О́nim 21 elge eksporttalady
Memleket basshysynyń tapsyrmasymen jyl saıyn balyq sharýashylyǵyna jiti kóńil bólinip keledi. Sala – aýyldyq jerlerde óndiris kóleminiń artýynda, halyqtyń tabysy men jumyspen qamtylýynda mańyzdy róli bar sektorlardyń biri. Respýblıkadaǵy Kaspıı men Aral teńiziniń, Balqash pen Zaısan kóliniń, Alakól kólder júıesiniń, Buqtyrma, Qapshaǵaı, Shardara sý qoımalary, sondaı-aq basqa da sý aıdyndarynyń osy kásipte óz orny bar. Sondaı-aq kásiptik balyq aýlaý Atyraý, Almaty, Shyǵys Qazaqstan, Qyzylorda jáne Túrkistan oblysynda jaqsy damyǵan. Resmı derekte aıtylǵandaı, elimizde jyl saıyn 45-50 myń tonna balyq aýlanady.
Balyq sharýashylyǵy komıteti bergen málimetke súıensek, tabıǵı sý aıdyndaryndaǵy balyq qoryn saqtaý baǵytynda brakonerlikpen kúres kúsheıgen. Balyqty qorǵaýmen qatar, jyl saıyn tabıǵı sý aıdyndarynyń kóktemgi jáne kúzgi mezgilde balyq pen olardyń shabaqtaryn qutqarý arqyly resýrsyn molaıtý, qys mezgilinde jappaı qyrylýǵa qarsy is-sharalar turaqty júrgiziledi.
Aıta ketetin jaıt, byltyr elimiz 21 shet memleketke
25 myń tonnaǵa jýyq balyq ónimin eksporttaǵan. Eń iri tutynýshylar – Reseı, Germanııa, Nıderland, Lıtva jáne Qytaı. Jalpy derekterde sheteldikter bir jylda 14 kılo balyq taǵamyn jeıtini aıtylady. Al Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıymy usynǵan málimette ár adam jylyna 16 kılo balyq tutyný qajet eken.
Balyq ósirýge qoldaý kóp
Memleket osylaı dep otyr. Bizge bir belgilisi – Úkimettiń Balyq sharýashylyǵyn damytýdyń 2021-2030 jyldarǵa arnalǵan baǵdarlamasy (2021 jylǵy 5 sáýirdegi №208 qaýly). Búginde balyq sharýashylyǵy sýbektilerin sýbsıdııalaýda balyq sharýashylyǵy men jemshóp óndirisine salynǵan ınvestısııalardy 25%, azyq satyp alý kezindegi shyǵystardy 30%, balyq ósirýdegi bıologııalyq negizdemeni, balyq ósirý materıaly men dárilik preparattar jáne baǵaly balyq túrlerin kóbeıtý, analyqtaryn satyp alýǵa jumsalǵan shyǵyndardy 50%-ǵa deıin óteý boıynsha qarjylyq qoldaý bar. Sondaı-aq Aýyl sharýashylyǵy mınıstrliginiń osy jyldyń 31 mamyryndaǵy №184 buıryǵymen Agroónerkásiptik keshen salasyndaǵy jobalardy kredıtteý qaǵıdalaryna, jańa jobalardy qurýǵa nemese qoldanystaǵylaryn keńeıtýge baǵyttalǵan jobalardy iske asyrý kezinde bıýdjettik kredıtteýdi kózdeý bóligine ózgerister engizilgen. Onda aıtylǵandaı, qýattylyǵy jylyna 25 tonnadan bastalatyn balyq jáne basqa da sý janýarlaryn ósiretin sharýashylyqtar, óńdeý, odan ári tereń óńdeý jáne saqtaý, óndiristik qýaty táýligine 1 tonnadan bastalatyn kásiporyndarǵa 2,5% jeńildikpen 10 jylǵa deıin nesıe berý qarastyrylǵan. Qaryzdyń eń joǵary somasy – 5 mlrd teńgege deıin. Bul ózgerister bıylǵy 22 maýsymnan bastap qoldanysqa engizildi.
Balyq ósirýmen aınalysatyndarǵa Salyq kodeksine sáıkes arnaıy rejim qoldanylady, ıaǵnı salyq 70%-ǵa tómendetildi. Ekinshiden, ınvestısııa salýshylarǵa salyq jeńildikteri men preferensııalary bar arnaıy ekonomıkalyq aımaqta jer ýchaskeleri beriledi. Budan basqa da salaǵa qatysty kóptegen shara qabyldandy. Onyń ishinde sharýashylyq júrgizýde kópjyldyq merzimge shart jasasý, keıbir artyq talaptardy alý, shyǵyndardy óteýden bosatý, sý aıdyndarynda sharýashylyqtardy ornalastyrýdaǵy shekteýler men keıbir quqyqtardyń berilýimen qatar, 0,15 gektardan aspaıtyn toǵan men balyq ósirý basseınin salýǵa joba-smetalyq qujat ázirleý jáne memlekettik saraptama qorytyndysyn alý jónindegi talaptar alynyp tastaldy. Sondaı-aq balyq sharýashylyǵyn odan ári damytýǵa qatysty qoldanystaǵy zańdar men kodeksterge túzetýler engizilgen.
Jalpy, balyq sharýashylyǵyn damytýda qabyldanyp jatqan sharalar arqasynda bıznes sýbektileri arasynda iskerlik artqan. Jyl saıyn salaǵa degen ınvestısııa túsimi ósip keledi.
Mysaly, 2021 jyly – 6,2 mlrd, 2022 jyly – 10,4 mlrd, al byltyr ınvestısııa kólemi shamamen
22 mlrd teńgeni qurady.
Másele joq emes
Saladaǵy túıtkildiń biri – bizde áli de taýarly balyq ósirýdiń kenje qalyp turǵany. Álemdik deńgeımen qarasaq, taýarly balyq ósirýde Qytaı memleketi alda eken. Halqyn da qosymsha balyq ónimimen asyrap otyr. О́zbekstanda da qarqyndy jumystar atqarylyp jatyr. Ondaǵy kól júıeleri taýarly balyq ósirýdi áldeqashan qolǵa alǵan. Al bizde jumys qarqyny baıaý, biraq tyń bastamalar joq emes.
«Aldymen eldegi ózen-kóldiń balyǵyn qorǵaýda, onyń qoryn saqtaýda bizde durys zań bolýy tıis. Ekinshiden, balyq aýlaýdyń birneshe túri bar. Bizde óndiristik jáne áýesqoılyq túrde aýlaý jıi kezdesedi. О́ndiristik, ıaǵnı kásipshilik aýlaý kezinde lımıt saqtalmaıdy. Osynyń saldarynan tabıǵı sýdaǵy balyq qory azaıǵan. Bul jerde balyq pen onyń túrlerin saqtaýda akva ósirý jumystary kóp kómek beredi. Bul – balyqty toǵanda, sharbaqty sýda, basseınde óndiriske kerekti balyq túrlerin qoldan ósirý degen sóz. Ásirese tushy sýda ósetin túrlerin damytý qajet. Jalpy, shet memleketterde bul akva ósirý óte jaqsy damyǵan. Bizge olardyń tájirıbesin tereńdep zerttegen durys», deıdi veterınarııa ǵylymdarynyń kandıdaty, dosent Qýanysh Syzdyqov.
Sóz etip otyrǵan taýarly balyq óndirisine, ıaǵnı tuqy balyq ósiretin osyndaı sharýashylyq jaqynda Qyzylorda oblysynda jumysyn bastady. Aral aýdanyndaǵy «Aral rybtorg» JShS 15 gektar aýmaqta 4 toǵan daıyndap, balyq jibergen. Atalǵan sharýashylyq kúzde toǵandy 25 gektarǵa ulǵaıtyp, qýattylyǵy jylyna 15-20 mıllıon shabaqqa arnalǵan ınkýbasııalyq seh ornatpaq. Al kelesi jyly satýǵa jarap qalatyn balyqtyń alǵashqy legi saýdaǵa shyǵarylady. Seriktestik basshylyǵynyń sózinshe, osy salada júrgender memleket tarapynan jasalǵan qoldaýdan keıin balyq sharýashylyǵyn damytýǵa bet burǵandar kóbeıgen.
«Jalpy, tabıǵı sýdaǵy balyq qoryn saqtaýdaǵy eń tıimdi joly – toǵan sharýashylyǵyn damytý. Biz uzaq jyldar boıy darııa men kóldegi, odan qaldy Aral teńizindegi tabıǵı ósken balyqty aýlap, sony satýmen aınalysyp keldik. Qazir elde azdap bolsa da toǵan sharýashylyǵyn damytý jumystaryn birtindep qolǵa alyp jatyrmyz. Árıne, oǵan kóp qarjy kerek. Buǵan ınfraqurylym tartyp, ýyldyryq shashý sehy, azyq qoımasyn ornatý qajet. Al toǵandaǵy balyq belgili bir salmaqqa barǵanda ony kól men ózenge jiberedi. Al onda jiberilgen balyqty da sýyq qoldan saqtaý jumystary júrgen durys. Biraq munyń barlyǵyna kásipkerdiń jalǵyz óziniń shamasy jetpeıdi, sondyqtan memleket tarapynan qoldaýdyń úzilmegeni jaqsy», deıdi seriktestik dırektory Shúkirbaı Ábdýalıev.
Ekinshi másele – kadr tapshylyǵy. Qazaq ulttyq agrarlyq zertteý ýnıversıteti, Ǵylymı bilim berý tehnologııalyq platformasynyń atqarýshy dırektory Farabı Ermekovtyń aıtýynsha, balyq sharýashylyǵynda maman jetispeıdi. Iаǵnı balyq sharýashylyǵy komıteti bar, balyq ınspeksııasy men ákimdikterdegi ıhtıolog mamandar bar, biraq olardyń kóbinde arnaıy dıplomy joq adamdar jumys istep jatyr.
«Eger jastarymyz bul mamandyqty ıgerip shyqsa, dıplom ala sala memlekettik qyzmetke ornalasar edi. Oǵan qosa, balyq sharýashylyǵynda bıznes damyp keledi. Qazirdiń ózinde 500-den astam balyq ósirýshi iri kásiporyn bar. Olarǵa da maman jetpeıdi. Ihtıolog mamandardyń eń myqtysy – bekire ósirýshi. Jalaqy 500 myńnan joǵary» deıdi ol.
Balyq – dárýmendi, jeńil taǵam. Býyn saýlyǵy men kózdiń jaqsy kórýi osy balyq etine baılanysty. Jas ta, jasamys ta jeı berý kerek. Biraq baǵasy iri qaranyń bir kılo etiniń pulymen para-par bolǵan balyqqa kópshiliktiń qoly jete bermeıtini de ras. Mundaıda balyqty qoldan ósirip, halyqqa tıimdi baǵamen usynar kásipkerdiń kóbeıgenin tileısiń. Árıne, babyn tapsa, básekelestik artsa, baǵasy da qaltaǵa salmaq salmaıdy emes pe?
