshysy Asanáli Áshimov ónertabysyn Bishkeke ótken «Biz – HHI ǵasyr ıntellektýaldarymyz» halyqaralyq baıqaýynda tanystyrǵan. Atalǵan baıqaýǵa Reseı, Qyrǵyzstan, Tájikstan, О́zbekstan, Iran jáne Qazaqstannan 260 oqýshy qatysypty.
О́nertapqysh oqýshynyń jetekshisi, atalǵan mekteptiń fızıka jáne ınformatıka muǵalimi Artem Sımbal: «Bul taqyryp AES salý josparyna baılanysty ózekti sanalady. Asanáli ıadrolyq reaktordyń modelin jasady, onyń jumysynda dozımetrdi qoldaný qaǵıdaty bar. Ol bul modeldi barlyq jalpy bilim beretin mekteptiń oqýshylary úshin kórneki oqytý modeli retinde usyndy», dedi.
A.Sımbaldyń aıtýynsha, oqýshynyń modeli – naǵyz ıadrolyq reaktordyń emýlıatory. Reaktordy 1:24 masshtabynda jasap modeldedi jáne 3D basyp shyǵardy. Burǵylaý shybyqtary organıkalyq shynydan jasalǵan. Reaktordan basqa, modelde 3D prınter men turaqty qozǵaltqyshtardyń kómegimen jasalǵan jumys isteıtin týrbına men generatordyń ımıtasııasy bar. Sonymen qatar model sáýlelenýdi jáne sáýlelenýdiń ruqsat etilgen dozasyn baqylaý úshin dozımetrdi paıdalanady. Reaktordy 2 Arduino UNO taqtasy basqarady, olar reaktor men sorǵynyń jumysyn baqylaıdy. Eger reaktor turaqsyz jumys isteı bastasa, modelde «qońyraý shalý» eskertý júıesi bar reaktordy shuǵyl óshirý túımesi qarastyrylǵan.
Asanáli óz jobasyn halyqaralyq baıqaýda tanystyryp, «Jańa teorııalyq ázirlemeler» seksııasynda 3-dárejeli dıplom ıegeri atanyp, medal aldy.
Qamystan alynǵan sellıýloza
Abaı atyndaǵy mamandandyrylǵan mektep-gımnazııa ınternatynyń 9-synyp oqýshysy Muqaǵalı Nurlybekuly qamys ósimdigin shıkizat retinde qarastyryp, qamystan qundy ónimder alý tásilin usynady. Jas zertteýshi jobasy jóninde: «Qamysty ata-babalarymyz sharýashylyqta keńinen qoldanǵan. Qamystan úı turǵyzý, malǵa azyq etý, shı toqý sııaqty sharýashylyqqa paıdalanǵan. Al jetekshim Aıdos Saılaýbekovpen birge natron ádisimen qamys ósimdiginiń sabaǵynan sellıýloza aldyq. Bul úshin qamys qurylymyn zerttep, tájirıbe jasap kórdik. Qamysty kesip, jýyp alǵan soń, ony qaınattyq. Túzilgen qospany súzgide súzip, sýmen jýyp jáne usaqtadyq», dep túsindirdi. Osylaısha, jas ónertapqysh qamystan alynǵan sellıýlozanyń mehanıkalyq qasıetteri boıynsha aǵash sellıýlozasynan jasalǵan qaǵazdan kem túspeıtinin kórsetti.
О́nertapqysh Muqaǵalı qamystan pýlpekarton alyp, odan jumyrtqa salatyn lotok jasady. Qamys sabaǵynan alynǵan sellıýlozany mektep zerthanasynda pýlperkarton alý úshin synaqtan ótkizdi. Jumyrtqa salatyn qorapshanyń matrısasy 3D modeldeý arqyly robottehnıka zerthanasynda jasaldy. Alynǵan modelge keptirilgen sellıýlozany taǵy da usaqtap, krahmal ertindisin qosyp, qalypqa quıyp jáne keptirdi. Nátıjesinde, pýlpekarton aldy. «Pýlpekartondy jıdekter men jemisterge arnalǵan naýalar (lotkı), jumyrtqa salatyn lotoktar, kofe quıylǵan stakan ustaǵyshtary úshin jáne basqa da salada qoldanýǵa bolady», deıdi Muqaǵalı.
Oqýshy osy jobany ári qaraı jalǵastyryp, taǵy da múmkindikterin zerttep kórmek. Munysy quptarlyq is, óıtkeni qaǵaz, kartondy aǵashtan ala berý tabıǵatqa aıtarlyqtaı zııanyn tıgizedi, al qamysty qajetke jaratsaq, jaqsy emes pe?
