Adal qoǵamnyń basty qaǵıdasy

Qoǵamdy uıystyratyn qundylyqtar

Qoǵamdy jalpyulttyq maqsattar men ortaq qundylyqtarǵa jumyldyrý – Ádi­letti Qazaqstan qurý jolyndaǵy kún tártibin iske asyrýdyń jáne ǵasyr­lar boıy qalyptasqan memle­ket­tilikti saq­taýdyń negizgi sharty. Senat tór­aǵasy atap ót­kendeı, qazirgi tańda jalpy­ult­tyq qun­dy­lyqtardyń zamanaýı áleýmettik-mádenı normalarmen úılesim tabýy – álemniń kóptegen eli úshin mańyzdy mindet.

Memleket basshysy Ulttyq quryltaı­dyń úshinshi otyrysynda osy máselege toqtalyp, negizgi qundylyqtardy atap ótkeni belgili. «Adal adam – Adal eńbek – Adal tabys» – bir-birinen ajyramaıtyn uǵymdar. Osy úsh taǵan ozyq ári tabysty elge aınalý jolynda aıryqsha mańyzǵa ıe.

«Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev «Adal adam – Adal eńbek – Adal tabys» ıdeo­logııalyq tujyrymynda osy baǵyt­­taǵy negizgi baǵdardy aıqyndap berdi. Olar – Táýelsizdik jáne Otanshyl­dyq, Birlik jáne Yntymaq, Ádildik pen Jaýap­kershilik, Zań men Tártip, Eńbekqorlyq pen Kásibı biliktilik, Jasampazdyq jáne Jańashyldyq. Bul qundylyqtar azamattyq jaýapkershilikti nyǵaıtyp, qoǵamnyń damýyna serpin beretin ulttyq sıpatqa ıe. Sondyqtan olardy dáripteý – barshamyz úshin mańyzdy mindet», dedi Máýlen Áshimbaev.

Kez kelgen qoǵam belgili bir qundy­lyq­tar aıasynda toptasatyny anyq. Munyń bári negizinen uzaq ýaqyt boıy qalyp­tasyp, damıtyn tarıhı jáne mádenı tájirıbelerden týyndaıdy. Osy oraıda Senat tóraǵasy qoǵamdy uıystyratyn biryńǵaı qundylyqtardyń bolýy óte mańyzdy ekenin atap ótti.

«Bul eń birinshi kezekte memlekettiń birtutastyǵyn qamtamasyz etý úshin qajet. Sebebi jahandaný zamanynda ártúrli ıdeo­logııalar, bolmysymyzǵa jat mádenı-rýhanı tanym-túsinikter keńinen taralyp jatyr. Osyndaı teris úderisterdiń áserin bizdiń qoǵam da aıqyn sezinip otyr. Munyń bári ózara alaýyzdyqty kúsheıtip, mámileni azaıtatyny belgili. Sondyqtan mundaı syn-qaterden qashyq bolý úshin eldi ortaq maqsatqa jumyldyratyn qundylyqtarǵa taban tireý asa mańyzdy. Prezıdentimiz jarııalaǵan ıdeologııalyq tujyrymnyń ózektiligi de osynda», dedi ol.

M.Áshimbaev Ulttyq quryltaıda aıtyl­ǵan ıdeıalyq negizder birinshi kezekte ám­bebaptyǵymen erekshelenetinin atap ótti. «Joǵaryda atalǵan uǵymdar qatar júrmese, qundylyqtyń qadiri bolmaıdy. Munyń bári tutasyp kelip, eldikti saqtaý, memlekettilikti nyǵaıtý sııaqty asqaq maqsat-mindetterge jalǵasady. Sondyqtan atalǵan qasterli qundylyqtardy qoǵamdyq sanaǵa barynsha ornyqtyrý – barshamyz úshin jaýapty mindet. Ol úshin bilim salasyna aıryqsha mán berý qajet dep esepteımiz. Ásirese atalǵan ıdeologııalyq tujyrymdy oqý baǵdarlamasyna engizý asa mańyzdy. Árbir jas azamat adaldyq qaǵıdalaryn mektepte júrip sanaǵa toqyǵany abzal. Sondaı-aq qundylyqtardy tól mádenı ónimder arqyly boıǵa darytýdyń bereri mol», dedi Senat tóraǵasy.

«Zamanyna qaraı adamy»

Is-sharaǵa qatysqan UǴA akademıgi Ǵarıfolla Esim «Adal azamat» uǵymy – qazirgi kezeńniń asa qajetti qundylyǵy ekenin, ótken ǵasyrdyń basynda dál osy máselemen Alash qaıratkerleri shuǵyl­danyp, ózderi Otanǵa degen adaldyqtyń úlgisin kórsetkenin atap ótti.

«Zamanyna qaraı adamy» degen erteden jetken naqyl sóz bar. Biz táýelsizdik zamanynda naryqtyq lıberaldy qatynastardy quryp jatqan demokratııalyq ári aqylǵa syıymdy qoǵamda ómir súrip jatyrmyz. Mundaı qoǵam úshin adal azamattyń qajet­tiligi – tabıǵı jaǵdaı. Adal azamat­ qyzmetiniń kórinýi de – tabıǵı jaǵdaı. Memleket basshysynyń qazirgi tańda osy tujyrymdy kóterýi – quptarlyq másele. Demek eldiń azamattary zamanǵa saı bolýy kerek», dedi ol.

Ǵarıfolla Esim keńes zamanynda da adaldyq máselesi qatty dáriptelge­nin, adal kommýnıst, adal pedagog, adal dáriger tulǵalary qurmet tutylǵanyn eske aldy. «Tabıǵatynan taza, izgi qoǵamdy ańsaǵan jandar sol kezde kóp edi. Mysaly, ózderińiz bilesizder, Nıkolaı Ostrovskııdiń «Qurysh qalaı shynyqty?» atty shyǵar­masy kópke úlgi boldy. Sondaǵy Pavel Kor­chagındi biz «óz isiniń áýlıesi» dep aıtyp júrdik. Biraq shyn máninde bul fanatızmge qurylǵan dúnıetanym bolatyn. Adal azamat bolý úshin qoǵamdyq tarıhı keńistik qajet. Al qazir bizdiń qoǵamda adal azamat ataný úshin barlyq jaǵdaı jasalǵan», dedi ol.

Abaı dáriptegen adal eńbek

L.N.Gýmılev atyndaǵy EUÝ túrkologııa kafedrasynyń professory Amantaı Shárip Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń óz Joldaýlarynda, sóılegen sózderinde, jastarmen kezdesýlerinde memlekettiń ádildigi, qoǵamnyń berekeligi, ult­tyń birtutastyǵy máselelerinde eńbek­tiń orny úlken ekenin udaıy aıtyp kele jatqanyn, sol ıdeıalardyń bári sońǵy kezde qanat jaıyp, adal eńbek tujy­rym­damasyna aınalyp otyrǵanyn aıtty.

«Osy tujyrym-qaǵıdalardyń arǵy jaǵyna qarasaq, túp bastaýy Abaıdyń dáýirinde ekenin kóremiz. Muhtar Áýezov «Abaıdyń eńbekti qadirleýi – qazaq qoǵa­my úshin sony sóz edi» deıdi. Ol ýaqyt­ta qazaq qoǵamy otyryqshylanyp, qun­dy­lyqtardyń ózgerip jatqan kezi. Osy ózge­risterge halyqty qalaı beıimdeý kerektigin Abaı kórsetip berdi. Ol bir sózinde «Aldaý qospaı, adal eńbegin satqan qolónerli – qazaqtyń áýlıesi» deıdi. Taǵy bir óleńinde:

«Eginniń ebin,

Saýdanyń tegin

Úırenip, oılap, mal izde.

Adal bol – baı tap,

Adam bol – mal tap,

Qýansań, qýan sol kezde», degen. Al adal tabys máselesine kelsek, hakimniń ol týraly da «Eńbek qylmaı tapqan mal dáýlet bolmas, qardyń sýy sekildi tez cýalar» degen sózi bar. Búgingi tańda Prezıdenttiń adal eńbek jaıyndaǵy oıy da osy aıtylyp otyrǵan qaǵıdalarǵa kelip saıady», dedi ol.

Onyń aıtýynsha, biz kóbine Abaıdyń eńbek etýge qatysty 2-3 sózin ǵana jattap alǵanbyz. Al onyń qarasózderi men óleńderin muqııat qarap otyrsaq, ishinde adal eńbek pen eńbekqorlyqqa qatysty aıtqan oılary óte kóp. Sonyń bárin terip alyp, arnaıy jınaq qurastyryp, bala­baq­shadan bastap joǵary oqý oryndaryna deıin jastardy tárbıeleýge paıdalansa, tıgizer áseri mol.

Quqyqtyq saýattylyqtyń mańyzy

Otyrysqa qatysqan zań ǵylymdary­nyń kandıdaty Almas Jumaǵalı qoǵam­nyń quqyqtyq saýattylyǵyna toqtaldy. Onyń aıtýynsha, mektep – bolashaq qoǵam mú­she­lerin daıarlaıtyn qalyp bolsa, sol mek­tepte quqyqtyq saýattylyqty oqy­tý kóńil kónshiterlik deńgeıde emes. «2003–2008 jyldary 9-10 synyptarda «Qu­qyq negizderi» degen mindetti pán bolatyn. Onyń oqýlyǵyn daıyndaýǵa men de tike­leı qatystym. Sonda biz joǵaryda m­ınıstr­likte otyrǵan sarapshylardan kóp taıaq jedik. Sebebi olar «Jas balalar­ǵa kisi óltirý, zorlaý, qaraqshylyq, t.b. aýyr qyl­mystar jaıynda aıtýǵa bolmaıdy. Ol qa­ty­gezdik» degen ýáj aıtty. Sonda 10-synypta oqıtyn 16-17 jastaǵy balalar­ǵa qyl­mys týraly aıtýǵa bolmaıdy da, 14 jastan bastap sottaýǵa bolady. Bul paradoks emes pe? Sol kezde 14 jastan bas­tap jaýapkershilikke tartýǵa bolatyn 21 qylmys túri bar edi, al qazir onyń sany 30-ǵa deıin kóbeıdi», dedi ol.

Sonymen qatar Almas Jumaǵalı mektepte quqyq páninen muǵalim daıarlaý máselesine de toqtaldy. Onyń aıtýynsha, qazir «Quqyq pániniń muǵalimi» degen mamandyq joq. Al ol sabaqty tarıhshylar ótkizedi. «Bul pándi engizý ne úshin kerek? Tarıhtan bilemiz, barlyq ımperııany qulatqan eki nárse bar: olar – jemqorlyq pen azǵyndyq. Biz jemqorlyqtyń zııany, paraqor adam Otannyń jaýy ekenin balanyń mıyna jastaıynan sińirýimiz kerek. Sol arqyly olardy adal adam qylyp tárbıeleýimiz qajet. Búgingi otyrysta kóterilip jatqan qundylyqtardy quqyq páni aıasynda oqytýǵa ábden bolady», dep sózin túıindedi ol.

Syrtqy faktordyń qysymy qatty

IT-sarapshy Tımýr Bektur adal qoǵam qurý­da damyǵan tehnologııany, sonyń ishin­de jasandy ıntellektini ıgerý de bas­ty ba­ǵyt­tardyń birine aınalýy kerek dep esep­­teıdi. «Búgingi jıynda asa mańyzdy má­se­­leler kóterilip jatyr. Degenmen mu­nyń bári ishki faktorlar. Qazir odan da qýat­­ty syrtqy faktorlardyń qysymy qat­­­ty bolyp tur. Ol – tehnologııalyq jarys. Kim bul jarysta alǵa ozsa, sonyń aıy ońy­­nan týyp tur. Bizde búginde aqparattyq teh­­no­lo­gııany, jasandy ıntellektini tek IT-ma­man ıgerýi kerek degen qasań túsinik bar. Shyn máninde, ony qazir til mamany da, tarıhshy da, kásipker de, tipti arba súıreýshi de úırenýi kerek. Buǵan deıin biz smartfondy on úshinshi múshemizge aınaldy dep kelsek, qazir jasandy ıntellekt bizdiń ekinshi mıymyz hám on tórtinshi múshemizge aınalyp jatyr. Qazaq tili men mádenıetiniń, óneri men tarıhynyń ǵumyry uzaq bolýy úshin osy tehnologııalyq jarysta tize qosyp, kópten qalmaýymyz kerek»,  dedi ol.

«Jastar» ǵylymı-zertteý ortalyǵy­nyń dırektory Aısulý Ernııazova qazirgi tańda el halqynyń 40 paıyzǵa jýyǵyn jastar quraıtynyn aıtty. Onyń sózinshe, «Jastar» ǵylymı-zertteý ortalyǵy keıingi on jyldan astam ýaqyt boıy jastar arasyn­da júıeli túrde qoǵamdyq pikir ólshem­derin júrgizip keledi. Sonyń negizinde ol oty­rys­ta óz usynystaryn jetkizdi. «Áýeli, kele­shek urpaq sapaly bilimge qol jetkizip, ále­ý­mettik turǵyda qamtylyp, laıyqty jal­a­qy­sy bar jumysqa tura alýy qajet. Ekin­sh­i­den, jastar úlesi artyp kele jatqanyn eske­rip, «Táýelsiz urpaqtyń beınesi» keshen­di zertteýin júrgizý oryndy sanalady. Biz óz kózqarasymyzdy damytyp, ulttyq teorııa­lyq jáne empırıkalyq negizderimizdi qa­lap, ulttyq ǵylymı mektepterimiz úshin ınstı­tý­sııalyq ortany qurýymyz qajet. Úshinshi­den, jastar prekarıattar sapyn toltyryp jatyr. Olardyń kózqarasy, suranystary men máselelerin anyqtaý maqsatynda «Jas prekarıattyń obrazy» keshendi zertteýin júrgizý usynylady. Osylaısha, kóleńkeli ekonomıkaǵa jáne platformalyq jumysqa ketip jatqan azamattardy qoldaýdyń naqty tetik­terin aıqyndaý múmkindigi týady. Tór­tin­shiden, «Adal azamat» tujyrymyn memle­ket­tik jastar saıasaty júıesine engizetin sát týdy. Ádiletti Qazaqstandy tek sanaly azamattar qura alady. Bul uǵymdar bir-birimen tyǵyz baılanysty. Osy oraıda júıe quraýshy normatıvtik-quqyqtyq aktilerdi, qoldanystaǵy strategııalyq qujattardy qaıta qarap shyqqan mańyzdy», dedi ol.