Shynynda, arnaýly qyzmettegi jumystyń ónimdiligi, tabystylyǵy mamandar quramyna baılanysty. Sebebi ulttyq qaýipsizdik organdary qyzmetkerleriniń joǵary kásibıligi ǵana memleketti senimdi qorǵaýdy qamtamasyz ete alady. Mine, osyndaı jaýapty salada UQK akademııasy 50 jyldan beri mamandar daıarlap keledi.
Bul biregeı mekemeniń tarıhy 1974 jylǵy 5 tamyzda KSRO Memlekettik qaýipsizdik komıtetiniń tóraǵasy Iýrıı Andropovtyń buıryǵyna sáıkes, Almaty qalasynda memlekettik qaýipsizdik organdary basshy jáne jedel quramdarynyń bilimin jetildirýdiń turaqty jumys isteıtin kýrstary qurylǵan kezde bastaldy. Dál osy kýrstardyń ashylýynan akademııanyń eldiń qaýipsizdik organdarynyń turaqty jumys isteıtin oqý orny retindegi tarıhy jazylady.
Bes jyldan keıin, 1979 jylǵy jeltoqsanda ishki jáne syrtqy saıası jaǵdaıdyń dınamıkasyna sáıkes kýrstar KSRO MQK kadrlarynyń biliktiligin arttyrý joǵary kýrstary bolyp ózgertildi. Joǵary kýrstardy Qazaq KSR-nyń ártúrli óńirlerinde MQK oblystyq basqarmalaryn basqarýda aıtarlyqtaı tájirıbesi bar bedeldi qarsy barlaýshy, Qazaqstannyń alǵashqy generaldarynyń biri – general-maıor Safa Ǵazızov basqardy.
1983 jyly KSRO MQK Joǵary kýrstary mártebesin alyp, jedel-tehnıkalyq beıindegi qyzmetkerlerdi qaıta daıarlaıtyn jáne biliktiligin arttyratyn joǵary oqý ornynyń quqyǵynda jumys istedi. Oqý ornyn jeti jyl boıy general-leıtenant Vasılıı Shevchenko basqardy. Qazaq KSR MQK-niń burynǵy tóraǵasynyń osy laýazymǵa taǵaıyndalýy, keńes odaǵynyń memlekettik qaýipsizdik júıesindegi joǵary kýrstardyń róli men qundylyǵyn kóterýde mańyzdy boldy.
Jeke quramdy oqytýdyń neǵurlym aýqymdy mindetterin sheshý úshin oqý orny professorlyq-oqytýshylyq quramynan bastap materıaldyq-tehnıkalyq bazasyna deıingi barlyq baǵyt boıynsha kúsheıtildi. Munyń bári UQK akademııasynyń bolashaq damýynyń negizin qalady.
1980-1990 jyldardyń basynda Almatydaǵy KSRO MQK Joǵary kýrstary keńes odaǵy memlekettik qaýipsizdik komıtetiniń jedel qyzmetkerlerin daıarlaý júıesine engizildi. Mundaı kadrlardy daıarlaý jáne biliktiligin arttyrý mindetterin atqaratyn joǵary oqý oryndary birqatar basqa qalalarda (Gorkıı, Kıev, Lenıngrad, Mınsk, Máskeý, Novosibir, Tashkent, Tbılısı) jumys istedi.
Sonymen qatar 80-jyldardyń aıaǵynda Joǵary kýrstardy basqarǵan polkovnık Vladımır Shıgın de oqý úderisin kóp salaly uıymdastyrý men materıaldyq-tehnıkalyq bazany damytýda aıtarlyqtaı úles qosty. Sol kezdiń ózinde oqý ornynda kadrlardy daıarlaý men qaıta daıarlaýdyń naqty jumys isteıtin júıesi qalyptasty.
Qazaqstan Respýblıkasynyń arnaýly qyzmeti – Ulttyq qaýipsizdik komıteti qurylǵan 1990 jyldyń basynda oqý ornynyń ómirinde jańa dáýir bastaldy. Bilikti oqytýshylardyń jetispeýshiligine baılanysty oqý ornynyń professorlyq-oqytýshylyq quramyn tájirıbeli jedel qyzmetkerlermen, azamattyq beıindegi oqý oryndarynyń mamandarymen tolyqtyrý boıynsha aıtarlyqtaı jumys atqaryldy.
Osy ýaqytta oqý ornyn pedagogıkalyq jumys pen ǵylymı qyzmettiń erekshelikterin jete túsine biletin kórnekti basshy – general-maıor Toqtarhan Nurahmetov basqardy. Onyń kásibı jáne jeke qasıetteriniń arqasynda is júzinde Ulttyq qaýipsizdik komıteti bilim berý júıesi men ǵylymynyń irgetasy qalyptasty.
1992 jyldan bastap onyń basshylyǵymen Joǵary kýrstardy ýnıversıtet deńgeıindegi tolyqqandy joǵary kópsalaly oqý ornyna aınaldyrý úshin qaıta qurýǵa múmkindik beretin aýqymdy jumys júrgizildi. Nátıjesinde, 1994 jylǵy 26 qańtarda Qazaqstan Respýblıkasy Mınıstrler kabınetiniń qaýlysy negizinde Joǵary kýrstar bazasynda UQK ınstıtýty quryldy. Qazaqstannyń qaýipsizdik organdaryna joǵary bilikti kadrlardy daıarlaý isinde jetekshi joǵary oqý orny bolý úshin onyń birinshi basshylyǵy, atap aıtqanda, UQK ınstıtýtynyń bastyǵy general-maıor Toqtarhan Nurahmetov, onyń orynbasarlary general-maıor R.T.Tilebaldınov, polkovnıkter V.M.Shıshenko, O.T.Nıtkalıev, H.J.Dosbaev, Iý.F.Plastoves, sondaı-aq Z.Ǵ.Qazıev, T.S.Temeshev, M.B.Trofımov sııaqty basshylar úlken jumys atqardy.
UQK ınstıtýtynda joǵary zań bilimi bar, ártúrli baǵytta jumys isteı alatyn shet tilderin biletin quzyretti ofıserlerdi – jedel qyzmetkerlerdi daıarlaý qolǵa alyndy. Ol úshin oqý ornynyń qurylymy men oqytý mazmuny jetildirildi.
Ulttyq qaýipsizdik organdary jedel qyzmetiniń qajettiligine sáıkes keletin arnaıy pánderdiń biryńǵaı, ózara baılanysty júıesi quryldy. Oqytýdyń jańa ádisteri engizildi, oqytylatyn quqyqtyq, gýmanıtarlyq, tildik jáne psıhologııalyq pánderdiń qurylymy, mazmuny men kólemi túzetildi, bul túlekterdiń teorııalyq jáne praktıkalyq daıarlyǵynyń sapasyn edáýir arttyrýǵa múmkindik berdi.
Oqý quraldarynyń, monografııalardyń jáne basqa da ádistemelik, ǵylymı ádebıetterdiń jańa toptamasy ázirlendi. Ǵylymı jáne ǵylymı-praktıkalyq konferensııalar ótkizile bastady. Oqý ornynyń bazasynda alǵash ret joǵary bilikti ǵylymı kadrlardy daıarlaýǵa múmkindik beretin mamandandyrylǵan dıssertasııalyq keńes ashyldy.
Bul jumysqa mol praktıkalyq tájirıbesi bar oqytýshylar, oqý ornyndaǵy bilim berý qyzmetin jetildirýge óz bilimderi men kúshterin bergen ǵalymdar úlken úles qosty. Olardyń qataryna B.Sh.Buldybaevty, A.T.Qosamanovany, Iý.Sh.Jumaevty, S.P.Gavrılenkony, O.A.Grısaenkony, B.H.Nyǵmetovti jáne basqa da ǵalym-ustazdardy ataýǵa bolady.
Qazaqstan Prezıdentiniń 1999 jylǵy 6 mamyrdaǵy ınstıtýtty Qazaqstan Respýblıkasy Ulttyq qaýipsizdik komıtetiniń akademııasy etip qaıta qurý týraly Jarlyǵy sapaly júrgizilgen jumystyń zańdy qorytyndysy boldy. Akademııanyń joǵary kásibı bilim berýdiń standarttary boıynsha bilim berýge kóshýi, daıarlyqtyń qajetti deńgeıi men sapasyna kepildik berýge, mamandarǵa vedomstvolyq biliktilik talaptaryn iske asyrýǵa, túlekterge memlekettik úlgidegi dıplomdar berý quqyǵyn rastaýǵa múmkindik berdi.
UQK akademııasyndaǵy oqý úderisiniń ereksheligi onyń barlaý, qarsy barlaý, terrorızmge qarsy, aqparattyq qaýipsizdik jáne eldiń ulttyq qaýipsizdigin qamtamasyz etýdiń basqa da mańyzdy salalary úshin kadrlardy maqsatty daıarlaýdy júzege asyrýǵa múmkindik beretin biregeıliginde jatyr.
Osy ýaqyt aralyǵynda UQK akademııasy dańǵyl da, dara joldan ótti. Arnaýly kópsalaly oqý orny retinde elimizdiń ulttyq qaýipsizdik organdarynyń jedel jáne basshy qyzmetkerlerin daıarlaý, qaıta daıarlaý jáne biliktiligin arttyrý boıynsha ǵylym men bilimniń ortalyǵy retinde qalyptasty.
Qazirgi ýaqytta UQK tóraǵasy general-leıtenant E.Saǵymbaevtyń tapsyrmasy boıynsha joǵary oqý ornyn ozyq halyqaralyq standarttar men praktıkalarǵa sáıkes keletin, qazirgi qaýip-qaterler men qaýipsizdikke qarsy is-qımylǵa, sondaı-aq irgeli bilim berýdi kúsheıtý, jańa bilim berý tehnologııasy men úderisin engizý jolymen memleket pen qoǵamnyń damý shyndyǵyna beıimdelgen mamandar daıarlaýdy qamtamasyz etetin ınnovasııalyq úlgidegi oqý ornyna transformasııalaý júzege asyrylyp jatyr.
El Prezıdenti Q.Toqaev memlekettik organdardyń ulttyq múddelerdi qamtamasyz etý máselelerindegi sheshimderi sapaly ǵylymı súıemeldeýge, muqııat pysyqtalýǵa, ǵylymı kózqaras turǵysynan negizdelýge tıis ekenin erekshe atap kórsetedi. Memleket basshysynyń taǵy bir talaby – elimizde jasandy ıntellektiniń jedel damýyn qamtamasyz etý qajettiligi. Osy turǵyda Akademııa UQK-niń keıbir bólimshelerimen ózara is-qımyl jasaı otyryp, atalǵan salada vedomstvolyq ǵylym men bilim berýdi damytý boıynsha birqatar sharalar qabyldap jatyr.
Akademııa Qazaqstannyń seriktes memleketteri arnaýly qyzmetteriniń beıindi joǵary oqý oryndarymen tájirıbe almasý, bilim berý qyzmetterin kórsetý salasyndaǵy halyqaralyq yntymaqtastyqty qoldaıdy jáne damytady. Bizdiń joǵary oqý ornynyń sheteldikterge usynatyn bilim berý kýrstary men praktıkalyq trenıngteriniń joǵary deńgeıi dostyq nıettegi sheteldik arnaýly qyzmetterden oqýǵa ótinimder sanynyń jyl saıynǵy ósýimen rastalady.
Akademııa – otandyq áskerı jáne arnaýly oqý oryndary qaýymdastyǵynyń belsendi múshesi. Bilim berý, ǵylymı jáne tárbıe úderisinde jalpy qaǵıdattardy qoldaný bolashaq ofıserlerdi daıarlaý, otandyq ǵylymnyń vedomstvolyq salalaryn damytý máselelerindegi tásilderdi belgili bir dárejede úılestirýge múmkindik beredi.
Professorlyq-oqytýshylyq quramnyń joǵary kásibı sheberligi, oqytýdy uıymdastyrý jáne oqý úderisin basqarý deńgeıi akademııany damytýdyń, onyń eldegi joǵary oqý oryndary arasyndaǵy bedelin arttyrýdyń zańdy úderisi ekendigi sózsiz. JOO elimizdiń iri ǵylymı-bilim ortalyqtarynyń qataryna kiredi jáne jyl saıyn Ulttyq qaýipsizdik komıtetiniń qataryn Otanǵa adal qyzmet etý – kásibı jáne ómir jolynyń negizi bolyp tabylatyn jas urpaqpen tolyqtyryp otyrady.
Ahat Muqashev,
UQK akademııasynyń bastyǵy, general-maıor, zań ǵylymdarynyń doktory
