Eskeretin jaıt
El.kz aqparat agenttigi jazǵandaı, qazaqstandyqtar ártúrli jaǵdaılarǵa baılanysty qaryzǵa jıi batady. Máseleniń aýqymyn túsiný jáne ony sheshý joldaryn anyqtaý úshin aldymen qaryzdar men kiristerdiń naqty mólsherin baǵalaý mańyzdy. Qaryzdar men kiristerdi baǵalaý barlyq qaryzdar men kiris kózderiniń, sondaı-aq mindetti shyǵystardyń tizimin jasaýdy talap etedi. Bul aı saıyn qaryzdy tóleýge qansha qarajat bólýge bolatyndyǵyn anyqtaýǵa múmkindik beredi. Qaryzdardy az mólsherde tóleý, isti sotqa jetkizgennen góri áldeqaıda jaqsy, meıli, tipti prosess birneshe jylǵa sozylsa da. Sebebi turaqty tólemder negizgi qaryzdy azaıtady jáne qarjylyq yntalandyrýǵa kómektesedi.
Qazaqstandyqtar ártúrli sebeptermen: jumysynan aıyrylý, qaryzdyń tym kúrdeli sharttary nemese jeke tulǵalar, bankter jáne mıkroqarjy uıymdary (MQU) aldynda kóptegen bereshekter boıynsha qaryzǵa batýy múmkin. Bul rette boryshkerler qalyptasqan jaǵdaıdan shyǵý jóninde árdaıym durys sheshim qabyldaı bermeıdi. Mysaly, olar nesıe berýshilerden aýlaq bola alady jáne bárimen birden esep aıyrysý úshin qandaı da bir jolmen úlken aqsha ala alady dep úmittene alady. Biraq bul kezde olardyń qaryzdary tek ósip, adamdarmen jáne basqa nesıe berýshilermen qarym-qatynas nasharlaı túsedi. Is sotqa jetýi múmkin, biraq keıde múlikti joǵaltýdyń ózi sizdi barlyq qaryzyńyzdan qutylýǵa sebep bola almaýy múmkin.
Shyndyǵynda, mundaı máseleni sheshý únemi kúsh salýdy jáne boryshtyq problemadan shyǵýǵa kómektesetin nemese kem degende jaǵdaıdy ári qaraı ýshyqtyrmaýǵa múmkindik bermeıtin keıbir sheshimder qabyldaýdy qajet etedi.
Júıelilik qajet
- Negizgi qaryzdardy kem degende az mólsherde tólep otyrýdyń mańyzdy sebepteri bar:
- jalpy qaryzdy azaıtý – tipti kishigirim turaqty tólemder de negizgi qaryzdy birtindep azaıtýǵa kómektesedi. Banktik nesıeler jaǵdaıynda bul shottardy buǵattaýǵa tap bolmas úshin tólem týraly sot sheshimi bolǵan kezde paıdaly;
- janjaldardy boldyrmaý – eger jeke tulǵa nesıe berýshi bolsa, onda oǵan az-azdan bolsa da, biraq turaqty túrde tólemniń jasalyp otyrǵanyn kórý mańyzdy. Sondyqtan siz odan qashyp, múlde baılanysqa shyqpaı, «bárin keıinnen jınap-terip bira-aq qaıtaramyn» degennen góri alǵan somany az mólsherde bolsyn jiberip otyrǵan jón, siz sol «kózden tasada» júrgen ýaqytta qaryzdy tólep tastar ma edińiz...
- moraldyq qanaǵattaný – qaryzdy óteýde kózge kórinetin progress, az bolsa da, boryshker úshin motıvasııany arttyryp, kúızelisti azaıtýǵa septigin tıgizedi.
Biraq buǵan qol jetkizý úshin siz aldymen durys sheshim qabyldap, uzaq proseske daıyn bolýyńyz kerek.
Birinshi qadam: qaryzdar men kiristerdi baǵalaý
- qaryzǵa batqannan keıin birinshi kezekte barlyq mindettemelerdiń naqty mólsherin anyqtaý qajet. Bul máseleniń aýqymyn túsinýge kómektesedi. Mysaly, siz ózińizdiń qaryzdaryńyzdy mynadaı jolmen baǵalaı alasyz: barlyq qaryzdardyń tizimin jasańyz – oǵan nesıeler, mıkrokredıtter, tanystaryńyzǵa nemese týystaryńyzǵa, kommýnaldyq tólemder men basqa da mindettemeler boıynsha qaryzdardy qosyńyz. Solardyń ishinen eń negizgilerin anyqtaý úshin aǵymdaǵy paıyzdyq mólsherlemesi men tólem merzimderin qosýdy umytpaǵan jón;
- barlyq qaryzdardyń esepke alynǵanyna kóz jetkizý úshin barlyq qujattardy – nesıelik kelisimsharttardy (nesıe tarıhy úshin nesıelik bıýroǵa habarlasyńyz), shottar men túbirtekterdi tekserińiz. Ári qaraı mindetti shyǵystardy (turǵyn úıdi jaldaý, tamaqtaný, kommýnaldyq qyzmetter, kólik jáne taǵy basqalar) eskere otyryp, boryshkerdiń qandaı kiris mólsheri bar ekenin anyqtaý qajet. Bul sizge qandaı shyǵyndardy azaıtýǵa bolatyndyǵyn jáne aı saıyn qaryzdy tóleýge qansha aqsha bólýge bolatyndyǵyn anyqtaýǵa kómektesedi.
Siz ózińizdiń kiristerińizdi mynadaı joldarmen baǵalaı alasyz:
- barlyq kiris kózderiniń tizimin jasańyz: oǵan jalaqy, zeınetaqy, járdemaqy, jyljymaıtyn múlikti jalǵa berýden túsetin kirister jáne basqa da barlyq túsimder kiredi;
- turaqty emes kiristerdi esepke alyńyz – eger turaqty emes, ıaǵnı arakidik túsetin túsimder bolsa, olardy da engizý kerek;
- shyǵyndardy esepteńiz – ońtaıly ómir súrý deńgeıin tómendetip almas aı saıyn qansha aqsha jumsaý kerek ekenin anyqtap alyńyz (tamaq, turý, kólik, kıim jáne t.b.).
Nátıjesinde kirister qaryzdardan áldeqaıda az bolsa da, bul sharalar jaǵdaıdyń aýqymyn túsinýge jáne tıimdi sheshim shyǵarýǵa múmkindik beredi: kiristi kóbeıtýge tyrysý (mysaly, jańa jumys, múlikti satý jáne t.b.) nemese bankrottyqqa ótinish berý/tólem qabilettiligin qalpyna keltirýdi paıdalaný.
Ekinshi qadam: qaryzdardy az mólsherde bolsyn tólep otyrý
Barlyǵy eseptelgende, kimge jáne qansha aqshany qaıtarý kerek, qaı nesıe berýshiler basymdyqqa ıe bolady jáne kúte almaıdy (áıtpese qaryz ósedi), aı saıyn qansha tóleýge bolady, mine, osynyń bári anyqtalady. Mysaly, siz aldymen merzimi ótken nesıeni tólep (aı saıynǵy tólemderdiń azaıýyna qol jetkize alasyz), al dostaryńyz ben tanystaryńyzdan azdap kúte turýdy ótine alýyńyz múmkin (nemese olarǵa aı saıyn kem degende az mólsherde – shartty túrde 10 000 teńge bólińiz).
Tańdaý qaryz somasyna jáne olardyń jedeldigine baılanysty: keıde jeke tulǵaǵa birneshe aı ishinde qaryz berý, sodan keıin nesıege nazar aýdarý ońaıyraq. Bir qaryz ótelgennen keıingi qalǵan somany basqa qaryzdardy esepke alýǵa jáne t.b. bólýge bolady. Búkil prosess uzaq ýaqytqa sozylýy múmkin ekenin eskerý kerek – tipti ol birneshe jyl ýaqytyńyzdy alýy da ǵajap emes, daıyn bolyńyz. Biraq bul tólem jasaýdan qashyp júrgennen góri jáne isti sotqa jetkizýden jáne múlikti joǵaltýdan góri áldeqaıda jaqsy. Sonymen qatar sheshim prosesinde kóbirek aqsha tabý múmkindigi týyndaýy múmkin, al nesıe berýshiler osy ýaqytqa deıin qyzmetke kedergi jasamaıdy (shottardy buǵattaý, sotqa berý jáne t.b.).
Qaryzǵa batyp qalý bul adamdy kúızeliske ushyratatyn jaǵymsyz jaǵdaı, biraq durys kózqaras pen sheshýshi áreket ony jeńýge kómektesedi.
Qaryzdaryńyz ben kiristerińizdi durys baǵalaý, tipti az mólsherde bolsyn turaqty tólep otyrý jaǵdaıdy birtindep túzeýge kómektesedi. Árbir qadam, ol tipti kishkentaı bolsa da, boryshkerdi qarjylyq erkindikke jaqyndatatynyn este ustaǵan jón. «Ǵajaıypty» jáne bir sáttik úlken kiristi kútý nesıe berýshilermen qaqtyǵystarǵa jáne qaryzdyń ósýine ǵana ákeletinin umytpańyz.
