Qunanbaıdyń dúbirli toıy

Abaıtaný ǵylymynyń asqar bıigi Muhtar Áýezov Abaıdy jete taný úshin onyń ákesi Qunan­baı dáýirin zertteýdi alǵa tar­typ, onyń jan-jaqty tulǵa ekenin aıtady. Rasynda da, qazaq hal­qyn patshalyq Reseı úkimetiniń ezgisinen arashalap, el ishindegi arandatýshylardy da yqty­ryp, tize salyp buqtyryp otyr­ǵany da, shyndyq shymyldyǵyn asha­dy. Jasyratyn nesi bar, Táýel­­si­zdik tańy qylań bergeli ólgen ti­ri­lip, óshkenimiz qaıta tuta­nyp, she­ji­re paraqtary jańasha túlep sal­dy. Osyndaı aıtýly tulǵanyń biri – Qunanbaı. Abaı ákesi bolyp, «Abaı joly» roman-epopeıasynyń kesek keskindi ke­ıip­keri bolyp baıaǵydan tanys. Jurt bolyp jumylýdy da, el eń­sesin tikteý mezetinde onyń tul­ǵasyn aıqyn tanytý muratynyń menmundalap turǵany shyn.

Osyǵan deıingi ótkizilgen irili-usaqty basqosýlar men tanym­dyq is-sharalardy eseptemegende, Qunanbaı О́skenbaıulynyń 220 jyldyq mereıtoıyna arnal­ǵan ıgi is-sharalar dúıim halyqtyń ba­syn qosyp, zııaly qaýym ókil­­de­rin bir arnaǵa toǵystyryp, 14–15 ­maýsym kúnderi atalyp ótti. ­14 maýsym Semeı qala­synyń Sháká­­rim atyndaǵy ýnı­versıtetinde ­«Qu­nanbaı О́sken­baı­uly: tulǵa, tarıh, feno­men» ha­lyqaralyq ǵyly­mı-táji­rı­be­lik konferensııa­sy ót­ki­zil­di. Keleli keńeste abaı­ta­ný­shy ǵa­lymdar men ádebıet zert­­teý­shileri búgingi ǵylym men tul­­ǵataný aıasyndaǵy birqatar má­se­leni, qaıtken kúnde ǵy­lym kók­­jıegin keńeıtpek kerek degen mán­de túıini qıyn taqyryp­tar­dy talqylady. Ǵy­lymı otyrysta fılologııa ǵylymdary­nyń doktory, profes­sor Arap Espenbe­tov «Qu­nanbaı – tarıhı tulǵa» atty baıandamasyn­da qa­zaq tarıhynyń sanǵasyr­lyq ót­ke­nine úńilgende, halqyna pana bolǵan el qorǵaǵan batyrlar, eki aýyz sózben talaıdyń taǵdy­ryn sheshken bıler, dilmarlyqpen aýzyna dúıim jurtty qaratqan aqpa sheshender, el-jurty­nyń taǵdyrsheshti kezeńderinde óleń-tolǵaýlarymen qalyń kópke jol kórsetip, baǵdar nusqaǵan aqyn-jyraýlar dáýirindegi Qunan­baı beınesin aldymyzǵa tosty. Muhtar Áýezov óziniń sýret­ker­lik qudiretiniń arqasynda Qu­nan­baı­dyń san qyrly beıne­sin qa­­zaq oqyrmanynyń kókeıi­nen ket­pes­teı beınelep berdi. Odan beri ­de dúnıege kelgen irili-usaqty kórkem shyǵarmalarda, tarıhı eńbekterde Qunanbaı tulǵasy órnegin tapqany belgili. Ǵalym óz sózinde Qunanbaı týraly Alash aqıyqtarynyń aıtýly pikir­lerin alǵa tartyp, tereńnen tolǵady.

Qazirgi kúnde Abaıdyń áke­siniń tarıhı jáne kórkem beı­nesin jarystyryp, Qunan­baı tul­ǵasyn tanytýda birqatar má­se­leniń ishinara týyndaıtyny ras. Oqyrman da onyń tul­ǵasyn kórkem ádebı obrazben shatastyryp, «solaı bolyp­ty mys», «Muhtar solaı jaz­ǵan» degen dúdámal oılarmen shabýylǵa shyqqysy kelip tu­rady. Kórkem oıdyń ıirimi ıip ákelgen ómir zańdylyǵynan tý­ǵan Qunanbaıdyń tarıhı hám kór­kem beınesi haqynda L.N. Gýmı­lev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnı­versıtetiniń professory Tur­syn Jurtbaı «Qunanbaı: tarıhı jáne kór­kemdik shyn­dyq» dep ótken kún­der izine úńildi. Kórnekti qa­lam ıesi kórkem áde­bıettiń máńgilik kategorııasy bolatyn kórkem shyndyqtyń áserinen arylmaǵan ákeli-balaly ekeý­diń, biri – qatygezdiktiń, biri adamgershiliktiń nyshany bolyp qalǵanyn, qoǵamdyq kollızııa – qoǵam men qoǵam arasynda­ǵy jantalasqan sharpysýlardy aıtty. Buǵan qosa jerlester arasyna kelgen ǵalym Qunanbaı men Abaıǵa qatysty bura tartatyn derekterdi, olarǵa qatysty tarıhı mekender men kıeli jerler týraly da pikirin orta saldy. Qunanbaıdyń uly denesi ba­ıyz tapqan Aqshoqydaǵy qystaý ornyn qalpyna keltirý, Abaı kitap alyp turǵan tarıhı oryn – burynǵy N. Gogol atyndaǵy kitaphana ǵımaratyn memleket menshigine qaıtarý týraly tolǵamyn jarııa qyldy.

Osy jolǵy abaıtaný ǵyly­my­nyń aıasyn keńeıtip bas­qosýdyń básin joǵarylatqan dúnıe – atalǵan is-sharaǵa ózge elderdegi baýyrlas halyqtardyń kelgenin bilemiz. Ankara Hajy Baıram Velı ýnıversıtetinen PhD, qaýymdastyrylǵan professor Bekır Túmen Somýnjýoǵly «Qunanbaı jáne onyń dáýiri» degen sózinde Qunanbaı О́sken­baıuly týraly Túrkııada jet­kilikti túrde tanylǵan jáne ol týraly derbes akademııalyq ­zertteýler júrgizilgenin jet­kizdi. Tarıhı tulǵanyń me­shit salyp, orys tili arqyly zaman talabyna saı bilim alý, dinı ómirdi qor­ǵaý talpynystaryn ǵylymı turǵydan dáleldep berdi.

Halyqaralyq jıyn oraıyn­da Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıtetiniń professory Islam Jemeneıdiń «Abaı mektebi jáne shyǵys tarıhy men ádebıetindegi sa­na-sezim jetekshileri» kita­by­­nyń tusaýkeseri ótti. Qazaq áde­­bıetindegi ıslam dúnıe­ta­nymy men shyǵys fılosofııa­syn zerdelegen ǵalymǵa Sháká­rim ýnıversıtetiniń «Qur­met­ti professor» ataǵy beril­di. Kon­ferensııada tarıh ǵylym­da­rynyń doktory, professor, Sh.Ýá­lı­hanov atyndaǵy Tarıh jáne etnologııa ınstıtýtynyń bas ǵylymı qyzmetkeri Ahmet Toqtabaı, Á.Naýaı atyndaǵy Tash­kent memlekettik ózbek tili men ádebıeti ýnıversıtetinen arna­ıy kelgen ǵalym Javlon­bek Jovlıev, ­saıasattanýshy, tarıhshy Jandos Qarynbaev aǵa sultan Qunanbaı О́skenbaıuly jaıyndaǵy óz zertteý eńbek­teri­men bólisti.

Otyrysty túıindeý tusynda: «Qunanbaı О́skenbaıuly – she­shendiktiń, kósemdiktiń, ádildik pen adaldyqtyń beınesi. Biz keleshek urpaqtyń boıyna sol qasıetterdi sińirý arqyly naǵyz ultjandy, batyr, sheshen urpaq­ty tárbıeleımiz», dep sóz alǵan Abaı aýdanynyń ákimi Meıirjan Smaǵulov is-sharaǵa qatysqan jáne abaıtaný ǵylymynyń óri­sin ke­ńeı­­tip júrgen ǵalymdar men zert­­teýshilerge Qunanbaı О́sken­baı­­­ulynyń 220 jyldyǵyna arnalǵan mereıtoılyq medal­dy tabys etip, alǵysyn bildirdi.

Qunanbaı О́skenbaıuly­nyń mereıtoıyn atap ótý aıasynda Qurban aıt qarsańynda Qunanbaıdyń ózi men jaqyn-juraǵaty jerlengen qorym oryn tepken Aqshoqyda túıe soıylyp, qurbandyq shalyndy. 15 maýsym kúni Qaraýyl tóbede «Bala Qunanbaıdan dana Qunanbaıǵa deıin» atty teatrlandyryl­ǵan kórinis pen ulttyq salt-dástúr kórmesi uıymdastyryldy. Dú­birli toıǵa jınalǵan elimizdiń túkpir-túkpirinen kelgen meımandar sporttyq oıyndardy tamashalap, qajyǵa arnalǵan asqa qatysyp tarqasty.

Qunanbaı qajy tulǵasyn tanytýǵa baǵyttalǵan respýb­lı­­­kalyq jyr músháırasynyń qo­­rytyndysyna oraı 28 aqyn qa­tysqan jyr dodasynda sýy­ry­lyp shyqqan Baýyrjan Igi­lik I oryndy ıelense, Nurjan Baı­tós II oryn jáne jas aqyn Baýyrjan Serikqalı III oryn­nyń júldesin qanjyǵasyna baıla­dy. Astana men Almaty, Qaraǵan­dy qalalary atynan baq synaǵan ózge de aqyndar baıqaýdyń yntalandyrý syılyǵyn mise tutty. Qazaq kúresinen orta salmaq dá­rejesinde synǵa túsken balýan­dar arasynda B.Ahmetqalı III oryn, D.Tutqyshov II oryn jáne Abaı oblysynyń abyroıyn asqaqtatqan Qýan Barys I oryndy ıelenip, ógiz palýan atandy. Atalǵan sport túrinen asa aýyr salmaqta kim myqtyny anyq­taǵan balýandar ishinen III oryn Á.Orazbaevqa buıyrsa, II oryn E.Qajybaevtyń enshisinde ketti. D.Nuralınov Túıe palýan atanyp, I oryn ıelendi.

Buǵan qosa Abaı aýdanynda ótken mádenı-kópshilik is-sha­rada jurtshylyq aldynda 500 bala ashamaıǵa otyryp, babadan jetken kóne saltty jańǵyrtty. Jylqy dese delebesi qozyp, qazaq balasynyń erekshe ańsary aýatyn kókpar, jamby atý, teńge ilý, aýdaryspaq, asaý úıretý, alaman báıge, top báıge, jorǵa jarysy sııaqty at sporty túrleriniń uıymdastyrylýy shetel qonaq­taryn áserge bólep, tánti etti. Taǵy da bir aıta keterligi, osy mereıtoıda júldeli bolǵan je­ńimpazdar men júldegerler Qunanbaı zamanyndaǵydaı túıe jetektep, úıir jylqy aıdap ket­ti. Qunanbaı О́skenbaıulynyń 220 jyldyq mereıtoıyn uıym­dastyrýshylar toıdyń maqsaty júldeli bolǵandarǵa túıe men jylqy atap, baǵzy dáýirdegi babalar izin jańǵyrtý ekenin tilge tıek etti.

Abaı oblysy