Ýnıversıtette qazaq tilin oqytýdyń zárýlikteri

Al buǵan deıin ótken semınar, dóńgelek ústelder barysynda bilim baǵdarlamalary men oqýlyqtar, oqý-ádistemelik keshenge qatysty aıtylǵan syn, usynys-pikirlerdi tıisti oryndarǵa jetkizý kózdelip otyr.

Alqaly jıynda Qorqyt Ata atyn­daǵy QMÝ qaýymdas­ty­rylǵan professory, fılologııa ǵylymdarynyń doktory Aman Abasılov «Joǵary oqý oryndaryndaǵy tildik emes maman­dyqtardyń qazaq to­byndaǵy qazaq tiline» qatys­ty zert­teýinde joǵary oqý orynda­ryn­daǵy qazaq tobyndaǵy qazaq tiliniń jaı-kúıi jáne qazaq tili men ádebıeti muǵalimderin daıarlaý máselesin qarastyrdy.

Ǵalymnyń aıtýynsha, til­diń damýy, jetilý kórinisi, fone­tıkalyq júıesi, leksıkalyq baı­lyǵy grammatıkalyq qury­lymynda ǵana emes, qoǵam ómi­rindegi róline, júkte­mesine baılanys­ty. Tildi qoldaný aıasynyń keńdigi sol tilde sóıleýshiler­diń sanymen anyq­talady. Osyn­daı áleýmettik lıngvıs­tıkalyq ­aksıoma negizderine súıene otyryp, A.Abasılov til ózdiginen emes, sóıleýshiler arqyly damıtynyna toq­taldy. Ǵalym atap ótkendeı, tildi damytýdy ret­teýdiń arnaýly tetikteri bar. Onyń biri, qoǵamdyq ómirdiń ózekti ­salasy – bilim júıesi. Sondyqtan joǵa­ry oqý oryndarynda qazaq tiliniń oqy­ty­lýyna basymdyq berý qajet. Mun­daǵy basty jaıt – qazaq aýdıto­rııa­syna nazar aýdarý. Al memlekettik tildi óz salasyna jetkizetin de, akademııa­lyq stıli men ǵylymı termınderin damytatyn da qazaq bóliminde oqyp jat­qan stýdentter.

«Endigi kezekte qazaq tilin oqytý­dyń durys jolyn tań­damasaq, pánniń maq­sa­tyn naq­tylamasaq, tildi meńger­tý­diń quqyqtyq talaptaryn bel­gi­­le­mesek, bútindeı bir ulttyń, árbir adam­nyń ­tanymy men bi­tim-bolmysynyń qalyptasýy­na nuqsan keltiremiz. Sol úshin qazaq tili, ásirese mektepte oqytylatyn negizgi pán bolýy kerek. О́ıtkeni qazaq tili – qazaq ádebı tiliniń normalaryn saq­tap, durys qol­dana bilýge, erkin sóıleýge jáne saýatty jazýǵa úıretetin fýnksıonal­dyq pán. Onyń basty maqsaty – ana tilin qadirleıtin, qoǵamdyq mánin túsinetin tulǵa qalyptastyrý. О́kinishke qaraı, qazirgi tańda keńestik zamannan mura etip alǵanymyzdaı, joǵary oqý oryndarynda qazaqtildi aýdıtorııada – orys, al orys tildilerge qazaq tili páni oqy­tylyp, «qazaq tili tobyndaǵylar qazaq tilin mektepten oqyp kelgen, olar tildi meńgergen» degen qasań qaǵı­dany buljytpaı oryndap kelemiz», dep qyn­jyldy ol.

Al joǵary oqý oryndaryn­daǵy til­ge qatysy joq maman­dyqtardyń qazaq to­bynda oqyp jatqan jastar qazaq tiliniń ózindik júıesin, deńgeıin, qazir­gi jaı-kúıin myqtap meńgerse, bola­shaqta tildi damytatyn da solar bolady. Olardyń qata­rynan mamandyǵy boıynsha qazaqsha mátin jazyp, sol sala­nyń termınin jasap, ǵylym tili­ne aınaldyratyndar shyǵady. Son­dyqtan qazaq tobynda qazaq tili pánin mindetti pán retinde engizýge jáne durys oqytylýyna mán berý kerek. О́kinishke qaraı, qazirgi kezde joǵary oqý oryndarynda orys jáne qazaq top­ta­rynda qazaq tilin oqy­týda birizdi­lik joq. Birinde resmı is qaǵazdary, endi birinde kásibı qazaq tili, taǵy birinde isker qa­zaq tili, sol sııaqty akademııalyq jazylym degen pánder bolyp keledi. Mine, osyny birizdendirip, júıelep oqytýdy mindetteý kerek.

Osy máseleni quptap, pikirin bil­dirgen Memlekettik tildi damytý ıns­tı­týtynyń atqarýshy dırektory, tilshi-ǵalym Bıjo­mart Qapalbek ­­«Qa­zaq tilin, mem­lekettik tildi, jalpy ­tildi da­my­­týshy kimder?» baıandamasynda ­til stýdentterdiń sóıleýi, jazýy ar­qyly ­damıtynyn jetkizdi. Ǵalym­nyń ­aıtýynsha, tildi sóıleýshi ǵana damyta alady. Al barlyq sóıleýshini tildi ­damytady dep aıtý negizsiz.

«Memlekettik tildi óz salasynda da­my­typ, akademııalyq stılin qalyp­tastyryp, ǵylymı termınderin týdyratyn da qazaq bólimindegi stýdentter. Joǵary oqý oryndarynyń orys tobyndaǵy stýdentter qazaq tilin qan­sha oqyǵanymen, qazaq tiliniń qoldaný­shysy bolyp qala beredi. Sondyqtan nazardy qazaq aýdıtorııasyna salyp, akademııalyq bilimdi de, kommýnıka­tıv­tik oqytýdy da qolǵa alatyn ýaqyt kel­di. О́kinish­ke qaraı, bul sala ken­je qalyp keledi. Eger Prezıdent tapsyrmasyn júzege asyrǵymyz kelse, qazaq tobyna qazaq tilin oqytýdy jetildirý qajet. Al orys tili shet tili qatarynda tańdaý páni retinde oqytylýǵa tıis», deıdi B.Qapalbek.

Jıyn barysynda «Akade­­mııa­lyq jazylym» pánin oqytý­daǵy túıtkil­di máselelerdi qoz­ǵa­ǵan Ál-Farabı atyn­daǵy QazUÝ fı­lologııa fakýlteti qazaq tili bilimi kafedrasynyń aǵa oqytýshysy Saltanat Iman­qulova, Ál-Farabı atyn­daǵy QazUÝ professory Anar Sal­qyn­baı, Abaı atyndaǵy QazUPÝ qazaq ádebıeti kafedrasynyń meńgerýshisi, fılologııa ǵylym­darynyń kandıdaty Edil­baı Ospanov joǵary oqý oryn­dary­nyń qazaq bóliminde akademııa­lyq jazylym pánin oqytýdyń negizgi máselelerin sóz etti. Onyń barysynda ǵalymdar osy salaǵa qatysty oqýlyqtardyń azdyǵyn, zertteý isiniń kenjelep qalǵanyn nazar­ǵa aldy.

Qazaq tilinde damytý joly eń qıyn sala – medısına. «Medı­sına ǵylymy qazaq tilinde damýy úshin termıni de túsinikti bolýy kerek. Búgingi sabaq berip júrgen oqytýshylar úshin latyn, grek tilinde kezdesetin termınderdiń balamasyn tabý qıyn. Medısınalyq mátin naý­qasqa túsinikti tilde jazylýy kerek, al aýdarmadaǵy qatelik­ter men durys qurylmaǵan sóılem­der tereń oı­laný­dy qajet etedi. Halyqaralyq ter­mın­derdi tilge beıimdeý ýaqyt kúttir­meıdi», deıdi S.Asfendııarov atyndaǵy ­QazUMÝ ­­­qazaq tili jáne kásibı qazaq tili kafed­ra­­sy­­­­nyń dosenti Tóleýbek Zaısanbaev.

Jıynda kóterilgen másele­lerdi áli de zerdeleı túsý qajet­tigin alǵa tartqan Ǵylym jáne joǵary bilim mınıstrligi Til saıasaty komıtetiniń tóraǵasy Erbol Tileshev máselege oraı jan-jaqty mamandardy tarta otyryp, keń kólemde jıyn ótkizý qajettigin aıtty. Osy oraıda ǵylymı oılaý deńgeıiniń tıisti dárejede emestigin aıtyp, ǵylym tili aýdarma kalkaǵa aınalyp bara jatqany, daıyn teorııalardy kóshirip alý, ǵylymı tepe-teńdiktiń saqtalmaı otyrǵandyǵyna qatysty pikirin ortaǵa saldy.

Memleket jáne qoǵam qaırat­keri, til janashyry Orazgúl Asanǵazynyń pikirinshe, jıynda kóterilgen másele bılikke jetýge tıis. Al óńirlerge jol tart­­qan halyq qalaýlylary saılaý­shy­larmen kezdesken kezde mem­lekettik tildi damytý máselesine basa nazar aýdar­ǵany abzal.

Elimizde mektep oqýlyqta­ry memleket esebinen jaryqqa shyǵyp keledi. Aldaǵy ýaqytta joǵary oqý oryndary oqýlyq­taryn basyp shyǵarý shyǵyny respýblıkalyq bıýdjetten qaras­ty­ry­lýy kerek. Jıyn bary­synda Ult­tyq quryltaı múshesi, táýelsiz bilim sa­rap­­shysy, akademık Kárimbek Qurman­álıev «Prezıdent qazaq tili máselesine tereń úńilip, naqty tapsyrma berdi. Sonyń bárine arqa súıeı otyryp, joǵary oqý oryndary úshin qazaq tilinde sapaly oqýlyqtar shyǵarý isin qol­ǵa alý qajet. Elimizdegi oqý oryndary ból­gen azyn-aýlaq qarajat stý­dent­terdi oqýlyqtarmen tolyq qa­mta­masyz etýge jetpeıdi. So­nymen qatar aka­demııalyq ataq-dárejeler alý úshin oqy­týshylardyń az taralymmen shyǵara­tyn oqý-ádistemelik quraldary basty máseleni shesh­peıdi. Bir ortalyqtan tara­tylmaǵannan keıin árkim óz qareketi­ne qaraı oqýlyq jazý­men aınalysyp ketti. Qazaq tili­­niń mártebesin kótere almaı otyrǵanymyzdyń bir sebebi de osynda. Sondyqtan jo­ǵary oqý oryndarynyń oqýlyq shyǵarý úrdisin bıýdjetten qar­jylandyryp, oqýlyq jazatyn top qurý kerek», dep atap ótti.

Bul máseleni Ulttyq quryl­taı oty­rysynda da kóterip, orta bilim uıym­darynyń oqýlyqtaryn respýb­lıkalyq qarjy tetikteri arqyly qamtý keretigin usynǵan akademıktiń pikirinshe, sonda ǵana kásibı oqýlyq avtorlarynyń ujymy qalyptasyp, bilikti sarapshylardy jumysqa tartýǵa múmkindik týady. Osy aıtylǵan usynystar sheshimin taýyp, «Halyq únine qulaq asatyn memleket» tujy­rymdamasy aıasynda iske asyp jatsa, nur ústine nur.

«Memlekettik qyzmetshiler­di ju­mys­qa qabyldaǵanda mem­lekettik tildi talap ete almaı kele­miz», dep qyn­jyl­dy Almaty qalasy Tilderdi damytý jáne onomastıka bóliminiń basshysy Baqyt Qalymbet.

Búginde Almaty qalasy bo­ıynsha bir­yńǵaı kadr júıesi jasaqtalǵan. Qyz­metkerler bir ǵana konkýrstyq komıssııa ar­qyly jumysqa qabyldanady. Mem­lekettik qyzmetshilerdi ju­mysqa qabyldaǵan kezde tildi bilý deńgeıine qatysty talap qoıylmaıdy. Iаǵnı qaı tilde tapsyrǵysy keledi, erik árkim­niń ózinde. Tapsyrýshy orys tilin tań­daǵan bolsa, qabyldaýshylar da suraq­ty orys tilinde qoıady. Alaıda tapsy­ratyndardyń 99,9 paıyzy – qazaq­tildi azamattar. «Olardyń orys tilin sonshalyqty saýatty meńgerip turǵany shamaly. Mátin jazyp, sóıleı de almaıtyn, suhbat ta bere almaı­tyndar kóptep kezdesedi. Keıingi otyz jylda memlekettik til­de amandasa almaıtyndardy oqytyp, kóptegen jobany iske asyrǵanmen, sol orynnan jyljı almaı kelemiz», dep atap ótti B.Qalymbet. Munymen qosa qazaq tilinde mátin jazyp, qujat ázirleıtin memlekettik qyz­metshiler múldem az. Al is qaǵaz­dary kóp jaǵdaıda orys tili­nen qazaq tiline aýdary­lady. Nátıjesinde, iskerlik, kási­bı stıli, orfografııalyq, gram­ma­tı­kalyq zańdylyqtary, tildiń norma­lary saqtalmaǵan mátin shyǵady.

Qazaq tilin joǵary oqý oryn­­daryn­da oqytýdyń túıt­kildi máselelerin qozǵa­ǵan ǵalym­dar arnaıy qarar qa­byl­dady. Endigi kezekte osy baǵyt­taǵy jıyndar óńir­lerde jalǵasa­dy. Al qory­tyn­­dy sheshimdi jaýapty mınıstrlik respýb­lıkalyq oqý-ádistemelik keńespen birigip qabyl­daıdy dep úmittenemiz.

ALMATY