Djozef syılyǵynyń ıegeri
Barlyq ǵylymnyń bastaýy – suraq belgisi ekenin bilemiz. Ǵylymǵa bet buryp, kókeıinde qanshama suraq tunǵan Nurshat Nurajy 2008 jyly AQSh-tyń Nıý-Iork qalalyq ýnıversıtetinde hımııa ǵylymy boıynsha doktorlyq qorǵaǵan. Osy ýaqytta 15-ten astam ǵylymı maqalasyn álemdik ǵylymı zertteý jýrnaldarynda jarııalady. Nanotehnologııa salasyn zerttep, ony qoldanýda baryn saldy. Eńbeginiń jemisin berip, zertteýi gúldeı bastady. Hımııa salasynyń úzdik basylymy «Journal of American Chemical Society» jýrnalyn da jarııalady. Sodan bastap Nurshat ǵylym naryna aınaldy. Nanochıpterdi jasaý, onyń ártúrli amaldary men qıyndyqtary, qoldanylý aıasy, esepteýdiń kúsh-qýaty sııaqty jańa ǵylymı kózqarasyn bildirdi. Odan keıin Massachýsets tehnologııalyq ınstıtýtyna post-doktorantýralyq zertteýge tústi. Osyndaı izdenistiń ortasynda júrgen ol kúndelikti turmysta qoldanylatyn kompıýterlerdiń syıymdylyǵyn qalaı joǵarylatýǵa bolady degen suraqqa jaýap izdedi, tapty. Atalǵan nanobólshekti jasaý jáne ony qoldaný týraly búkil dúnıejúziniń ǵalymdary tartysqa túsken sátte onyń ǵylymı izdenisi men jasaǵan ónimi sátti bolyp shyqty. Osy týraly ǵylymı maqalasy «Advanced Materials» jýrnalynda jaryq kórip, esimi ǵylym keńistigine tarady. Halyqaralyq materıal zertteý qoǵamynyń San-Fransısko qalasynda ótken jınalysynda onyń zertteý jumysy kúmis medalin de aldy. Ǵalym 2013 jyldan bastap Massachýsets tehnologııalyq ınstıtýtyna zertteýshi ǵalym retinde jumys istedi. Talaptanyp júrgen qazaq balasyn AQSh-tyń ǵylymı ortalyǵy 2015 jyly nanotehnologııaǵa qosqan erekshe úlesi úshin Djozef syılyǵymen marapattady. Tipti ǵylymı syılyqty alǵan tuńǵysh qazaq ǵalymy atandy. Massachýsets tehnologııalyq ınstıtýtynyń professory Anjela Balchermen birigip «M13 Virus» genetıkalyq ınjenerleý arqyly jańa túrdegi foto katalıtıkalyq materıal jasady. 2015 jyly ol Tehas tehnologııalyq ýnıversıtetiniń hımııalyq ınjenerııa fakýltetine professor bolyp jumysqa turyp, alǵashqy zerthanasyn qurdy. Qanshama jetistik pen marapattyń dámin tatyp, ortasynda júrse de 2019 jyly AQSh-taǵy joǵary jalaqysy bar jumysyn tastap, elge oraldy. Nazarbaev ýnıversıtetine ornalasyp, elimizdiń ǵylymyn damytýǵa bet burdy. Qazir onyń jetekshiligimen Nazarbaev ýnıversıtetinde membranalar, toq ótkizetin plastıkter, kún nury arqyly sýtegin alý jáne bıomassalar sııaqty úlken zerthanalar jumys istep tur.
Munaı emes, bıomassa
Ǵalymnyń eńbek jolyn, jetistikterin jiktep jazdyq. Endi eldegi eńbegine oralsaq. Álqıssa. Negizi damyǵan elderde bıomassany munaı ornyna óńdep paıdalaný týraly baıaǵydan aıtylyp júr. Biraq teorııany iske asyrýdyń joly bulyńǵyr. Sol sebepti de bul taqyryp – qanshama ǵalymnyń zertteý nysanyna aınalǵan. Al 2019 jyldan beri osy úderiske bizdiń el de qosyldy. Túsindirip ótsek, dári-dármek jasaý úshin munaı emes, bıomassa retinde shóptiń, aǵashtyń, baldyrdyń, maldyń, balyq pen qustyń tinderin, súıektiń, jún-teriniń túrli qaldyǵyn paıdalaný joly zertteledi. Ol úshin bıomassany reaktorǵa salyp, qyzdyrady. Odan keıin eritindimen aralastyryp óńdeıdi. Osy reaksııalardyń áserinen bólinip shyqqan sellıýloza men suıyqtyqty tazartyp, arnaıy qurylǵy kómegimen synaqtan ótkizedi. Sebebi munaı – sarqylatyn resýrs. Al bıomassanyń keıbir túri tipti bir aptanyń ishinde qaıta ónedi. Iаǵnı únemi jańaryp turady. Nurshat bastaǵan top ózderi oılap tapqan reaksııany Anglııadan arnaıy aldyrǵan qondyrǵy arqyly tekserip óndiredi.
– Muny biz óz aramyzda «bıoqaldyqtardan materıal óndirý jobasy» deımiz, óte aýqymdy joba. Maqsatymyz – bıoqaldyqtardan dári jasaý. Dári bolsyn, rezeńke bolsyn, polımer bolsyn, basym kóbi munaıdan hımııalyq jolmen alynady. Al bul materıaldyń adam ómirinde qoldanylmaıtyn salasy joq. Farmasevtıka, qurylys, kosmetıka, energetıka, kıim ındýstrııasy, ǵarysh, elektronıka, jıhaz sharýashylyǵy, tamaq ónerkásibi, bári-bári munaı ónimderin óte kóp «tutynady». AQSh-tyń Energetıka mınıstri ósimdikten alynatyn 12 molekýlany atap, «osylardyń reaksııa tizbegin ashsaq, munaıǵa táýeldilikten qutylamyz» degen. Osy tásilmen dári-dármekti de bıoqaldyqtardan alýǵa bolady. Sonyń ǵylymı jolyn, hımııalyq tizbegin jobalap jatyrmyz. Dárini alý jolyn tapsaq, polımer alýǵa kóshemiz. Biraq tezdetpesek, kesh qalýymyz múmkin. О́ıtkeni búkil álem qazir osy 12 molekýlanyń tóńireginde jarysyp jatyr. Kim birinshi bolyp tizbekti dáleldese, patentter sonyń menshiginde ketedi, – deıdi ǵalym. Bizge bıomassanyń tegi sonshalyq mańyzdy emes. О́simdikten de, aǵashtan da bola beredi. Sellıýloza alynsa jetip jatyr. Qazir hımııalyq reaksııanyń jolyn jobalap jatyrmyz. Negizi ol reaksııa joly daıyn. Endi sony túrli jaǵdaıda synap, tıimdiligin dáleldeýimiz kerek», deıdi professor.
Qazir ǵalymdar 12 molekýlanyń 1-2 túrimen ǵana aınalysyp jatyr. Osynyń ózine on adam kirisip otyr. Al 12 molekýlanyń bárin zertteý úshin úlken komanda, qomaqty aqsha, orasan ınfraqurylym kerek.
– Dári shyǵaratyn zaýyttarǵa barsańyz, shıkizattan dári alǵanǵa deıin óndiristiń ár satysy túrli sehta ótetinin kóresiz. Al myna qondyrǵy sol óndiristik úderisti birtutas úzdiksiz tizbekke tizip bere alady. Myna turǵan qurylǵy bıomassadan úzdiksiz úderis arqyly aqyrǵy ónim alatyn úlken óndiristik keshenniń kishireıtilgen maketi deýge bolady. «Aǵyndy hımııa» degen jańa sala bar. Biz sol salany zerttep jatyrmyz. Bir sózben toqtamaıtyn reaktor dep ataýǵa bolady. Mynany túsinýińiz kerek, biz bul qurylǵy arqyly jańa dári oılap tappaımyz. Naryqta bar, munaıdan jasalatyn hımıkattardy bıomassadan da alýǵa bolatynyn dáleldep, sonyń ınjenerııalyq tizbegin túzip shyǵamyz, – dep uǵyndyrdy N. Nurajy.
Sýtegi energııasy
Jalpy, Nurshat tabıǵattyń baılyǵyn saqtaýǵa kóp kóńil bóledi. Bizdiń memleket te «jasyl» ekonomıkaǵa kóshý jolynda talmaı eńbektenip júr. Sondyqtan da kún energııasynyń kómegimen sýdy ydyratyp, sýtegi men ottegini ajyratyp alý ádisin de qolǵa alǵan. Ǵalym 2060 jyly sýtegi energııasyna ótemiz desek, osy jobany barynsha jyldam iske asyrý kerek deıdi. Sýtegini ártúrli jolmen alýǵa bolady. Bireý sýǵa kerneý berý arqyly ydyratyp, bólip alady. Bul – burynnan bar tehnologııa. Sýtegi – gaz. Osy jerden akkýmýlıasııa máselesi shyǵady. Mysaly, kólikke paıdalaný úshin gazdyń úlken ballonyn ornatý tıimsiz. Sol úshin sýtegini qatty denege aınaldyrý kerek. Kesek sekildi batareıa retinde kólikke ornatý áldeqaıda jeńil. Al tok alýǵa qajetti ottegini aýadan alady.
– Bizdiń osy baǵyttaǵy zertteýimizdi álemdegi ózge áriptesterimiz de joǵary baǵalap otyr. Halyqaralyq ǵylymı basylymdarǵa shyqqan maqalalarymyz soǵan dálel. Tok ótkizgish polımerden jasalǵan sezgish quralymyz aıryqsha sensordyń kómegimen sýtegi gazynyń 5 ppm konsentrasııasyn seze alady. Qazir qoldanystaǵy tehnologııalardyń múmkindigi sýtegi gazynyń 50 ppm konsentrasııasyn anyqtaı alady. Basqasha aıtsaq, qazirgi tehnologııalar gaz konsentrasııasyn 0,05 paıyz deńgeıinde seze alady. Bizdiki budan 10 ese tómen konsentrasııalardy anyqtaı alady. Osy jańalyǵymyzdyń ózin álemdegi ǵylymı qaýymdastyq jaqsy baǵalap jatyr. Biraq arqany keńge salýǵa áli erte. О́ıtkeni ǵylymy damyǵan eldiń bári osy jarysqa «at qosyp» otyr. Shań qaýyp qalsaq, ózgeniń patenttelgen tehnologııasyn paıdalanýǵa týra keledi, – deıdi ǵalym.
Nurshat Nurajy pandemııa kezinde hımııalyk ınjınırıng PhD baǵdarlamasyn AQSh-taǵy tájirıbesine súıenip jasaǵan. Sodan beri osynda dırektorlyq qyzmet atqaryp, jobalarǵa granttar utyp ala bastady. Elge kelgende jalǵyz-tuǵyn. Qazir 50 qyzmetkeri bar ǵylym ordasyna aınaldy. Bir-birine uqsamaıtyn 7 túrli baǵytta 7 toppen jumys istep otyr. Bizdiń jazǵanymyz onyń ǵylymı eńbeginiń bir ushy ǵana. Ǵylymǵa jan-tánimen berilgen ǵalym osyndaı-aq bolsyn.
