Alqabıler – halyq ókili

«Alqabıler týraly» zań qylmystyq sot isin júrgizýge alqabılerdiń qatysýyna baılanysty qoǵamdyq qatynastardy retteıtin, alqabılerdiń quqyqtyq mártebesin, táýelsizdiginiń kepildikterin, olardyń qyzmetin qamtamasyz etýdiń quqyqtyq, ekonomıkalyq jáne uıym­dastyrýshylyq negizderin aıqyndaıdy.

Alqabılerge kandıdattardyń bir­­yńǵaı tizimi sottyń suraý salýymen Qazaqstan Respýblıkasynyń aqpa­rattandyrý týraly zańnamasyna sáı­kes aqparattandyrý salasyndaǵy ýáki­letti organnyń aqparattyq-tal­daý júıesi jáne «Elektrondyq úkimet­tiń» aqparattandyrý obektileri arqy­ly elektrondyq nysanda qalyptas­ty­rylady. Memlekettik organdar Qazaq­stan Respýblıkasynyń zańdaryna sáı­kes alqabıge kandıdattardyń bir­yńǵaı tizimin qalyptastyrý úshin aq­pa­rattandyrý salasyndaǵy ýákiletti organnyń aqparattyq-taldaý júıesine málimetter usynady. Tizimde alqabıge kandıdattyń tegi, aty, ákesiniń aty, týǵan jyly, kúni men aıy jáne turǵylyqty jeri boıynsha tirkelýi kórsetiledi.

Alqabılerdiń tizimderin jasaý ke­zinde 25 jasqa tolmaǵan, ótelmegen ne alynbaǵan sottalǵandyǵy bar, sot áre­ketke qabiletsiz nemese áreket qabi­leti shekteýli dep tanyǵan adamdar jáne psıhıkalyq, minez-qulyqtyq, onyń ishinde psıhıkaǵa belsendi áser ete­tin zattardy tutynýǵa baılanysty buzy­lýshylyqtarynyń sebebi boıynsha den­saýlyq saqtaý uıymdarynda esepte turǵan adamdar engizilmeıdi. Sondaı-aq sýdıalar, prokýrorlar, tergeýshiler, advokattar, memlekettik qyzmetshiler men áskerı qyzmetshiler, quqyq qorǵaý organdarynyń qyzmetkerleri de ene almaıdy. Alqabıge kandıdattardyń tizim­derine azamattardy engizýge shyǵý tegine, áleýmettik, laýazymdyq jáne múliktik jaǵdaıyna, jynysyna, násiline, ultyna, tiline, dinge kózqarasyna, nanymyna turǵylyqty jerine baılanysty nemese kez kelgen ózge mán-jaılar bo­ıyn­sha qandaı da bir shek qoıýǵa jol beril­meıdi. Alqabıge kandıdattardyń tizimderinen qylmystyq is boıynsha sot isi júrgiziletin tildi bilmeıtin adamdar, ózderiniń dene kemistigi nemese psıhıkalyq kemistigi saldarynan alqabıdiń mindetterin atqarýǵa qabiletsiz adamdar, 65 jastan asqan adamdar, dinı qyzmetshiler ózderiniń jazbasha ótinishi boıynsha alyp tastalady.

Jalpy, alqabı degenimiz – sottyń qylmystyq isti zańda belgilengen tár­tippen qaraýyna qatysýǵa shaqyrylǵan jáne ant qabyldaǵan elimizdiń kez kelgen azamaty. Sondyqtan da alqabı sotyn sot tóreligin júzege asyrýǵa halyqtyń qatysýynyń bir túri deımiz. Alaıda bul jaı ǵana qylmystyq is júrgizý ınstıtýty emes, ol – erekshe áleýmettik ınstıtýt.

Alqabıdiń óz quqyǵy, mindeti jáne isti qaraýǵa baılanysty oǵan qoıyla­tyn shekteýler bar. Sot otyrysyndaǵy jalpyǵa ortaq talapqa baǵynýmen birge, alqabıler isti tyńdaý kezinde sot quramyna kirmeıtin adamdarmen tór­aǵalyq etýshiniń ruqsatynsyz is bo­ıynsha sóılesýge, isti qaraý barysyn­da málimetterdi sot otyrysynan tys jı­naýǵa, jabyq sot otyrysyna qaty­sýyna baılanysty ózine belgili bolǵan mán-jaılar týraly málimetterdi jarııa etýge, sondaı-aq keńesý bólmesiniń qupııasyn buzýǵa quqyly emes. Alqabı­diń óz mindetin durys atqarmaýy, zańda kózdelgen shekteýlerdi saqtamaýy zań­da belgilengen jaýaptylyqqa alyp ke­ledi. Tóraǵalyq etýshiniń alqabıdi isti qaraýǵa odan ári qatysýdan shettetý múm­kindigine ákep soǵady. Tóraǵalyq etýshi sýdıa sot otyrysy barysynda alqa­bılerge qoıylatyn shekteýlerdi saqtamaǵan alqabıdi sot prosesine odan ári qatysýdan shettetýi múmkin. Bul jaǵdaıda shettetilgen alqabıge aılyq eseptik kórsetkishtiń eki júzge deıingi mólsherinde aıyppul salynýy múmkin.

Búginde alqabıler sotyna azamat­tardy tańdaýdyń ońtaıly joly qaras­tyrylyp keledi. Bul ınstıtýt qyz­metiniń bir izge túsip, keń qoldanysqa ıe bolýynyń máni óte zor. Alqabıler sotynyń qoldanylý aıasynyń keńeıýi ádiletti sot júıesiniń bıik deńgeıge kóterilýine óz septigin tıgizeri de sózsiz.

Sotta alqabı retinde qatysý úshin iriktelgen adam «Alqabıdiń mindetterin atqarýǵa kirise otyryp, óz mindetterimdi adal jáne beıtarap atqarýǵa, sotta qa­ralǵan barlyq dáleldemeni, dálel­derdi, istiń mán-jaıyn nazaryma alýǵa, erikti azamat jáne ádil adam retinde isti ózimniń ishki nanymym men ar-ojdanym boıynsha sheshýge saltanatty túrde ant etemin» degen mazmundaǵy ant qabyldaıdy.

Alqabı – qurmetti mindet bola tur­ǵanmen, keıbir azamattary sotqa alqabıdiń mindetterin atqarý úshin shaqy­rýlarǵa salǵyrt qarap, sotqa kelýden bas tartyp, keıde tipti sotqa dálelsiz sebeptermen kelmeı jatady.

Sot belgili bir azamatty sotqa alqa­bıge kandıdat retinde shaqyrý úshin oǵan sotqa kelý týraly habarlama joldaıdy. Bul habarlama sot otyrysy bastalǵansha 7 táýlik buryn alqabıge kandıdatqa poshta baılanysy arqyly nemese sot qyzmetkeri arqyly qolma qol tabys etiledi. Alqabıdiń sotqa kelýi týraly habarlamany alǵan azamat mindetti túrde sotqa kelýi shart, al sotqa kele almaıtyn erekshe jaǵdaılarda bul týraly sotqa sot otyrysy bastalǵansha aldyn ala habarlaýǵa tıis.

Sotqa alqabıge kandıdat retinde shaqyrylǵan keıbir azamattar qyl­mystyq is boıynsha sottalyp jatqan adam­dardyń keıbireýleri buryn bir­neshe ret qylmys jasap, túrmeniń dámin tatqan adamdar bolǵandyqtan, ózi­niń jeke basynyń jáne otbasynyń, atap aıtqanda balalarynyń qaýipsizdigi úshin qorqyp, sotqa qatysýdan bas tartady. Bul, árıne, durys emes. Bul turǵyda eshqandaı qorqýdyń qajeti joq, óıtkeni «Alqabıler týraly» zańǵa sáıkes alqabı, onyń otbasy músheleri jáne olardyń múlikteri memlekettiń qorǵaýynda bolady. Eger alqabıden tıisti ótinish kelip tússe, sondaı-aq alqabıdiń qaýipsizdigine nemese onyń múlikteriniń saqtalýyna qaýip tónýdiń basqa da aıǵaqtary anyqtalsa, onda sot alqabıdiń, onyń otbasy músheleriniń qaýipsizdigin, olarǵa tıesili múlikterdiń saqtalýyn qamtamasyz etý boıynsha qajetti sharalardy qoldanady.

Alqabıge bıýdjet qarajaty esebinen is boıynsha tóraǵalyq etýshi sýdıanyń laýazymdyq jalaqysynyń jartysy mólsherinde, biraq alqabıdiń sotqa qatysý ýaqytyna barabar, onyń negizgi jumys orny boıynsha ortasha jalaqysynan kem emes mólsherde syıaqy tólenedi. Alqabıge kandıdatqa (alqabıge) issapar shyǵystary da respýblıkalyq bıýdjet qarajaty esebinen óteledi. Alqabıdiń sotta mindetterin atqarý ýaqyty eńbek ótilin eseptegen kezde esepke alynady. Alqabıdiń mindetterin atqarý kezinde onyń negizgi jumys orny saqtalady. Alqabıdiń sotta mindetterin atqarýy kezinde ony jumys berýshiniń bastamasymen jumystan shyǵarýǵa nemese aqysy tómen jumysqa aýystyrýǵa jol berilmeıdi. Laýazymdy adamnyń, ıaǵnı jumys berýshiniń azamatqa sotta alqabı mindetterin atqarýǵa kedergi keltirýi «Ákimshilik quqyq buzýshylyq týraly» kodekstiń talaptaryna sáıkes eskertý jasaýǵa nemese aılyq eseptik kórsetkishtiń jıyrmadan otyzǵa deıingi mólsherinde aıyppul salýǵa ákep soǵady.

Alqabılerdiń qatysýymen istiń qa­ra­lýy sottalýshynyń erkine baılanysty. Eger ol qalasa, alqabımen qaralady, eger qalamasa, onda sýdıa ózi qaraıdy.

Elimiz zań ústemdigi ornaǵan ádiletti qoǵam ornatýǵa batyl qadam basty. Memleket basshysynyń tapsyrmasyna sáıkes sot júıesinde ashyqtyqty qamtamasyz ete otyryp, ádildikti bul­jytpaı saqtaý baǵytynda reformalar júrip jatyr. Elimizdiń sotqa senimin arttyrýda qarapaıym halyqtyń ókil­deri bolǵan alqabılerdiń orny bólek. Sondyqtan sot isine qatysý – alqa­bı­ler quramyna engen árbir adamnyń aza­mattyq mindeti.

Inııatýlla DOSETOV,

Mańǵystaý oblysynyń qylmystyq ister jónindegi mamandandyrylǵan aýdanaralyq sotynyń tóraǵasy,

Meńdigúl JEBELHANOVA,

Aýdanaralyq sottyń sot ákimshisi basshysy