Qaraǵaıdan jasalǵan dombyra

Qazaqtyń ónerin, onyń ishinde óneriniń tóresi – qara dombyrasynyń kúmbirlegen kúıi men shyrqalǵan áninen seskengen ókimet jergilikti jerlerde onyń sahnaǵa shyǵýyn, jastardyń ony tartyp úırenýin jappaı qýǵyndap, únemi shetqaqpaı qylyp, dombyrany halyqtyń kózinen jasyrýǵa tyrysty ǵoı. Qazaqtyń rýhy qaıtse kóteriletinin tanyp qalǵan sumdar dombyrany jamandap, ony klassıkalyq mýzykalyq aspaptar qatarynan shyǵarýǵa jantalasqan. Ony jasaıtyn arnaýly sheberhanalar da jabylyp, tek basyn báıgege tikken áýesqoı sheberler qol astyndaǵy quraldarymen ǵana jasap otyrǵan. Al dombyra únin saǵynyp qalǵan halyq ony kóziniń jasyn kól qylyp, túregep turyp tyńdaǵan.

Qaraǵaıdan jasalǵan bul domby­ranyń ıesi – Bazar Maqyshqyzy degen kisi. Ol – qazirgi Jambyl aýdanyndaǵy Áıimjan aýylynyń týmasy. Osynda 1905 jyly týyp, 1970 jyly dúnıeden ótken. Boıynda arǵy atasy Segiz seriden jetken óner ushqyny bar qyz jasynan án-kúıge beıim bolady. Onyń ústine halyq aldyna shyǵyp, án aıtyp ysylǵan ótkir qyz túrli keńes jumystaryna da belsene qatysyp júredi.

Osy jádigerdi taýyp, Sol­tús­tik Qazaqstan oblystyq mu­rajaıyna alǵyzǵan «Asyl mura» ortalyǵynyń jetekshisi Ahmetjan Qýantaev Bazar Maqyshqyzynyń atqarǵan jumystaryn da tegis tizbelep, kórsetip berdi. Onyń málimetine qaraǵanda Bazar Ońaıbekova jasynan umtylyp, hat tanyǵandyǵynyń arqasynda 1929-1930 jyldary Áıimjan aýyldyq keńesiniń tóraǵasy bolǵan. Odan aýyldaǵy «Qyzyl múıistiń» meń­gerýshisi bolyp, halyqty saýattandyrý jumysyna belsene aralasqan. Halyq ashtyqqa alǵash ushyraı bastaǵan 1932 jyly ókimet Bazardy Almatydaǵy partııa mektebiniń alty aılyq kýrsyna oqýǵa jiberedi. Bul oqýdy bitirip kelgen soń túrli partııa, keńes qyzmetterin atqarady. Odan ári, 1935 jyldan Aqmoladaǵy partııanyń aýylsharýashylyǵy mektebinde eki jyl oqıdy. 1937 jyly Qazaqstan kompartııasy I sezine delegat bolyp qatysqan. Biraq osydan ári «baıdyń quıyrshyǵy» degen jala jabylyp, qýǵyndalyp, tek 1941 jyly ǵana aqtalady. Biraq úlken qyzmetter berilmeı, ba­la­baqshanyń meńgerýshiligine ta­ǵaıyndalady. Osy qyzmetten soǵys júrip jatqan jyldary «Uzynkól» ujymsharyna tóraǵa bolyp aýystyrylyp, soǵys aıaqtalǵansha qyzmet isteıdi. So­ǵystan soń Sovet aýdandyq partııa komıtetinde nusqaýshy, odan aýyldyq keńestiń tóraǵasy sııaqty qyzmetterge jiberilip, aqyrynda dúkenshi, kiltshi sııaqty qyzmetterge tómendetilip, zeınet jasyna jetkenshe jumys istegen eken. Onyń belsendiligi joǵary, bilimi de birshama mol bolǵanyna qaramaı úlken qyzmetterge jibe­rilmegendiginde bir gáp bar. Jyldan jylǵa qazaqtyń rýhy syndyrylyp, ulttyq múddelerdiń aıaqqa basyla túskenine jiliginde namysy bar ótkir qyz bas ızeı bermeı, ashyq qarsylyq bildirgen sııaqty. Al mundaı jandardy, qansha qabiletti bolsa da, keńestik, orystyq saıasat aıaqtan shalyp, adymyn ashtyrmaı, alǵa bastyrmaıtyn...

Halyq emin-erkin bolmasa da oıy­n­-toıyn únemi ótkizip turǵan ǵoı. Sondaıda Bazar án salyp, halyqtyń kóńilin kóterip, jandaryn jadyratyp otyrady eken. Átteń qolynda qazaqtyń qara dombyrasy joq. Ol sholaq belsendilerdiń qutyrǵan zamanynda «eskiliktiń qaldyǵy» dep jappaı qurtylǵan. Osy olqylyqty kórgen esti-basty adamdardyń biri, sol kezdegi «Maıbalyq» keńsharynyń tóraǵasy Muhamedjan Jolmuqanov Bazarǵa arnaıy dombyra istetip, ony 1937 jyly syılaǵan eken. Átteń sheberdiń aty-jóni saqtalmaǵan. Biraq mýzeı qyzmetkerleri ob­lystaǵy dombyra jasaýshylardy dittep, onyń esimin de tabarmyz dep otyr. «Asyl mura» ortalyǵynyń ta­ǵy bir qyzmetkeri, ánshi, dombyrashy Dásten Baımuqanov arada 87 jyl ótse de dombyranyń áli de kúmbirlep turǵanyn aıtty. «Muny naǵyz has sheberdiń qolynan shyqqan múlik dep aıtýǵa bolady», deıdi ol. Aıtsa aıtqandaı, qoldan jasalǵanyna qaramaı dombyranyń eki qanaty sımmetrııaly, qısyq, búrtik jerleri joq, barynsha ádemi etip jasalǵan.

Dombyra Bazardyń qyzy, uzaq jyldar ustaz bolǵan qyzy Zýra Elamanovanyń úıinde saqtalypty. Mýzeıge tapsyrǵan Zýranyń uly Batyr Elamanov eken.

Soltústik Qazaqstan oblysy