– Jýyrda Afrıka qurlyǵynda ótken dala marafonyna Qazaqstannan tuńǵysh bolyp qatysyp, kómbege besinshi bolyp jettińiz. Osy alaman týraly tarqatyp aıtsańyz.
– Afrıkadaǵy mártebeli báıge sanalatyn bul doda – «Tórt shól» ýltra marafonynyń biri. Ortalyǵy AQSh-ta ornalasqan sport ujymy ótkizedi. Bular 20 jyldan beri shólde turaqty túrde ýltra marafon uıymdastyryp keledi. Osy jyldar bederinde elimizden eshkim qatyspaǵan eken. Kıimdegi kók týymyzdy kórgende «Qaı qurlyqtaǵy el?» dep tańyrqaıdy. «Bul – Qazaqstan, Ortalyq Azııadaǵy memleket» dep tanystyramyn. Ońtústik Afrıkanyń Namıb shólindegi ýltra marafon alty kúnge ulasty. Kúnine 40 shaqyrym júgirip, sodan soń ǵana damyldaýǵa toqtaımyz. Besinshi kúni 80 shaqyrymǵa júgirdik. Altynshy kúni demalys boldy. Sońǵy jetinshi kúni 10 shaqyrymdy óndirdik. Álemniń 47 elinen uzyn-yrǵasy 147 ýltra marafonshy qatysyp, 250 shaqyrymdy bir aptada júgirip óttik.
– 250 shaqyrym az qashyqtyq emes. Ýltra marafonshynyń bári de márege jete aldy ma?
– 22 qatysýshy jol ortada shaldyǵyp, jarystan shyǵyp qaldy. Ańqańdy keptirip, mı qaınatar aptap ystyqta, tabanyńnan ystyǵy ótetin qum ústinde júgirý barlyǵymyzǵa da jeńil soqqan joq. Saıystyń alǵashqy kúni + 30 gradýsqa deıin kóterilgen ystyq ekinshi kúni + 43 gradýsty kórsetti. Úshinshi kúni + 57 gradýsqa jetkende janymyzdy qoıarǵa jer tappaı kettik. Qý medıen dala, saıa bolar aǵash tappaısyz. Kópshiligi osy úshinshi kúni shydamady. Odan keıin ystyqtyń beti qaıtyp, kún salqyndady. Qońyrsalqyn boldy degenniń ózinde + 40 gradýstan tómendegen joq.
Namıb shóli bizdiń dáýirimizge deıingi 500 mıllıon jyl buryn paıda bolǵan desedi. Tarıhy tym tereńge boılaǵan, baýryna bar qupııasyn búkken shóldiń baýraıynan tirshilik ataýlydan kesirtke, qaraqurtty ǵana keziktirdim. Basqa júgirgen ań, ushqan qus kózime shalynbady.
– Táýekelge baryp, ýltra marafonǵa qatysýǵa bel býǵanda aldyńǵy lekten kórinsem degendi maqsat ettińiz be?
– Áý basta jarystan shyǵyp qalmasam eken dep tiledim. Sebebi bilmeıtin jerdiń oı-shuńqyry kóp qashanda. Alǵash ret Afrıka shólinde júgiremin. Biraq birinshi kúni 40 shaqyrymdy óndirgende senimdilik oty tutandy. Qalaıda aldyńǵy lekten kóriný kerek dep ishteı bekindim. Kómbege 147 ýltra marafonshynyń ishinen besinshi bolyp jettim. Qatysýshylar arasynda afrıkalyqtar, japondar, eýropalyqtar kóbirek boı kórsetti. Ortalyq Azııa elderinen kelmedi, tek Reseıden bir qatysýshy baǵyn synady.
Tórt shól marafony osy Namıb, Chılıdegi Atakama, Mońǵolııadaǵy Qoby (Gobı), Antarktıdada uıymdastyrylady. О́zi qyzyq, Namıbte 57 gradýsqa deıin ystyqta júgirseń, Antarktıdada kerisinshe qaqaǵan sarshunaq aıazda marafonǵa qatysasyń.
Adamnyń ishki erik-jigerin, qajyr-qaıratyn synaıtyn marafonda iship-jeıtin tamaǵyń men kórpe-jastyǵyńdy sómkeńe teńdep, arqańa bókterip alyp júgiresiń. Jol dorbańnyń ishinde jeti kúnge jetetin tamaǵyń men kıim-keshek, kórpeniń salmaǵy 10 kılodan asyp ketedi.
– Marafonǵa qatysýǵa qansha shyǵyn ketti? Sizge atymtaı-jomart azamattar demeýshilik kórsete me?
– Joq, ózimniń qarjymmen qatysyp júrmin. Júgirý – meniń hobbıim. Namıb shólindegi marafon álemdegi eń qymbat ýltra marafonnyń biri sanalady. Jol shyǵynyńdy qospaǵanda tek qatysý úshin 4 200 AQSh dollaryn jarnaǵa (slot) quıasyń.
2022 jyly Boston marafonynan bastap, sol jyldyń kúzinde Chıkago marafonyna da júgirdim. 2023 jyly tórt meıjor marafonǵa qatystym. Alty meıjorda júgirgen elimizde ázirge 9 marafonshy bar eken.
– О́zińiz aıtqan álemdik meıjorlar sporttyq týrızmdi damytýǵa septigin tıgize me?
– Árıne, mysaly mundaı dúnıejúzilik marafonǵa 50 myń adam qatysady. Olarmen birge keıbiriniń týysy, tanysy, otbasy degen sekildi qoldaýshylary da erip barady. Týrızm – tabys túsirýdiń tetigi. Kelgen árbir adam sol elge qarjysyn qaldyryp ketpeı me? Ishken tamaǵynan tartyp, at baılaǵan qonaqúıge túnegeni úshin de qomaqty qarajat tóleıdi. Muny qalaı sporttyq týrızm deı almaısyz? Marafonda qalanyń kórikti jerlerin kórsetip, kelisti kóshelerimen júgirtýdegi basty maqsat – týrızmdi damytý. Marafonnyń negizgi arqalaıtyn amanaty – qaıyrymdylyq jasaý. Sondyqtan da eń arzan degen álemdik marafondarǵa qatysý jarnasy kvalıfıkasııa boıynsha 300 AQSh dollarynan bastalady. Qaıyrymdylyq qorlary nemese arnaıy týr operatorlary arqyly 1000–5000 eýro tólep qatysa alasyń. Marafonshy týrıst qana emes, qaıyrymdy ispen shuǵyldanýshy, izgilikti nasıhattaýshy desem, asylyq bolmas. Olar osyndaı ıgi isimen de qoǵamdy tárbıeleıdi. Adam júgirgende boıyndaǵy shattyq garmony bólinedi, kóńil kúıi kóterińki bolyp, aınalasyna shýaǵyn shashyp júredi. Qan aınalymy jaqsaryp, aýrý-syrqaýǵa shaldyǵa bermeıdi. Erik-jigerdiń arpalysynda pende óziniń nápsisin tyıyp, jalqaýlyǵyn jeńe alýy óte qıyn. Mine, osy qıyndyqtan óte alǵan adam ǵana óziniń sheksiz múmkindigin ıgi isterge, jaqsylyqqa paıdalanady.
– Júgirý mádenıetin, densaýlyqqa paıdasyn qoǵam qanshalyqty túısinedi dep paıymdaısyz?
– Jetpis túrli aýrýdyń aldyn alatyn júgirý sportyn bizdiń qoǵam jappaı qoldap, shuǵyldanady deı almaımyn. Dese de Almaty men Astana qalasynda jalpyhalyqtyq júgirý marafony júıeli jolǵa qoıylyp, qarqyndy damyp keledi. Marafonǵa baýlıtyn sporttyq ortalyq, klýbtar ashylyp jatyr. Jańa marafondy qoǵam jappaı qabyldaı qoıǵan joq degendi beker aıtqan joqpyn. Kópshiliktiń marafon mádenıetin tereńdeı uǵyna qoımaıtyny qynjyltady. Kóshede júgirip bara jatsań kóliktegiler kijinip jolyma bógesin boldyń degendi baıqatyp sıgnal basyp ketedi. Al Eýropada, AQSh-ta kerisinshe. Mysaly, Chıkagoda ótken marafonǵa 40 myń adam qatyssa, 1 mıllıon 700 myń jankúıer kóshe boıynda jalaýyn ustap janashyrlyqpen qoldaý kórsetti. Sodan soń bul elderde mınıstrge deıin kópshilikpen birge júgirip marafonǵa qatysady. Basshynyń ózi mańdaıyn terletkende qosshylary da uıalǵanynan sapqa qosylady. Bizde marafonǵa tek sportshylar ǵana qatysady degen qasań qaǵıda bar. 21 kún qatarynan júgirip jattyǵý jasasań, ári qaraı ádetińe aınalady. Tokıo marafonyna qatysqanda meni 80-ge taıaǵan qarııalardyń ózi 42 shaqyrymdyq marafonǵa qosylǵany tańdandyrdy. Salamatty ómir saltyn qalyptastyrýdy tek sózben emes, ispen dáleldegende ǵana buqaralyq sport eńsesin kóteredi.
– Keleshektiń enshisinde qandaı dodaǵa tússem deısiz? Marafonshy atanýǵa tartqan nendeı kúsh?
– Shóldi, shóleıtti aımaqtarda ótetin ekstremaldy marafonǵa qatysýdyń áseri múldem bólek eken. Keler jyly da túrli ýltra marafonǵa qosylýǵa bel baılap otyrmyn. Namıb shólindegi marafonnyń 200 shaqyrymyn óndirgende ishki arpalys, alasapyranda toqtatsam degen de oı keldi. Kún ystyqta ishetin sýyń da taýsylyp, mı qaınatar aptapta yndynyń keýip otyrǵanda qolyńdy bir siltegiń de keledi. Biraq erik-jigeriń men nápsiń tarazyǵa tartylyp arbasqanda qaıratyń basym túsip, júgirýdi jalǵastyrasyń. О́ıtkeni osyndaı táýekelge sanaly túrde barǵan soń, jol ortadan keri qaıtýǵa bolmaıdy. Bala kúnimnen júgirýge áýestigim artty. Mońǵolııanyń Baıan-О́lgeı aımaǵyna qaraıtyn Saqsaı degen aýylda týyp-óstim. Bala kúnimizde aýlymyzda balanyń tusaýyn keserde úlkender qara sıraqtardy jınap qara jarys ótkizedi. Kim aldymen dara keledi, soǵan syıyn da beredi, balanyń da tusaýyn jeńimpaz jelaıaqqa kestiredi. Jetkinshek shaǵymda jelaıaqtyǵymnyń arqasynda birneshe balanyń tusaýyn kestim. Marafonmen turaqty shuǵyldanýdy 40 jastan asqanda myqtap qolǵa aldym. «Aýrý astan» degendi qazaq tegin aıtpaǵan. Aldymen durys tamaqtanýdy jolǵa qoıyp, jattyǵýdy úzbeı jasap, bir jarym jylda 30 kılo artyq salmaqtan aryldym.
– Siz jýrnalıssiz, álemdik deńgeıdegi marafondarǵa qatysqanda aınalańyzdan nendeı oı túıip qaıtasyz?
– Tokıo marafonynda tazalyqtyń shyńyn kórgendeı áser aldym. Adamdardyń bir-birine degen qurmeti, syılastyǵy erekshe. Kóshede kóldeneń shyrpy jatpaıdy. Mektepten shyqqan balalar bir-birine ıilip izet kórsetip tarqasyp jatyr. 38 mıllıon halyq turatyn qalanyń tazalyǵyna tańdaı qaǵasyń. AQSh-tyń qalalarynda ótken marafonda adamdardyń bir-birine degen baýyrlyq izetin sezindim. Abaı atamyzdyń «Adamzattyń bárin súı, baýyrym dep» degenin amerıkalyqtar ustana ma dep oılaısyń. Marafonshylarǵa da erekshe qurmet tanytady.
– Kúzde Sıdneıde ótetin álem chempıonatyna qatysýǵa ázirlikti bastadyńyz ba?
– Iá, Sıdneı marafony álemniń jetinshi meıjory atanýǵa zor kúsh salyp jatyr. Dúnıejúzilik marafonshylar qaýymdastyǵyna hat ta joldap, bar múmkindikti qarastyryp otyr. Osy dodaǵa qatysýǵa shaqyrtý aldym. Endi daıyndyqty kúsheıtip kelemiz. Kúnde tańǵy altyda jattyǵýdy bastaımyn, 10–15 shaqyrym turaqty júgiremin.
– Áńgimeńizge rahmet, qajyr-qaıratyńyz arta bersin.
Áńgimelesken –
Qýanysh NURDANBEKULY,
«Egemen Qazaqstan»
