Tabıǵatty lastamaý, qoqysty suryptaý – árkimniń qolynan keletin is. Alaıda jınalǵan qaldyqty kádege jaratyp, paıdaly dúnıe jasap shyǵarý – tek jasampaz adamǵa tán qasıet. Osyndaı ıdeıamen jyl saıyn «3.2.1.Start!» áleýmettik jobasy elimizdiń joǵary oqý oryndary arasynda baıqaý uıymdastyrady. Bıyl da dástúrden jańylmaı, plastık jınaý men óńdeýden konkýrs ótip, 10 ýnıversıtet ózara baq synady.
«Jobanyń negizgi maqsaty – jastardyń ekologııalyq sanasyn, qorshaǵan orta aldyndaǵy jaýapkershiligin arttyrý. Jyldar boıy biz qoǵam, Úkimetpen birlese qaptama jınaýǵa úles qosatyn túrli jobany sátti júzege asyryp kelemiz. Sonyń biri – «3.2.1.Start!» jobasy. Bastama aıasynda baıqaý uıymdastyrylyp, stýdentter plastık qaldyqtaryn jınap, olardyń kólemin eseptep, aı saıyn qaıta óńdeýge jiberip otyrdy. Qatysqan JOO-ǵa tegin arnaıy qaǵazdan jasalǵan qoqys jáshikterin ornattyq. Qaı JOO kóp plastık jınaıdy, suryptaý boıynsha qandaı tyń ıdeıa usynady, sol jeńimpaz dep tanyldy. Nátıjesinde, 17 tonna plastık jınaldy. Stýdentterden bólek, biz qaldyq jınaýmen jáne ony qaıta óńdeýmen aınalysatyn uıymdarmen birlese elimizdiń túrli qalasynda qaldyq jınaý ınfraqurylymyna ınvestısııa jasap kelemiz. О́ıtkeni qaptama qaldyqtar máselesin sheshýge árqaısysymyz úles qosa alamyz», dedi «CCI Kazakhstan» kompanııasynyń korporatıvtik baılanystar jáne turaqty damý jónindegi dırektory Álıma Isembaeva.
Jarysqa túsken jastar qarapaıym plastık bótelkeden úı jıhazy, gúl qumyrasy, jol jıekteri, tipti zamanaýı 3D prınterine arnalǵan qospa jasap shyǵarýǵa bolatyn jobalaryn usynǵan. Arasynan 8 tonnaǵa jýyq plastık jınap, birinshi oryn alǵan «Satbayev University»-diń jas ınjenerleri tyń ıdeıalarymen kópti tánti etti.
«Plastık qaldyqtaryn óńdep, odan bólme ósimdikterine arnalǵan ydystar men qutylardy jasaýdy josparlap otyrmyz. Sebebi ýnıversıtetimizdiń ishinde ósimdikterdiń sany artyp keledi. Suranys bar. Jol jıekterin jasaýǵa bolatynyn da kórsettik. Sosyn zerthanalarymyzda synaqtarda da qoldanǵymyz keledi. Alda protezder men gıps materıalyn jasaýdy kózdep otyrmyz. Plastık jınaýǵa ýnıversıtettiń barlyq stýdenti belsendi qatysty. Qaldyq salatyn arnaıy ydys stýdenttik qalashyqtyń barlyq jerine ornatylyp, qoldanylǵan plastıkter soǵan salyndy. Sondaı-aq ýnıversıtet mańaıyna jasyl jelek otyrǵyzylyp, tolyq kólemdegi 5 senbilik ótkizildi. Oǵan JOO-nyń 3 myńnan astam stýdenti qatysty. Bul tabandylyq pen eńbektiń arqasynda jetken jeńis», dedi «Satbayev University» stýdenti Mıras Asqar.
Al D.Serikbaev atyndaǵy Shyǵys Qazaqstan tehnıkalyq ýnıversıtetiniń órenderi 4 jarym tonna plastık qaldyǵyn jınap, baıqaýda jurtty 3D prınter qospasyn jasap tańǵaldyrdy.
«Biz plastıkti óńdeıtin stanok qurastyrdyq. Ol úshin fılament degen zatty jasap shyǵardyq. Al ony jasaý úshin plastık bótelkeni alyp, qajetti ólshemde taramdap kesip, joǵary temperatýrada óńdep, fılament qospasyn aldyq. Keıin ony prınterden túrli zattardy basyp shyǵarýǵa arnaıy shıkizat retinde qoldanýǵa bolatynyn túrli tájirıbe negizinde kóz jetkizdik», deıdi D.Serikbaev atyndaǵy ShQTÝ stýdenti Valerııa Parýbchıshına.
Baıqaýda ınnovasııalyq jobalarmen qatar, jańa jumys oryndaryn qamtamasyz ete alatyn ıdeıalar da kópti qyzyqtyrdy. Máselen, Abaı atyndaǵy pedagogıkalyq ýnıversıtettiń jas ekologteri dızaın, bıznes jáne basqarý salasyndaǵy stýdenttermen birigip, plastık qaldyqtarynan sán ónimderin jasaıtyn zaýyt ashý jobasyn usynypty. Osy oraıda forým barysynda bastama avtory, «Aıala» eko-klýbynyń belsendisi Nazerke Jumaǵalı qazirgi jastardyń ekomádenıeti týrasynda oıymen bólisti.
«Qoǵamnyń mobıldi bóligi, jańa ınnovasııalar kózi bastamashysy – jastar. Olar kez kelgen dúnıeni tez meńgeredi. Jedel mashyqtanady. Sondyqtan ekologııalyq problemalardy jastarmen birlese sheshýge ári olardy qorshaǵan ortany aıalaýǵa tárbıeleýde basymdyq berý mańyzdy. Osy maqsatta 2-kýrsta oqyp júrip, «Aıala» eko-klýbyn qurýǵa atsalystym. Buǵan bala kezden qalyptastyrǵan kommýnıkasııalyq daǵdy, izdenis, kez kelgen problemany sheshýge umtylys kómektesti. Eki jyldyń ishinde túrli aksııa, jobalarǵa, qoǵamdyq jumystarǵa belsendi qatysyp júrmiz. Nátıjesinde, belsendilerdiń sany 20-ǵa jýyqtady. Basym bóligi – ózim sekildi Jaratylystaný jáne geografııa ınstıtýtynyń «Ekologııa» mamandyǵyndaǵy 4-kýrs stýdentteri. Baıqaǵanymyz, otandastarymyz arasynda ekologııalyq mádenıet áli tolyq qalyptaspaǵan. Qoqysty suryptaýdy bilmegeni bylaı tursyn, kóshedegi jáshikterge salýǵa jalqaýlanatyndary bar. Al Ońtústik Koreıada úlken bir jıhazdy shyǵarý úshin tipti arnaıy ákimshilikke baryp, ótinish jazady. Bizde mundaı qoqystardy jáshikterge tastaı salady», dedi ol.
Ekobelsendi sonyń ózinde ekologııalyq mádenıetti qalyptastyrýda, ony trendke aınaldyrýda jastardyń qyzyǵýshylyǵy basym ekenin aıtady.
«Muny áleýmettik jeliden, ásirese Tik-Tok-tan kóredi. Máselen, bylǵary sómke emes, shopper ustaý keıingi 4-5 jylda trendke aınaldy. Olar shopperdiń ekologııadaǵy negizgi mánin bilmese de, kópke ilesedi. Osylaısha, nasıhattaýǵa úles qosady. Ekobelsendilik pen mınımalızm uǵymy bir-birine óte jaqyn. Ekeýinde de artyq dúnıeden arylý qaǵıdasymen jumys isteıdi. Sol úshin adamdar munyń ekologııaǵa tıimdi ekenin bilmeı-aq, jaı ǵana trendke ilesip júr. Syılyqqa shyny bótelke syılap jatady. Munyń da paıdaly ekenine emes, trend ekenine nazar aýdarady. Aqıqatynda tek trend retinde emes, qajettilikke aınalýy kerek. Jalpy, ekobelsendi bolý qandaı da bir kelip-ketetin sán keıpine enýine qarsymyn. Naǵyz ekobelsendi bolý – kúndelikti qoqysty suryptap, ózińe jaýapkershilik alý. Sondyqtan qaldyqtardy suryptaýdyń, tabıǵatty qorǵaý kreatıvti jańa dúnıelerdiń esebimen kóbirek nasıhattalǵany mańyzdy. Bul mindet, qajettilik ári mádenıettiń bir bóligi bolǵany jón. Ekologııalyq sanany kóterýge aıyppul salý jáne adamnyń óz erkimen jasaýy sep bolady. Bizde alǵashqy ekologııalyq kodeks negizinde lastanǵan dúnıe tek aıyppulmen óteletin. Ekinshi, 2021 jylǵy jańa ekologııalyq kodekstegi ózgerister men túzetýlerge sáıkes «lasta – ornyna keltir – aıyppulyn tóle» qaǵıdatymen jumys isteıdi. Menińshe, bul óte tıimdi, sanaǵa áser etedi. Baıqaýda usynylǵan jobamyzda maqsatty aýdıtorııa – ákimshilik, jekemenshik kásipkerler, osynyń barlyǵyn bir jerge jınaı otyryp, tabystyń kózin, ıaǵnı jumyspen qamtý jaǵyn qaraý usynylǵan bolatyn. Muny Ońtústik Koreıa, Japonııa, Shvesııa eliniń tájirıbelerin zerdelep, baqylap, baǵdarlap júzege asyrdyq», dedi Nazerke Jumaǵalı.
Atalǵan jarysta júldeli bolǵan ýnıversıtetter plastık qaldyqtaryn tolyq óńdeýge múmkindik beretin apparattar men qaldyq úgitkish jabdyqqa ıe boldy. Osylaısha, kezekti maýsymyn sátti aıaqtaǵan joba kelesi jyly da jalǵasyn tabady.
«Birneshe jyldan beri biz «CCI Qazaqstan» kompanııasymen birlese jańa talanttardy ashyp, olardyń elimizdiń damýyna baǵyttalǵan ıdeıalaryn qoldap, eń qyzyqty ári tıimdi ıdeıalardy júzege asyryp kelemiz. «3.2.1.Start!» aıasynda qarastyrylyp jatqan standarttan tys sheshimder men jobalardyń kóbeıýi bizdi qatty qýantady. Byltyr 3,5 myń tonnaǵa jýyq qaldyq jınalyp, kádege jaratyldy. «Plastic in Art» kórmesi uıymdastyrylyp, kóptegen túrli eksponat, plastık óńdeýshilerdiń jumysy, qaıta óńdelgen plastıkten jasalǵan kıim men ınterer dızaıny usynyldy. Kórmege kelýshiler nelikten qaldyqty suryptaý qajet ekenin, ony úıde qalaı uıymdastyrýǵa bolatynyn, jınalǵan shıkizattan ne óndirýge bolatynyn kórdi. Arnaıy ekomarafon da ótti. Onda úsh tonnaǵa jýyq plastık jınalyp, bir bóligi Almaty qalasyna syıǵa tartý etilgen 12 uzyn oryndyq jasaýǵa jumsaldy. Sondaı-aq eki ekostansa ashyldy. Bul bastamaǵa «3.2.1.Start!» jobasynyń ótken maýsymdarynyń jeńimpazy «Ekosen» kompanııasy seriktes boldy. Ekostansalarǵa Almaty qalasynyń turǵyndary qaldyqtyń 11 túrin ákelip, aqy retinde «CCI Qazaqstan» kompanııasynyń fırmalyq merchterine aıyrbastaýǵa bolatyn upaılar alady. Jyl sońyna deıin elimizde taǵy 25 ekostansa ashylady. Budan bólek 6 eko-senbilik uıymdastyryldy. Jalpy, 2030 jylǵa qaraı otandyq naryqqa shyǵarylatyn qaptamanyń 100% balamaly kólemin jınaý josparlanyp otyr. Bul bastamalardy Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń ózi atap ótken. Ol «CCI Qazaqstanǵa» áleýmettik jaýapty bıznestiń biri retinde «Paryz» syılyǵyn tabys etti. Biz kompanııanyń ustanymyn bólisetin, osy bastamany qoldaıtyn árbir tulǵaǵa alǵys aıtamyz», dep túıindedi «Jasyl» ekonomıkany qoldaý jáne G-Global damytý koalısııasy» zańdy tulǵalar birlestiginiń bas menedjeri Asyl Oqapova.
