Byltyr ekologııalyq zańnamany saqtamaǵandar úshin 162 qylmystyq is qozǵalǵan. Olarǵa shaǵyn aıyppul salynyp, quzyrly organdar bosatyp jibergen. Ekobelsendiler bul isti qatańdatpaı, tabıǵatty qorǵap qala almaımyz dep otyr. Kezinde Byjy ózeni sarqyrap aǵyp jatatyn. Aǵyny qatty bolsa da aýyl balalary balyq aýlap, shomylyp qaıtatyn edi. Qazir arnasy qurǵap qalǵan, tipti keıbir izin taba almaısyz. Al áıgili Qaratal ózeniniń arǵy betine ótý úshin jetisýlyqtar parom kútetin. Búginde jaıaý adam keship ótedi. Buryn toqishekteı tolyp aǵatyn ózender, qazir ashishekteı buratylyp qaldy. Mamandardyń aıtýynsha, Jetisýdaǵy shaǵyn jáne úlken ózenderdiń 60 paıyzy joǵalǵan.
Jetisýdyń aýmaǵynan ótetin ózen-kólderdiń bastaýy kórshi Qytaıdan keletindikten jyldan-jylǵa sý mólsheri azaıyp barady. Ekonomıkasy san salaly, demografııasy álemdi tolǵantqan derjava transshekaralyq ózen-kólderge ózi ıelik etip otyr. Sonyń kesirinen qurǵap qalǵan ózen ańǵarlary qoqys tógetin zańsyz polıgonǵa aınala bastady.
Oblystyq prokýratýra baspasóz qyzmetiniń málimdeýinshe, óńirde radıobelsendi qaldyqtardy tereńge kómý men joıýǵa qatysty máseleler jyl saıyn aıtylǵanymen, áli kúnge sheshimin tappaı keledi. Mysaly, Panfılov aýdanyna qarasty «Jarkent – Arasan» shıpajaıynyń irgesindegi taý betkeılerinde eski ýran kenishinen shyqqan úıindiler men uńǵymalar radıobelsendi elementterge toly. Bir ózi oblystyń ekologııalyq qaýipsizdigine úlken zalalyn tıgizip jatyr.
Ekobelsendi Qajet Andas ózen-kólderdiń tartylýynyń sebebi áride jatqanyn aıtady. «Keńes odaǵy jaqyn mańǵa ushatyn ıadrolyq raketalardyń Qazaqstandaǵy shalǵaı eldi mekenderge jarý týraly qaýly shyǵarady. Bul úderis eki jyl qatarynan jalǵasady. Sol qujattaǵy elsiz jer qazirgi Kóksý aýdanyndaǵy «Tyrnaq» dep atalatyn jaılaý bolǵan. Oǵan qosa Alǵabas eldi mekeniniń mańynda paıdalanǵan. Eń ókinishtisi, sol ıadrolyq synaq alańyna aınalǵan mekenderge zararsyzdandyrý jumystary júrgizilmegen. Onyń zardabyn tabıǵat pen jergilikti turǵyndar tartyp jatyr», deıdi Q.Andas.
Osy tusta myna bir oqıǵa eske túsedi. Toqsanynshy jyldary Taldyqorǵandaǵy qorǵasyndy-akkýmýlıator zaýyty aýany lastap jatqanyn jazyp, oblystyq aýrýhananyń dárigeri Ǵalııa Árinova sotqa júginedi. Aryz boıynsha tekseris júrgizgen oblystyq SES-tiń qymetkerleri zaýyttyń quıý ýchaskesindegi aýadaǵy qorǵasynnyń qalypty mólsherden 150-200, qaıta quıý ýchaskesinde 250-300, kesý ýchaskesinde 250-300 ese artyq ekendigin anyqtaǵan. Sonda jylyna taldyqorǵandyq árbir adam 700 gramǵa jýyq qorǵasyn jutady eken. Sodan keıin baryp kásiporyn qorǵasyn untaqtaryn aýaǵa ótkizbeıtin arnaıy qondyrǵy ornatady. Búginde bul baǵytta óńirde birneshe kásiporyn bar. Onyń syrtynda qaıta óńdeý sehtary jumys isteıdi. Olardan shyqqan qatty qaldyqtar zaýyt mańynda úıilip jatyr, keıbiri ózen-kólderge tógiledi.
Sózimizge dálel bolsyn, byltyr Qaratal aýdanyndaǵy medısınalyq qaldyqtar Bastóbe aýyldyq okrýgindegi qatty turmystyq qaldyqtardy saqtaý polıgony mańyna tastalǵan. Budan Jetisý oblysynyń ǵana emes, burynǵy Almaty oblysynyń da densaýlyq saqtaý mekemeleriniń medısınalyq qaldyqtary tógilgen eken. Muny aýdandyq prokýratýra qyzmetkerleri anyqtaǵan.
О́ńirlik ekologııa departamentiniń baıandaýynsha, atalǵan máselelerdi sheshý úshin sý qorǵaý aımaqtary men beldeýlerdi qadaǵalaý, jasyl jelekterdi otyrǵyzý jáne eldi mekenderdi gazdandyrý jumystary júrip jatyr. Byltyr atmosferalyq aýaǵa shekti ruqsat etilgen shyǵaryndylar naqty kólemi 13,5 myń tonnany, tógindilerdiń naqty sany 7,3 myń tonnany, al qaldyqtardy ornalastyrýdyń naqty sany 107,2 myń tonna bolǵan.
Oblys boıynsha lastaýshy zattardyń 45 paıyzy kommýnaldyq qyzmet kásiporyndaryna, 20 paıyzy taý-ken ónerkásibi kásiporyndaryna, 20 paıyzy qurylys nysandaryna, 15 paıyzy qalǵan kásiporyndarǵa tıesili. О́tken jyly ekologııalyq zańnamanyń saqtalýy boıynsha 4 tekserý júrgizilgen. Tekserý jáne AEK materıaldardy qaraý nátıjelerinde 162 ekologııalyq zańnamasyn buzý anyqtalǵan. Zań buzýdy joıý týraly 7 nusqama berilip, tolyǵymen oryndalǵan. Jalpy somasy 2 282 773 241 myń teńge bolatyn 147 ákimshilik aıyppul salynǵan. Odan bólek «Qazaqstan ǵarysh sapary» AQ-nyń Jerdi qashyqtyqtan zondtaý júıesi – Geoportal arqyly 149 qaldyqtardy stıhııalyq ornalastyrý oryndary tabylǵan. Soǵan saı 145 koordınat joıylypty.
Departament tarapynan prokýratýra organdarynyń usynysy jáne polısııa basqarmalarynyń AEK materıaldary negizinde ákimshilik sharalar qabyldaǵan. Atap aıtqanda, ÁQBtK 324-baby jáne 344-baby boıynsha 38 laýazymdy tulǵaǵa 5 106 000 teńge aıyppul salǵan.
«Elimizde turmys qaldyqtaryn óndeıtin tehnologııa joqtyń qasy. Sonyń kesirinen ózen-kólderge medısınalyq jáne úı qaldyqtaryn tógedi. Ol – bir. Ekinshiden, Jetisý – agrarly óńir bolǵandyqtan sýdy aýylsharýashylyq salasyna da qoldanady. Al qazaq sýdyń da suraýy bar demeı me, ózen-kólderdi beı-bereket paıdalanýdyń saldarynan qurǵap barady. Egin sharýasyna jańbyrlatyp, tamshylatyp sýarý tehnologııasyn tolyq paıdalaný qajet. Balqash kóline quıar ózender sırep barady», deıdi geografııa ǵylymdarynyń kandıdaty, qaýymdastyrylǵan professor Nurjan Kerimbaı.
Onyń aıtýynsha, taýdan tolassyz aqqan ózender arnasyn retke keltirý qajet. Dıqandar sýdy qajetine saı paıdalanady da, qalǵanyn dalaǵa aǵyzyp jiberedi. Burynǵy arnasy túspegen ózen kólge barar joldy taba almaıdy. Bulaq basynda otyrǵan eldi mekender sýdy bógemeı, eski arnasyna salyp otyrý mindetti.
Búginde óńirde orman órti de tolastamaı tur. Byltyr Jetisýda 217 dala órti tirkelgen. Materıaldyq zazal kólemi – 1,9 mln teńge. Orman órtteriniń basty sebebi aýyl sharýashylyǵy tehnıkalarynan týyndaıdy. Sondaı-aq týrısterdiń ot shoǵyn sóndirmeı ketýi de tabıǵatqa zııanyn tıgizip jatyr.Máselen, Qaratal, Kóksý, Lepsi jáne basqa da sý qoımalarynyń jaǵasynda stıhııalyq týrıstik oryn kóp. Demalýshylar qoqys qaldyqtaryn sol sý qoımalaryna tastaıdy. Osy baǵytta da ekologııalyq aǵartý sharalaryn júzege asyrý qajet.
Jetisý oblysy
