– Jyl basynda el Prezıdenti «memlekettik qyzmettiń gıbrıdti modelin engizýdi jalǵastyrǵan jón» degen edi. Bul modeldiń ereksheligi qandaı jáne qalaı iske asyrylyp jatyr?
– Otandyq memlekettik qyzmet salasynda júrgizilip jatqan júıeli reformalar Ádiletti Qazaqstan qaǵıdattaryna sáıkes júzege asyrylýda. Onyń basty baǵyttary – ashyqtyq, ádilettilik jáne árbir azamat úshin teń múmkindikterdi qamtamasyz etý. Osy ózgeristerdi engizý sharalary ótken jyly 44 normatıvtik quqyqtyq aktide kórinis tapty.
Búginde mansaptyq jáne pozısııalyq model elementteri bar memlekettik qyzmettiń gıbrıdti modelin qalyptastyrý jalǵasýda. Bul sheteldik tájirıbeniń ozyq úlgilerin qabyldaı otyryp, memlekettik qyzmette merıtokratııa qaǵıdatyn saqtaýdy qamtamasyz etý arqyly jeke sektordan jańa kózqarastary men ıdeıalary bar adamdardy tartýǵa múmkindik beredi. Nátıjesinde, buryn osy múmkindikti tejep kelgen jáne tek memlekettik qyzmetshilerdi ishki ilgeriletýge baǵyttalǵan biliktilik talaptary jańartyldy. Irikteý kezinde kandıdattyń fýnksıonaldyq baǵytyna sáıkes memlekettik qyzmettegi bolsyn, kvazımemlekettik jáne jeke sektorlardaǵy bolsyn jalpy jıyntyq jumys ótili eskeriledi. Bul byltyrǵy kórsetkishke sáıkes memlekettik qyzmetke qabyldanǵandardyń 68,5%-nyń ózge salalardan kelýine jol ashty.
Taǵy bir jańashyldyq – «B» korpýsynyń jekelegen joǵary laýazymdaryna olardyń salalyq tájirıbesi men tańdaǵan laýazymynyń fýnksıonalyn eskere otyryp, naqty sektordan kandıdattardy tikeleı taǵaıyndaý múmkindigi. Máselen, aýyl sharýashylyǵy boıynsha jeke sektordyń kásibıligi joǵary mamany salalyq mınıstrlikke basshylyq laýazymǵa konkýrssyz taǵaıyndala alady.
Zańǵa engizilgen taǵy bir ózgeris nátıjesinde memlekettik organdar ulttyq jáne ózge de jobalardy júzege asyrý úshin belgili bir merzimge tıisti salalyq mamandardy – «kelisimsharttyq qyzmetshi» retinde tarta alady. Osylaısha, qazirgi tańda birneshe maman kelisimshart boıynsha ortalyq jáne jergilikti atqarýshy organdarda qyzmet atqaryp keledi.
– О́tken jyly memlekettik qyzmette buryn bolmaǵan onlaın irikteý júıesi iske qosyldy. Bul jumystaryńyzdy qanshalyqty jeńildetti?
– Kadrlardy irikteýdiń ashyq, eń bastysy – ádil júıesin qalyptastyrý basty maqsattarymyzdyń biri. Memlekettik qyzmetke irikteý jáne qabyldaý rásimin jeńildetý, azamattar úshin memlekettik qyzmettiń barynsha ashyqtyǵyn qamtamasyz etý maqsatynda «e-Qyzmet» júıesin jańǵyrtý boıynsha jumystar atqaryldy.
Búginde, «eqyzmet.gov.kz» portalynda iske qosylǵan memlekettik qyzmetke irikteýdiń jańa formaty 22 memlekettik organda júzege asyrylýda. 1 shildeden bastap taǵy da 22 memlekettik organda bul júıeni engizýdi josparlap otyrmyz. 2026 jylǵa deıin bul jańa irikteý júıesine barlyq memlekettik organdar kezeń kezeńimen qosylatyn bolady.
Jańa format úmitkerlerge aldyn ala belgilengen ýaqytta ótetin áńgimelesýden basqa, barlyq kezeńderde, kez kelgen ýaqytta jáne álemniń kez kelgen núktesinen konkýrsqa qatysýǵa múmkindik beredi. Úmitkerler óz derekterin burynǵydaı qaǵaz túrinde tapsyrmaıdy, memlekettik organdarmen jasalǵan ıntegrasııa arqasynda derekter avtomatty túrde tartylady.
Testileý júrgiziletin normatıvtik-quqyqtyq aktilerdiń sany eki esege – ıaǵnı 9-dan 4-ke deıin qysqartyldy. Sondaı-aq qazir úmitker sandyq jáne mátindik aqparatpen jumys isteý qabiletin baǵalaý kezeńderinen ótedi.
«Adamı faktordyń» yqpalyn boldyrmaý úshin irikteý kezeńderinen ótý kezinde derbes derekterdi qupııalandyrý, anonımdilikti qamtamasyz etý maqsatynda úmitkerler ID-nómirlenedi jáne táýelsiz proktorıng júıesi qamtamasyz etiledi. Bul tájirıbe álemde keńinen qoldanylady jáne HR-dyń tıimdi quraly retinde ózin dáleldep otyr.
Konkýrs jeńimpazy barlyq kezeń qorytyndysy boıynsha aqparattyq júıemen derbes aıqyndalady. Nátıjesinde, jańa júıe boıynsha ótkizilip jatqan konkýrstarda bir orynǵa qatysýshylardyń úlesi 4,6 adamdy qurap, qoldanystaǵy irikteý tártibimen salystyrǵanda qatysýshylardyń sany 2,7 esege artyp otyr. Bul onlaın formattaǵy irikteý azamattardyń memlekettik qyzmetke qyzyǵýshylyǵyn arttyrǵanyn baıqatady.
Aldaǵy ýaqytta memlekettik qyzmetke úmitkerlerdiń emosıonaldy ıntellekt jáne olardyń rýhanı damý deńgeıin anyqtaýǵa baǵyttalǵan testterdi engizý, sondaı-aq jasandy ıntellekt quraldaryn qoldaný máselesi zerdelenip jatyr.
– Keıingi ýaqytta kadrlyq saıasatta jastarǵa basymdylyq berilip keledi. Jastar osy múmkindikterdi qalaı qoldanyp keledi?
– Bıyl uıymdastyrylǵan Prezıdenttik jastar kadr rezerviniń forýmynda Memleket basshysy memleket basqarý isine oıy ushqyr, bilimi ozyq, sana-sezimi tereń, naǵyz otanshyl azamattar kóptep kelýi kerektigin jáne olarǵa úlken jaýapkershilik júkteletinin jetkizdi.
Búginde bastamashyl, jańasha oılaı alatyn jastardy tartý arqyly memlekettik qyzmetshilerdiń jańa býyny qalyptasty. Rezervke irikteý júzege asa bastaǵannan beri jaýapty qyzmettegi jastardyń úlesi artty. Búginde 400 rezervshiniń 295-si memlekettik organdar men kvazımemlekettik sektor uıymdarynda jumys isteıdi.
Memlekettik qyzmetke talantty jastardy tartý jumysynyń jalǵasy retinde bıyl 1 naýryzdan bastap О́ńirlik kadr rezervterine irikteý júrgizilýde. Irikteýdi oblystyń, respýblıkalyq mańyzy bar qalanyń, Astananyń kadr komıssııasy júzege asyrady. Jobaǵa qatysýǵa barlyǵy 11 505 jas ótinim berdi, qujattardy zerdeleý qorytyndysy boıynsha zańnamany bilýge testileýge – 5 354 adam, jeke qasıetterin baǵalaýǵa – 2 433 adam jiberildi. Quzyretterdi baǵalaýǵa 939 adam keldi. О́ńirlik rezervke alynǵan adamdar saılanatyn laýazymdardy qospaǵanda, jergilikti atqarýshy organdarda «B» korpýsynyń memlekettik ákimshilik laýazymdaryna konkýrsqa qatyspaı-aq ornalasa alady.
Otandyq joǵary oqý oryndaryn memlekettik grantpen joǵary úlgerimmen aıaqtaǵan jastarǵa aýdandyq jáne aýyldyq jerdegi tómengi laýazymdarǵa konkýrssyz taǵaıyndalý múmkindigi berildi. Búginde 186 úzdik túlek aýdandyq jáne aýyldyq jerlerdegi memlekettik qyzmetke konkýrssyz qabyldanyp, el ıgiligi jolynda qyzmet atqaryp júr. Bul óz kezeginde jergilikti jerlerdegi qyzmetshilerdiń sapalyq quramynyń bilimdi jas kadrlarmen tolyǵýyna sebepshi bolyp otyr.
– Sondaı-aq forýmda Qasym-Jomart Toqaev memlekettik qyzmettegi áıelderdiń, jastardyń jáne múmkindigi shekteýli azamattardyń sanyn kóbeıtý kerek ekenin aıryqsha atap ótti. Inklıýzıvtilikti qamtamasyz etý máselesi qalaı iske asyrylyp jatyr?
– Qazir elimizde memlekettik qyzmettegi áıelderdiń úlesi 56%-dy quraıdy. Olardyń basshy laýazymdar arasyndaǵy úles salmaǵy – 39,4%. Bıyl birinshi toqsanda memlekettik laýazymdarǵa ornalasýǵa 9 myńnan astam konkýrs ótkizilip, oǵan qatysýshylardyń 44% áıelder qurady. Irikteý jeńimpazdary arasyndaǵy olardyń úlesi 43%-ǵa jetip otyr.
Áıelder qyzmettik ádep normalarynyń saqtalýyn qamtamasyz etýge jáne memlekettik qyzmette kásibılikti joǵarylatýǵa ólsheýsiz úles qosyp keledi. Elimizde Ádep jónindegi ýákilderdiń 38%-y áıel ekenin erekshe atap ótkim keledi. Jalpy, memlekettik qyzmettegi áıelder ádeptilik standarttardy saqtaı otyryp, jaýapkershilik pen quzyrettiliktiń joǵary deńgeıin kórsetip otyr. Kásibı mindetterdi jeke ómirimen tıimdi úılestirýge múmkindik berilýde. Ikemdi jumys kestesin paıdalanatyn qyzmetshilerdiń 63%-y qyz-kelinshekter.
Bizdiń mańyzdy mindetterimizdiń biri – memlekettik qyzmette múmkindigi shekteýli azamattar úshin de teń eńbek jaǵdaılary men mansaptyq ósý múmkindikterin jasaý. Jalpy, múmkindigi shekteýli memlekettik qyzmetshilerdiń sany 847 adamdy qurap, olardyń 30%-ǵa jýyǵy basshylyq laýazymda qyzmet atqarady. Olar el ıgiligi jolynda tıimdi eńbek etip keledi.
– Prezıdent belsendi azamattardy, ásirese eriktilerdi qyzmetke tartýdyń mańyzdylyǵyn aıtty. Memlekettik qyzmetpen eriktilikti qatar alyp júrgen qyzmetshilerdiń úlesi qandaı?
– Memlekettik qyzmetshiler arasynda erikti bolyp qyzmet etip, elimizdiń rýhanı damýyna, órkenıetti orta qalyptastyrýda jaqsylyq jasap júrgen memlekettik qyzmetshilerden quralǵan eriktilerdiń erligi erekshe. 2023 jyly óńirlerdegi Agenttiktiń aýmaqtyq departamentteri janynan «Eriktiler keńesi» quryldy. Bul konsýltatıvti-keńesshi organ qoǵamdaǵy ártúrli ıgi sharaǵa atsalysyp júr. Elimiz boıynsha keńesterdiń quramynda 377 adam bar. Memlekettik qyzmetshi óz erkimen erikti bolyp jazylyp, qyzmetinen tys ýaqytta birlese erikti qyzmetpen aınalysyp, ózgelerge úlgi bolyp, qoǵamǵa úlken paıdasyn tıgizip otyr. Mysaly, qart kisige azyq-túlik aparyp beredi, úıin tazalap beredi, balalarǵa jáne ózge de muqtaj jandarǵa arnalǵan tıesili kómek kórsetedi. Eriktiler sý tasqynynyń aldyn alý jáne onyń saldarymen jumys jasaýǵa da belsendi qatysty. Osylaısha, memlekettik qyzmetshiler 250-ge jýyq aksııalar men sharalardy iske asyrdy.
Memlekettiń saıasatyn júrgizip, el damýyna zor úles qosyp otyrǵan memlekettik qyzmetshilerdiń júrek qalaýymen eriktilik sharalaryna belsendi atsalysýy kóńilge qýanysh uıalatady. Bul – jaqsylyq istep jarysqan dana halqymyzdyń ıgi dástúriniń, urpaqtar sabaqtastyǵynyń kórinisi.
– Memlekettik qyzmetshilerdiń jumys kestesi men júktemesi kóp aıtylady. Qoǵamda «Jumystary qaýyrt, túnge deıin otyrady» degen pikirler bar. Buǵan qatysty ne aıtasyz?
– Memlekettik qyzmetshilerdiń quqyqtaryn qorǵaý – agenttiktiń negizgi mindetteriniń biri. Qyzmetshilerdi ústeme jumysqa zańsyz tartýdy boldyrmaý úshin biz osyndaı faktilerdi anyqtaý boıynsha jumys júrgizip jatyrmyz. Bul rette memlekettik organdarda kirýdi baqylaý jáne basqarý júıesi men «E-qyzmet» arasynda ıntegrasııa júrgizdik. Memlekettik organǵa barý arqyly jumys ýaqyty rejiminiń saqtalýyna monıtorıng memlekettik organdarǵa barý josparyna sáıkes bir toqsan ishinde keminde bir ret ótkiziledi. Josparlardy agenttik pen onyń aýmaqtyq bólimsheleri bir jylǵa bekitedi jáne aldyn ala múddeli memlekettik organdarǵa jiberedi. Memlekettik organdardyń jumys ýaqyty rejimin múltiksiz saqtalýyn qamtamasyz etý maqsatynda memlekettik organǵa barý arqyly tıisti monıtorıng jylyna eki ret jospardan tys júzege asyrylýy múmkin.
Osy jumysty retteıtin qaǵıda bekitilgen ýaqyttan beri memlekettik organdardyń jumys rejimine qashyqtyqtan jáne barý arqyly júrgizilgen monıtorıng nátıjesinde anyqtalǵan kemshilikterge baılanysty qosymsha tynyǵý saǵattaryn berý jáne ótemaqy tóleý arqyly 500-den astam memlekettik qyzmetshiniń quqyǵy qalpyna keltirildi.
Sondaı-aq Agenttik memlekettik qyzmetshilerdiń mansaby men otbasy arasyndaǵy tepe-teńdikti saqtaý úshin sharalar qabyldady. Iske asyrylǵan bastamanyń arqasynda ótken jyly memlekettik qyzmetshilerdiń belgili bir sanaty qashyqtyqtan nemese aralas qashyqtyqtan, ıkemdi jumys ýaqyty rejiminde jumys isteýge múmkindik aldy.
– Memlekettik qyzmet salasynda bıýrokratııamen kúres máselesine toqtalsaq. Qyzmettiń sapasyn arttyrý baǵytynda qandaı naqty sharalar qabyldanyp keledi?
– Agenttikpen jartyjyldyq negizde memlekettik apparatty bıýrokratııadan aryltý máseleleri boıynsha taldaý jáne monıtorıng jumystary júrgiziledi. Búginge deıin memlekettik apparatty bıýrokratııadan aryltýǵa qatysty júrgizilgen monıtorıng jáne taldaý nátıjeleri boıynsha 554 usynys ázirlendi. Bul usynystar halyqtyń jáne bıznestiń qajettilikterine barynsha baǵdarlanǵan servıstik memlekettik apparatty qalyptastyrýǵa, bıýrokratııalyq kedergilerdi azaıtýǵa baǵyttalǵan.
Usynystardyń 100-den astamy kodekster men zańdarǵa ózgeris engizýdi talap etedi. Mysaly, taldaý aıasynda memlekettik organdardyń 200-den astam fýnksııalaryn alyp tastaý nemese ózge organdarǵa, uıymdarǵa, sondaı-aq aýtsorsıngke nemese básekelestik ortaǵa berý jolymen, 40-qa jýyq basshy laýazymdy atqarýshylyq laýazymǵa aýystyrý jolymen basqarý qurylymdaryn ońtaılandyrý, derbes jaýapkershilikti arttyrý maqsatynda 80-nen astam komıssııalardy taratý jóninde usynystar ázirlendi. Sonymen qatar, eńbek ınspeksııalaryn ortalyq memlekettik organ deńgeıine aýystyrý, memlekettik satyp alýlar ótkizýde jergilikti deńgeıde derbestik berý, satyp alýlar rásimderin ońtaılandyrý boıynsha zańnamalyq túzetýler men ózgertýler qabyldanyp jatyr. Osylaısha bıýrokratııadan aryltý aıasynda júrgizilgen jumys shamadan tys ortalyqtandyrý, artyq fýnksııalar, uıymdyq jáne basqarý qurylymynyń teńgerimsizdigi, jekelegen ákimshilik rásimderdi shamadan tys resimdeý, zańnamadaǵy qaıshylyqtardyń jáne aqparattyq júıelerdiń jetkiliksiz ıntegrasııasy máselelerin sheshý joldaryn anyqtady.
Memlekettik kórsetiletin qyzmet sapasyn arttyrý basty nazarymyzda. Birinshi toqsanynda júrgizilgen baqylaý sharalary aıasynda 34 myńǵa jýyq zań buzýshylyq anyqtaldy, onyń ishinde 52% memlekettik qyzmet kórsetý merzimin buzý bolyp otyr.
О́ńirlerdegi agenttiktiń aýmaqtyq departamentterimen 300-ge jýyq shaǵymdar qaraldy. Onyń 196-sy boıynsha buzýshylyqtar rastalyp, qyzmet alýshylardyń quqyqtary qalpyna keltirildi.
1 mlrd teńgeden astam mólsherinde qyzmet alýshylarǵa sýbsıdııalar tólendi jáne memlekettik baj qaıtaryldy.
Memlekettik baqylaýdy júzege asyrý barysynda sıfrlyq ádisterdi de qoldanylyp keledi. Endi barlyq baqylaý sharalary «e-Qyzmet» aqparattyq júıesinde tirkeledi. Jańa tártip aıasynda memlekettik organdardyń aqparattyq júıeleriniń málimetterin monıtorıngteý jáne úlken aqparattardy taldaý sekildi memlekettik baqylaýdyń sıfrlyq ádisteri qoljetimdi boldy. Bul buzýshylyqtardy ýaqtyly anyqtaýǵa jáne jedel aldyn alýǵa qosymsha múmkindikter beredi.
Zamanaýı úrdiske sáıkes azamattardyń ótinishine jedel den qoıý, olardyń quqyqtaryn qorǵaý maqsatynda «EgovKZBot» telegramm-platformasynda Agenttikke shaǵymdaný fýnksııasy qosyldy. Ol arqyly qyzmet alýshylar óz shaǵymyn joldap, máselelerin sanaýly mınýttarda sheshe alady.
– Memlekettik qyzmetshilerdiń kásibı jáne jeke quzyretterin damytý jumysyna toqtalsańyz.
– Jyl saıyn 25,5 myńǵa jýyq memlekettik qyzmetshi biliktiligin arttyrýdan jáne qaıta daıarlaýdan ótedi. Memlekettik apparatty kásibılendirý maqsatynda Memlekettik basqarý akademııasymen joǵary oqý ornynan keıingi bilim berý baǵdarlamalary boıynsha oqytý júrgiziledi. Bul oqytýdyń artyqshylyǵy seriktes AQSh, BAÁ, Fınlıandııa elderiniń joǵary oqý oryndarynyń bazasynda qos dıplomdyq bilim alý múmkindigi, sondaı-aq BAÁ, Lıtva, Grýzııa, Úndistan, Ázerbaıjan, Shveısarııa, Bolgarııa, Reseı sekildi elderde sheteldik taǵylymdamadan ótý qarastyrylǵan. Bıyl magıstratýra jáne doktorantýra baǵdarlamalary boıynsha oqýdy 124 memlekettik qyzmetshi aıaqtaıdy. Saıası qyzmetshilerdiń basqarýshylyq quzyretterin damytý maqsatynda Memlekettik basqarý akademııasy Nazarbaev ýnıversıtetimen birlesip, «Jańa formasııa basshysy» baǵdarlamasy boıynsha oqytý júrgizip keledi. Jyl saıyn bul oqytýdan 50 saıası qyzmetshi ótedi.
Memlekettik basqarýdy transformasııalaý salasyndaǵy ozyq tájirıbemen almasý maqsatynda «Government Accelerators» jáne «Capacity Building» baǵyttary boıynsha Birikken Arab Ámirlikterimen yntymaqtastyq sheńberinde memlekettik saıası jáne ákimshilik qyzmetshiler úshin «Kazakhstan Executive Leadership Program 2024» baǵdarlamasy boıynsha Mohammed Bin Rashid School of Government oqý ornynda oqytý júrgizile bastady.
О́tken jyly qatarynan 2 jyl joǵary baǵalaý nátıjelerin alǵan qyzmetshiler úshin óz qalaýy boıynsha semınarlar taqyrybyn jáne oqytý uıymyn tańdaý quqyǵyn berý múmkindigi engizildi. Endi memlekettik qyzmetshiler agenttik janyndaǵy Úılestirý keńesi aıqyndaǵan 43 bilim berý uıymdarynda memlekettik organnyń qyzmet beıini boıynsha oqýdan óte alady.
Memlekettik qyzmetshilerdiń turaqty jumys ornynan tys jerde kásibı bilim men tájirıbe alýy úshin olardyń taǵylymdamasy ótkiziledi. Búginde 329 qyzmetshi ulttyq kompanııalar men memlekettik emes sektor kásiporyndarynda taǵylymdamadan ótti.
Qyzmetshilerdiń sheteldik taǵylymdamadan ótýin qamtamasyz etý maqsatynda mamyr aıynda Memlekettik basqarý akademııasy men Túrkııa Respýblıkasy Prezıdentiniń janyndaǵy Kadrlar basqarmasy arasynda jasalǵan memorandým aıasynda 14 memlekettik qyzmetshi Túrkııa Respýblıkasynda taǵylymdamadan ótti. Bul olardyń ozyq sheteldik tájirıbege sáıkes daǵdylaryn damytýǵa múmkindik berip otyr.
– Otandyq qyzmetshilerdiń tulǵalyq bolmysyn jetildirýde qandaı qundylyqtar negizge alynady?
– Memlekettik qyzmetshi Prezıdent aıtqan «Adal azamat» ıdealdaryna saı kelýge tıis. Ol ashyqtyq pen adaldyq, jaýapkershilik pen kásibılik syndy qasıetterdi talap etedi. Sondyqtan búginde Agenttik memlekettik qyzmetshilerdiń «Adal azamat» ıdealdaryna saı keletin kásibı jáne tulǵalyq qasıetterin turaqty ilgeriletý jumystary júrgizilip jatyr.
Árbir memlekettik qyzmetshi sybaılas jemqorlyq kórinisterine, memlekettik qyzmetke kir keltiretin bıýrokratııaǵa, kózboıaýshylyq formalızmge, jumystyń ımıtasııalyq sıpatyna jáne qyzmettiń jasandy deklaratıvti elementterine jol bermeı, jumys tásilin ózgertip, jańasha serpinge qadam jasaýy qajet degen talap qoıýdamyz. Ol úshin memlekettik qyzmetshi eń bastysy qoǵam múddesin óz múddesinen joǵary qoıa alatyn tulǵalyq qasıetke ıe bolýǵa tıis.
Memlekettik qyzmetshilerge tán jańa mádenıet «eń aldymen adamdar» qaǵıdatyna negizdeledi. Memlekettik qyzmetshiler osy qaǵıdany eskerip jumys tásilin ózgertetin bolsa jańa mádenıet olardyń boıynan kórinis tabary anyq.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken –
Zeıin ERǴALI,
«Egemen Qazaqstan»
