Qazir álemde halyqaralyq deńgeıdegi bedeldi 7 olımpıada bar. Olar matematıka, fızıka, hımııa, ınformatıka, geografııa, lıngvıstıka, bıologııa pánderinen dástúrli túrde ótedi. Sonyń biri – halyqaralyq bıologııa olımpıadasy. Bul – álem elderiniń joǵary synyp oqýshylary arasyndaǵy eń aýqymdy jarys. Birinshi ret IBO Chehııada 1990 jyly 6 eldiń qatysýymen ótken edi. Sodan beri qatysýshy memleketter sany 80-nen asty. Al Qazaqstan qurama komandasy bul ǵylym jarysyna 1996 jyldan bastap atsalysyp keledi. Osy ýaqyt aralyǵynda elimizdiń oqýshylary 2 altyn, 20 kúmis, 54 qola medal jeńip aldy. Bul – óte jaqsy kórsetkish. Sondyqtan mundaı bedeldi olımpıadanyń elimizde ótýi kezdeısoq tańdaý emes.
7-14 shilde aralyǵynda IBO-2024 saıysy oqý kabınetteri men zerthanalary bıologııadan halyqaralyq olımpıadanyń standarttary men talaptaryna tolyǵymen sáıkes keletin Nazarbaev ýnıversıtetinde ótti. Jeti kún boıy qatysýshylar bıohımııa, molekýlalyq bıologııa, bıoınformatıka jáne janýarlar anatomııasy men fızıologııasy boıynsha eki teorııalyq jáne tórt praktıkalyq týrda baq synady. Sondaı-aq qatysýshylar men qonaqtar elordanyń kórikti jerlerinde, onyń ishinde Býrabaıdaǵy «Kóshpendiler álemi» etnoaýlynda bolyp, qazaq halqynyń mádenıetimen tanysty.
Sonymen kópten kútken olımpıadanyń jabylý saltanaty bastaldy. Dál osy kúni kimniń júzden júırik, myńnan tulpar atanǵany belgili bolady. Zalǵa jınalǵan barsha olımpıadaǵa qatysýshylardyń júzinen qobaljýdy anyq ańǵarasyń. Kimniń jeńimpaz atanaryn júrekteri dúrsildep, taǵatsyzdana kútip otyr. Árıne, ár keýdedegi úmit óz ıesin jeńiske jeteleıtinine daý joq. Biraq júldege jetetinder – shyn myqtylar ǵana.
Saltanatty jıynda aldymen Oqý-aǵartý mınıstri Ǵanı Beısembaev barlyq qatysýshyǵa jáne halyqaralyq uıymdastyrý komıtetine alǵysyn bildirdi. Ol olımpıadanyń jalpy bilim salasynyń damýy úshin qanshalyqty mańyzdy ekenin atap ótti.
«IBO-2024 — bilimniń básekelestik alańy ǵana emes, ol ǵylym salasynda memleketterdiń dostyǵy men yntymaqtastyǵyn tereńdetýge yqpal etetin halyqaralyq mańyzdy shara. Olımpıadaǵa qatysý arqyly sizder óz bilimderińizdi synap qana qoımaı, elordamyz Astananyń, Býrabaıdyń kórikti jerlerimen tanystyńyzdar. Tabıǵatyn tamashalap, yntymaqtaryńyz jarasyp, jańa dos taptyńyzdar. Qazaqstanda ótkizgen árbir kún sizderge jarqyn estelik syılap, aldaǵy ýaqytta ǵylymnyń jańa bıik belesterin baǵyndyrýǵa shabyt beredi dep oılaımyn. Bolashaqta sizder orasan zor ǵylymı jańalyqtar ashyp, álemniń uly ǵalymdarynyń dańqty jolyn jalǵastyrasyzdar dep senemin!», dedi Ǵanı Beısembaev.
Odan soń sahnaǵa IBO halyqaralyq komıtetiniń tóraǵasy Lenka Lıbýsova shaqyryldy.
«Men qazaqstandyq jas ǵalymdar ázirlegen olımpıada tapsyrmalarynyń ózektiligi men ózgesheligin erekshe atap ótkim keledi. Odan bólek, osy jeti kún ishinde Qazaqstan 81 elden kelgen 305 jas bıolog pen 275 ǵalymnyń tájirıbe almasý alańyna aınaldy. Sóz joq, IBO-2024 joǵary deńgeıde ótti. Qazaqstan ǵylymynyń qaryshtaı beretinine kámil senemin ári kelesi jylǵy IBO saıysynda da joǵary deńgeı kórsetedi dep oılaımyn», dedi Lenka Lıbýsova.
Iá, elimizdiń halyqaralyq olımpıadalardy uıymdastyrýdan tájirıbesi mol. Máselen, 2010 jyly matematıkadan, 2014 jyly fızıkadan, 2015 jyly ınformatıkadan bilim saıystary Qazaqstanda ótti. Mine, bıyl da bıologııa olımpıadasynyń joǵary deńgeıde uıymdastyrylǵanyna IBO halyqaralyq komıteti tóraǵasynyń sózi dálel bolmaq.
Qurmetti qonaqtardyń quttyqtaýynan soń, jeti kún boıy taǵatsyzdana kútken, ıaǵnı osynaý bedeldi olımpıadada kimniń úzdik tanylǵanyn habarlaıtyn kez keldi. Júrgizýshi aldymen qola júldege qol jetkizgenderdiń atyn atady. Esimin estigender kókirekti kernegen qýanyshtan aspanǵa qarǵyp, sahnaǵa qaraı júgire jóneldi. Qashanda úmitker – kóp, úzdikter – sanaýly. Sol sanaýly jeńimpazdyń arasynan tórt birdeı otandasymyzdyń esimin estigende tóbemiz kókke jetti. Olar – Dıas Súleımenov, Amına Tynarbaı, Nurtóre Tórehanuly jáne Ǵalymjan Baqtybaı. Mundaı qýanǵan kezde adam boıyndaǵy aǵyl-tegil sáýleli sezim bar salmaǵyńdy jeńip, aspanǵa alyp ushatyny belgili ǵoı. Sol alyp ushqan kúıimizde top jarǵan tórt júırigimizdiń qasyna biz de jettik. Qaýmalaǵan jurt quttyqtap, sýretke túsip jatyr. Jeńiske jetken oqýshylardyń ata-analary men ustazdary máz-meıram. Qurama komandanyń jetekshileri Baýyrjan Smaılov pen Ernar Batyrjanovtyń aıtýynsha, bul jetistik – oqýshylardyń 4-5 jylǵy eńbekteriniń jemisi.
«Meniń oıymsha, tek qana bizdiń oqýshylar ǵana emes, osy olımpıadanyń bar júldegerleri ózderinshe jeke-jeke juldyz der edim. О́ıtkeni bul jeńiske babyna da, baǵyna da sengender ıe bolady. Bizdiń de tórt oqýshymyz jyl boıy tyńǵylyqty daıyndaldy. Bir aı buryn Ál Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıtetinde praktıkalyq bilimderin shyńdady. Árıne, altynnan úlken úmitimiz bolǵanyn jasyrmaımyz. Biraq mundaı halyqaralyq dodada qola júldeger atanýdyń ózi – úlken jetistik», dedi Baýyrjan Smaılov.
Endi tuǵyr tórinde turyp, qýanyshtan janary jasaýraǵan oqýshylarǵa sóz kezegin berelik. Olar qandaı sezimde eken?
«О́zin-ózi temirdeı tártipke baǵyndyra almaǵan talapker jeńis tuǵyryna talpynbaı-aq qoıýyna bolady. Men bul olımpıadaǵa 3 jyl tynbaı daıyndaldym. Mine, búgin sol eńbektiń jemisin kórip otyrmyz. Shyny kerek, ózimnen budan da joǵary nátıje kútken edim. Saıystaǵy suraqtar ári qyzyq, ári qıyn boldy. Endigi maqsatym – Nazarbaev ýnıversıtetine oqýǵa túsip, ǵylym jolyn jalǵastyrý», deıdi Astana qalasynyń daryndy er balalarǵa arnalǵan «Bilim-ınnovasııa» lıseı-ınternatynyń 11-synyp oqýshysy Ǵalymjan Baqtybaı.
Al bilim báıgesinde top jarý úshin oqýshyǵa qandaı qasıetter keregin Amına Tynarbaıdan suraǵan kezde, onyń jaýaby mynadaı boldy:
«IBO 2024-ke 7-synyptan bastap, ıaǵnı bes jyl úzdiksiz daıyndaldym. Jalpy, olımpıadada tek dál sol bir sátte qatelespegen, tolqymaǵan, nazaryn ózgege aýdarmaǵan oqýshy ǵana oq boıy ozyq shyǵady. Bul jarys Astanada ótkendikten, bizge artylǵan jaýapkershiliktiń júgi jeńil bolǵan joq. Biraq ustazdarymyz ben jaqyndarymyz qoldaı bildi. Eń bastysy – senim, tártip jáne eńbek», deıdi Qyzylorda oblysynyń №10 daryndy balalarǵa arnalǵan oblystyq «Bilim-ınnovasııa» lıseı-ınternatynyń 11-synyp oqýshysy A.Tynarbaı.
Aqtóbelik oqýshy Dıas Súleımenovtiń aıtýynsha, maqsat taýyna tek izdengen jetedi.
«Bıologııa salasyna 7-synyptan bastap kóbirek den qoıdym. Sodan beri bul pánge ár kún saıyn kemi eki saǵatymdy, keıde 6-10 saǵatymdy arnap otyrdym. Sonyń nátıjesinde eki jyl qatarynan jalpy bilim beretin pánder boıynsha respýblıkalyq olımpıadanyń altyn medal ıegeri atandym. Endi buıyrsa Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıtetine oqýǵa túsip, ǵylym jolyn jalǵastyramyn degen nıettemin», deıdi Aqtóbe oblysynyń «Bilim-ınnovasııa» lıseı-ınternatynyń 11-synyp oqýshysy D. Súleımenov.
Al Nurtóre Tórehanuly bilimin tereńdetip, bolashaqta densaýlyq saqtaý salasynda eńbek etkisi keletinin jetkizdi.
«Bul saıysta júldeger ataný – qıynnyń qıyny. Bıologııa ǵylymynyń qıynshylyǵyna shyn qyzyqqan balalar ǵana shydaı alady. Men elimizdiń namysyn qorǵap, júldeli úshinshi oryn alǵanyma qatty qýanyshtymyn. Qoldaý bildirgen ustazdaryma, ata-anama sheksiz alǵysymdy bildiremin. Bıyl, mine, 11-synypty támamdadyq. Buıyrsa S.J.Asfendııarov atyndaǵy Qazaq ulttyq medısına ýnıversıtetine oqýǵa túsip, hırýrg bolǵym keledi», deıdi Shyǵys Qazaqstan oblystyq daryndy balalarǵa arnalǵan mamandandyrylǵan «Bilim-ınnovasııa» lıseıiniń 11-synyp oqýshysy N.Tórehanuly.
Aıta keteıik, olımpıada aldynda barlyq qatysýshy men qazylar alqasy «Olımpıadaǵa múshe bolamyz. Eń adal túrde qatysamyz. Ereje buzbaımyz» dep ant bergen edi. Olar ózderi aıtqan erejeni qatań saqtaıdy. Sondyqtan bul jerde qatysýshy túgili qazylardyń bosańsýǵa qaqysy joq. О́ıtkeni adal básekemen kelgen jeńistiń dámi tańdaıdan ketpeıdi.
