– О́zińiz de estip-bildińiz, jaqynda Aqtaý qalasynda aralas jekpe-jekten ótken týrnırde 17 jastaǵy jasóspirim qaıtys boldy. Jarys kezinde jan tapsyrǵan jasóspirim qazasynyń sebebin tergeý oryndary anyqtaıdy. Aıtpaǵym, MMA sportyn áýesqoılar arasynda dáripteý, nasıhattaý, balalardy baýlý qanshalyqty oryndy?
– Batys elderinde, basqa da musylman dinin ustanatyn azamattar az turatyn memleketterde oraza aıynda sporttyq jarystar toqtaýsyz ótkizile beredi. Ásirese MMA sportynan. Biz «Alash praıd» klýbyn qurǵan ýaqyttan beri berik ustanatyn qaǵıdamyz: oraza aıynda jáne odan keıin bir aı merzimde eshqandaı jarys ótkizbeımiz. Biz úshin sportshynyń densaýlyǵy, ómiri mańyzdy. Aqtaýda ótken jekpe-jek saıysynda qaıtys bolǵan sportshy aýyz bekitip, oraza tutqandyqtan qaıtys boldy dep te ton pishýge bolmaıdy. Tergeý, tekserý barysynda ólim sebebi naqtylanady.
Meniń aıtpaǵym, jalpy MMA sportyn tek kásipqoılar arasynda ǵana jandandyrý kerek. Jekpe-jekke túsetin eki sportshynyń birin-biri jeńýi úshin aıaýsyz sabaıtyn dodany teledıdardan nasıhattap ta kórsetýge kórermen retinde, osy sporttyń ishki álemin tereńdeı biletin maman esebinde túbegeıli qarsymyn. Jasóspirim balalar arasynda da MMA sportynan jarys ótkizilip júr. Iаǵnı barlyǵy da – áýesqoılar arasyndaǵy doda. Sondyqtan MMA sportymen áýesqoılardyń shuǵyldanýyn, saıysqa qatysýyn quptamaımyn. Sebebi bul – naǵyz erlerdiń jekpe-jekke túsetin dodasy. Birneshe sportty qamtıtyn salany ekrannan nasıhattap, kópke jarnamasyn jasaýdyń asa qajeti joq. Al endi qatygezdikke úndeıtin sport túri emes pe degen suraq týyndap otyr. Taı boksy degendi bilesiz, munda da qan-josa tóbeles. Jaýyngerlik samboda da baspen urýǵa ruqsat, qolmen soǵyp, aıaqpen teýip qarsylasyńdy sulatyp salýǵa toqtam jasamaıdy tóreshi. Osy qyrynan alǵanda MMA sportyn, ıaǵnı aralas jekpe-jekti qatygezdikti nasıhattaıdy dep kelte baılam jasaýǵa bolmaıdy. Bul sportqa tek kásipqoılar ǵana kelýi kerek. Jalpy, bizde jekpe-jek sportynda aýqymdy reforma jasalyp, jumysyn júıeli júrgizý qajet. Bilikti mamandardy osy sporttyń tóńiregine toptastyrýdyń ýaqyty áldeqashan keldi.
– Demek MMA sportynan áýesqoılar arasynda saıys ótkizýdiń de qajeti joq pa?
– Jekpe-jek sportyna myqtynyń myqtysy, júreginiń túgi bar, sportpen kásibı túrde shuǵyldanatyn sańlaqtar kelýi kerek. Jarys ta osyndaı túrli synnan ótkender arasynda órbýge tıis. Al áýesqoılar arasynda týrnır ótkizýdi kim qadaǵalap otyr? Qatysýshy sportshylar medısınalyq tekseristen óte me? Tóreshilerdiń biliktiligi qalaı saralanady? Tájirıbeli tóreshini shaqyrtsa, qaltasyna salmaq, sodan keıin sportty biledi-aý degen tanys-bilis jattyqtyrýshylardy da tóreshilikke tartady. Buǵan bas qatyrmaǵan soń da álgindeı keleńsizdik oryn alady. MMA – aýdıtorııasy aıdyndaı keń sport túri. Elimizde MMA sportymen kásibı shuǵyldanyp, túrli halyqaralyq saıystarda baıraǵymyzdy jelbiretip júrgen sportshylardyń basym kópshiligi – aýyldyń balalary. Olar sportta shyńǵa shyǵý úshin aqysyn tólep, jattyǵý zalyna barady, qarjysyn shyǵyndap, túrli dárýmenin alady. Bıýdjet qarjysynyń eshqandaı da sharapatyn kórmeıtin sportshylar tabys tabýy úshin de osy salany tańdaıdy. Kóbine aýyldan shyqqan, bala kezinen sportpen shuǵyldanyp, shyńdalǵan sańlaqtar keledi. Elimizdiń atynan túrli deńgeıdegi halyqaralyq dodalarda jeńiske jetip, mártebemizdi asyrady. Osy bıikke jetý jolynda olardyń qalaı ter tógetinin, jankeshtilikpen jattyǵý ótkizetinin syrt kóz sezine bermeıdi. Áýesqoılardyń MMA dep túrli shoý jarys ótkizýindegi kemshilikter kásipqoı sportshylardy da synǵa ushyratyp otyr. Osyǵan bir toqtam bolýǵa tıis dep sanaımyn. Tek myqtylardyń arasynan iriktelgen saıdyń tasyndaı saqa jigitterdiń jekpe-jek ótkizetin alańyn mazaqqa aınaldyrýshylar artyp barady. Kórermen arasynda onyń ara-jigin aıyryp, salmaqtap, saralaıtyndary neken-saıaq. «Soqyr taýyqqa bári – bıdaı» degendeı, jankúıerge MMA-nyń áýesqoılar men kásibı sportshylar arasynda aıyrmasy joq. Oktagonnyń ortasynda turyp aýzynan aq ıt kirip, kók ıt shyǵyp bylapyt sóz aıtýy, oǵash qylyq kórsetýi – kásibı sportshyǵa tán qasıet emes. О́kinishtisi, jastar solarǵa qarap boı túzeýge beıim, elikteýge yntyq. MMA qazanynda qaınaǵannan keıin sóz bárimizge tıedi. Osyndaı esersoqtardyń kesiri kásipqoı sportshylardyń da atyna kir keltiredi.
«Alash praıd» klýbynyń jekpe-jek keshin ótkizgende qatysýshy sańlaqtardy suryptaý qatań júrgiziledi. Tipti árbir qatysýshynyń buǵan deıingi sporttaǵy jetistigi, qandaı sportpen shuǵyldanǵany bári-bári jiti zertteledi. Kórermendi aldap, kópshiliktiń kóńiline kúmán uıalatyp, álsiz sportshylardy jınap alyp saıys ótkizý de durys emes. MMA sportyn kásip kózi emes, sporttyń iri órisi dep qaraý kerek.
Aralas jekpe-jekten aýqymdy týrnırlerdi uıymdastyryp ótkizýshi promoýter retinde aıtarym, saıysqa qatysýshy sportshynyń taǵdyry – báriniń moınynda. Dáriger dodaǵa qatysýdyń aldynda tolyqqandy tekseristen ótkizýge tıis, saıys ústinde tóreshiniń qyraǵylyǵy da maıdanǵa túsedi. Ol sportshynyń jaısyz sezingenin der ýaqytynda baıqap, jekpe-jekti toqtatýǵa mindetti. Sportshynyń jeke bapkeri de shákirtiniń qandaı kóńil-kúıde ekenin tereń bilýi kerek.
– 2021 jyly ótken Tokıo Olımpıadasyndaǵy súreńsizdikten keıin de qazaq sportyna qarata aıtylar syn údedi. Birneshe sport túrin memleket esebinen qarjylandyrýdy toqtatý kerek ekenin, tek medal oljalaýǵa tıimdi, elimizdiń tabıǵı klımatyna qolaıly sport túrlerin damytý qajettigi aıtylyp keledi.
– Meniń pikirim mynaǵan saıady: sport – eń áýeli halyqtyń saýlyǵy. Kásibı túrde shuǵyldanyp, tereńdeı ený ár adamnyń ıkemine qaraı bolýy kerek. Al bizde resmı tirkelgen sporttyń basym kópshiligi memlekettik bıýdjetten qarjylandyrylyp, orta qazanǵa ortaqtasady. Eshqandaı nátıje de joq, damyǵanymyz da shamaly. Mine, osyndaı mardymsyz sporttyń ár túrine qarajatty ysyrap etpeı, kerisinshe, buqaralyq sportty damytý jolyna arnap, aýyldyq jerlerden alańdar salyp, stadıon soǵyp, jattyǵý zalyn ashsa, ult saýlyǵyna bastar jol bolmaı ma? 20-30 myń halyq turatyn aýyldarǵa barsań, balalar oınaıtyn sporttyq alańqaı joq, sport kesheni qoljetimdi emes. Kásibı sportty damytýdyń strategııasy bolý kerek. Qazynadan qarjy bólýde eshqandaı qazymyrlyq tanytyp jatqan joq memleket. Tek sony uqsata alý kerek. Olımpııa oıyndary memlekettiń mártebesi men aıbary tarazyǵa tartylatyn syn bolǵandyqtan, sonyń nátıjesine qarap áleýetińdi baǵamdaısyń. Parıj jazǵy Olımpııa oıyndarynyń da dúbiri qulaq túbinen estilip tur. Sport salasynda atqarylatyn aýqymdy sharýa shash-etekten.
Áńgimelesken –
Qýanysh NURDANBEKULY,
«Egemen Qazaqstan»
