«Egemen Qazaqstan»:
«– Dál qazirgi sátte ınvestısııalyq ahýal qalaı?» degen saýalǵa jaýap berýden bastasaq.
Marat Esenov,
«Kazakh Invest» UK» AQ Servıstik qoldaý departamenti dırektorynyń orynbasary:
– Úkimet bul salada qarqyndy jumys atqaryp jatyr. Elimizdiń Reseı, Qytaı jáne Ortalyq Azııa memleketterimen kórshi ornalasýy ınvestorlardyń Qazaqstanda óndiris ashyp, óz taýarlaryn shyǵaryp, eksporttaýyna úlken múmkindik týdyryp otyr. Sonymen qatar Ońtústik-Shyǵys Azııadan kelgen kompanııalardy tartyp, salaǵa qatysty tıimdi jumystar júrgizýge bolady. Byltyrdyń ózinde tikeleı sheteldik ınvestısııa kólemi 23,4 mlrd dollar boldy. Ekonomıkamyzda dástúrli túrde munaı-gaz, taý-ken, metallýrgııa jetekshi oryn alsa, qazir óńdeý ónerkásibine nazar aýdarylyp jatyr. Ádette «Qazaqstanda qandaı perspektıvalyq baǵyttar bar?» degen suraq týyndaıdy. Bul jerde 3 baǵytty aıta alamyz: «jasyl» energetıka sektory, sırek kezdesetin jerasty metaldary jáne aýyl sharýashylyǵy baǵytyndaǵy jumystar. Energetıka salasy boıynsha ońtústik oblystarda kún sáýlesi panelderin ornalastyrý, jel elektr stansalaryn salýǵa qatysty birqatar joba bar. Keıingi 3-4 jylda jel elektr stansalaryn salý úshin onyń arnaıy jabdyqtaryn Qytaı men Reseıden alyp kelemiz. Bul – 1 mlrd teńgege jýyq ımporttalǵan zat. Endi mundaı qajetti quraldardy óz elimizde shyǵarý qolǵa alynyp jatyr.
Byltyrdyń ózinde sheteldik ınvestorlarǵa qatysty 4 joba engizildi. Olarǵa Úkimet tarapynan aıryqsha qoldaý kórsetiledi. Jalpy, ınvestısııalyq kelisimshart aıasynda Investısııa komıtetinde jylyna 40-tan asa joba jasalady. Qazirdiń ózinde 10 jobaǵa qatysty ótinish qaralyp jatyr. Olardyń barlyǵy túrli salany qamtıdy. Investısııa quıatyn adam qandaı da bir táýekelderdi nazarǵa alady. Men mynadaı qarajat salamyn, erteńgi kúni shyǵarǵan ónimimiz naryqta satyla ma, joq pa, básekelestik jaǵy qalaı bolady degen nysanaly oılardy alǵa qoıady. Kelgen ınvestorǵa zańdy túrde 25 jylǵa salyq jeńildikteri saqtalady. Munda jerge qatysty, ózge de máselelerge qatysty kóp jeńildikter qarastyrylady. Bul jerdegi jumystar ár salaǵa ınvestısııa quıyp otyrǵan kásipkerlerdiń sol sala boıynsha tıisti mınıstrlikterdiń kelisimi arqyly júzege asady. Biraq bul úderis uzaqqa sozylady. Sebebi joba túrli saraptamadan ótedi.
«Egemen Qazaqstan»:
– Osydan biraz ýaqyt buryn ulttyq sıfrlyq ınvestıtsııalyq platformany iske qosý týraly da aıtyldy. Platforma qandaı artyqshylyqtar syılaıdy?
Raýan Atashbekov,
UEM Investısııalyq saıasat basqarmasynyń basshysy:
– Platformany iske qosý arqyly bıznestegi barlyq úderisti sıfrlandyramyz. Iаǵnı ruqsat alýdy avtomattandyrý, bızneske qatysty ınfraqurylym men jer ýchaskelerin anyqtaý týraly aqparatqa der kezinde qoljetkizý degen sekildi. Bul búkil ınvestısııalyq jobanyń basynan bastap, iske qosylǵanǵa deıingi jumystardy kórsetip otyrady. Sondaı-aq ol kez kelgen jobany súıemeldegen kezde týyndaǵan máselelerdi de tez arada sheshýge kómektesedi. Demek, sıfrly platforma – ashyq jáne jedel túrde bızneske qoldaý kórsetetin joba.
«Egemen Qazaqstan»:
– Atalǵan platforma endi iske qosyla ma?
Baýyrjan Tuıaqov,
Syrtqy ister mınıstrligi Investısııa komıtetiniń attashesi:
– Sıfrlyq platforma óndiristik jaǵdaıda iske qosyldy. Bıyl 18 mamyrda Úkimet basshysy Oljas Bektenovtiń aldynda tanystyrý boldy. Sol platformanyń barysynda barlyq máseleler egjeı-tegjeıli talqylanyp, «Jol kartasy» negizinde 704 joba engizilip otyr. Kez kelgen basshy memleket deńgeıinde qaı óńirde qandaı jobanyń túıtkildi máselesi bar, sony osy platforma arqyly kóre alady. Platforma táýlik boıy jumys isteıdi. Bul jerde máselelerdiń deńgeıine qaraı «qyzyl», «sary» jáne «jasyl» tústi baǵdarsham bolady, sol negizde jaýapty qyzmetkermen baılanysyp, nelikten bul jobalardyń iske aspaı turǵanyna qatysty jaýap ala alady. Jalpy, bul ulttyq sıfrlyq ınvestısııalyq platforma ǵana emes, basqa mehanızmder sátti túrde iske asyp jatyr. Jyl basynan beri túrli sharalar ótkizildi. Bir ǵana statıstıkany aıtar bolsaq, 1 sáýir men 1 shilde aralyǵynda ınvestısııaǵa qatysty 6 otyrys ótti. Úkimet basshysynyń birinshi orynbasarynyń tóraǵalyǵymen quny 15 mlrd teńgeden asatyn 29 ınvestısııalyq joba boıynsha naqty sheshimder qabyldandy. Mundaǵy negizgi tetik – ınvestısııalyq baǵyttaǵy jumystardy kúsheıtý. Álginde aıtyp ketken meje úsh deńgeıli baǵytta jumys isteıdi. Ortalyq memlekettik organdar ǵana emes, elshilikter men óńirdegi basshylyqpen birge jumystar qatar atqarylyp jatyr. Investısııa tartýǵa tapsyrys berý tetigi de ár óńirdiń ereksheligine saı, sondaı-aq bıznes qaýymdastyqtardyń suranysyna sáıkes júredi. Munda salaǵa qatysty basym baǵyttar anyqtalyp, olar bizdiń elshilikterge, ortalyqtarǵa joldanyp, osyǵan qatysty áreketter óz deńgeıinde bastalyp ketti.
«Egemen Qazaqstan»:
– Sarapshylardyń pikirinshe, qandaı da bir ınvestısııalyq jobanyń quny anyqtalǵanda bizdiń el ol jobanyń qunyn joǵary qoıady eken. Sosyn ınvestorlar qymbat jobadan bas tartady. Dál sondaı jobany kórshiles О́zbekstan nemese Birikken Arab Ámirlikterinde odan áldeqaıda arzan somaǵa istep jatyr degen pikirler bar. Bul qanshalyqty ras? Sonymen qatar elimizdiń Bas prokýrory Berik Asylov bir sózinde óńirlerdiń basym bóliginde sheteldik ınvestorlarǵa qatysty jergilikti bılik tarapynan qysym kórsetý, taǵy basqa zańsyzdyqtar bolatynyn ashyq aıtty. Buǵan qatysty qandaı oı aıtasyzdar?
Sultan О́tebekov,
Bas prokýratýranyń Qoǵamdyq múddelerdi qorǵaý qyzmetiniń basqarma aǵa prokýrory:
– 2023 jyldyń sáýir aıynan bastap Memleket basshysynyń tapsyrmasymen ınvestorlardy qoldaýǵa qatysty bastama kóterildi. Bul – biz úshin tyń másele, óıtkeni buryn-sońdy prokýrorlar ınvestısııaǵa qatysty jumystarmen aınalyspaǵan. Al álginde ózińiz aıtqan olqylyqtar kóbeıgen soń atalǵan jobalarǵa qatysty jáne ózimizdiń otandyq ınvestorlardyń aryz-shaǵymynyń kóbeıgeni Prezıdentti alańdatyp, buǵan qatysty prokýratýra organdaryn tartýǵa sebep boldy. Bir jyl ishinde kóptegen quqyq buzýshylyq anyqtaldy. Bizdiń organ óńirler boıynsha 350 ınvestordyń quqyǵyn qorǵady. Bul jerde jergilikti quqyq qorǵaý organdary, ákimdik, tipti mınıstrlik tarapynan da qysym baıqalǵan. Aıta keteıin, qazir kez kelgen ınvestor úshin ózekti másele – jer ýchaskesin alý. Sebebi jobasyn júzege asyrý úshin jer alyp, qurylys salýy qajet. Mysaly, Aqmola oblysynda bir sheteldik ınvestor belgisiz bir sebeptermen 3 jyl boıy jer ýchaskesin ala almaǵan. Al jobasynyń quny – 62 mlrd teńge. Prokýrorlardyń aralasýymen sozbalańǵa salynǵan is sheshimin taýyp, ınvestor jer ýchaskesine qol jetkizdi. Qazir joba júzege asa bastady. Kelesi bir mysal Qyzylorda oblysyndaǵy ınvestorǵa qatysty. Somasy 390 mln dollardy quraıtyn úlken jobasy bar ınvestordyń jer ýchaskesine qatysty máselesi sheshilmeı, 6 aı boıy sergeldeńge túsken. Ol da prokýratýranyń aralasýynan keıin 1 jarym aıdan soń jer ýchaskesin alyp, óz jumysyn bastap ketti. Jalpy, 50 mln dollardan asatyn qarjyny quıýǵa nıettilerdiń sany kóp emes ári shekteýli. Ekinshiden, bizde qarastyrylyp jatqan, súıemeldeýge jatatyn 700-den astam ınvestısııalyq joba bar. О́zderińiz biletindeı, bizdiń elimizge kelgen sheteldik ınvestordyń aldynan shyǵatyn taǵy bir másele – memlekettik bıýrokratııa. Odan soń ınvestordy áýrege salyp, ár mekemege júgirtý. Túsindirme jumystary da durys júrgizilmeıdi. Shyndyǵy sol, ınvestorlarǵa degen kómek áli de kem. Qarapaıym mysal aıtaıyn, kez kelgen ınvestor jobasyn júzege asyrý úshin jergilikti atqarý organynan ruqsat qaǵazyn suraıdy. Al ondaǵylar birden ruqsat berilmeıdi degen syrǵytpa jaýap qaǵazyn qolyna ustata qoıady. Biraq ne sebepti ruqsat berilmeıdi, belgili bir jón-josyǵy ashyp aıtylmaıdy nemese zań talaptary negizinde túsindirilmeıdi. Taǵy bir mysal, bizdiń elde bir jobanyń qurylysyn bastaýǵa, ruqsat qaǵazyn alýǵa, jer ýchaskesine alýǵa qajetti 30-40 qujatty jınaýǵa 1,5-2 jyldaı ýaqyt ketedi eken. Osynyń bári Memleket basshysy ustanyp otyrǵan ekonomıkany ınvestısııa arqyly damytý tapsyrmasyn oryndaýǵa aıtarlyqtaı kedergi.
«Egemen Qazaqstan»:
– Sizder osyndaı jaǵdaılar barysynda krızıs-menedjer retinde jumys istep keldińizder. Endi iske udaıy osy pozısııadan aralasý jalǵasa bermeıtin shyǵar? Iаǵnı belgili bir tártip qalyptastyryp, bıýrokratııany joıý amaldary iske asyryla ma?
Sultan О́tebekov:
– Iá, suraǵyńyz oryndy. Keıingi bir jylda biz belgili bir quqyq buzýshylyq bolsa, sony joıýmen aınalystyq. Qazirgi tańda biz kelesi kezeńge kóshtik, bul jerde endigi jumys – quqyq buzýshylyqtyń aldyn alý. Bizde «Investorlardy qorǵaý jónindegi prokýrorlyq súzgi» degen joba bar. Onyń ereksheligi – kez kelgen ınvestorǵa qatysty belgili bir qujatty nemese ınvestordyń qyzmetine nuqsan keletin belgili bir shekteý sharalaryn qabyldaý aldynda barlyq memlekettik organdar prokýratýramen kelisedi. Iаǵnı ákimshilik jaýapkershilikke tartylatyn bolsa, ruqsat qujatyn tartyp alatyn bolsa, qyzmetin toqtatatyn bolsa, birinshi kezeńde bizge júginedi. Al bıýrokratııany azaıtý úshin bizde «Jasyl dáliz» jobasy Úkimetpen birge júzege asyrylyp jatyr. Munda iri ınvestorlarǵa qatysty barlyq qujat túrlerin qysqa merzimde retteý máselesi qarastyrylady.
«Egemen Qazaqstan»:
– Al ınvestorǵa qatysty quqyq buzýshylyqqa jol bergen memlekettik jaýapty organdar qandaı da bir jaýapkershilikke tartylyp jatyr ma?
Sultan О́tebekov:
– Árıne, bir jyl ishinde 350 ınvestor jobasyna qatysty jergilikti ákimdikterden bastap, basqa da joǵary qyzmettegi 84 laýazymdy tulǵa tártiptik jaýapkershilikke tartyldy. Onyń ishinde sońǵy eki aıdy alsaq, mysaly, mundaı sharalar negizinde Densaýlyq saqtaý vıse-mınıstri jumystan bosatyldy. Prezıdenttiń byltyrǵy 4 jeltoqsandaǵy «El ekonomıkasyna ınvestısııalar tartý jónindegi jumystyń tıimdiligin arttyrý jónindegi sharalar týraly» Jarlyǵynan soń ınvestısııalyq shtabtyń deńgeıi joǵarylap, qosymsha ýákilettilikter berildi. Shtabtyń ereksheligi – tapsyrmany oryndamaǵan jaýapty tulǵalar jaýapkershilikke tartylady. Tipti qyzmetten bosatýǵa deıingi sharalar da qamtylady.
«Egemen Qazaqstan»:
– Jıynymyzǵa Ekonomıkalyq saıasat ınstıtýtynyń dırektory Qaıyrbek Arystanbekov te qatysyp otyr. Qaıyrbek myrza, eldegi ınvestısııalyq saıasatqa kóńilińiz tola ma? Qandaı kem-ketik bar? Memlekettik organdardyń salaǵa qatysty jumysy qanshalyqty durys qalyptasqan?
Qaıyrbek Arystanbekov,
Ekonomıkalyq saıasat ınstıtýtynyń dırektory:
– Bizde makroekonomıkalyq saıasat turǵysynan teńgerimsizdik paıda bolyp otyr. Sonyń qurbany bolyp baramyz. Bul másele, ókinishke qaraı, jetkilikti aıtylmaı otyr. Ras, biz elge sheteldik ınvestorlardy tartyp jatyrmyz. Meniń aldymda sóılegen azamattardyń sózine sensek, olarǵa jaǵdaı jasaý máselesi de qarastyrylyp jatyr. Jaqsy, biraq keıingi 10 jylda tólem balansynyń kórsetkishi, býhgalterlik esep boıynsha tabystar teń bólinbeıdi. Elge kirip, bizde jumys istegen sheteldik ınvestorlardyń tapqan tabysy bir jyl ishinde syrtqa ketip jatyr. Onyń aıyrmashylyǵy men aıtqan balanstan belgili. Sońǵy 20 jylda bizde birde-bir profısıt bolmaǵan eken. Iаǵnı elden tabys kóptep ketip jatyr degen sóz. Al endi úzdik damyǵan elderdiń tájirıbesine nazar salsaq, osy tabys balansyn teń qarastyrady. Bizde mundaı tártip áli jolǵa qoıylmady. Bertindegi 10 jyldyń ózinde qansha tabystan utyldyq? Teńgemen emes, dollarmen aıtaıyn, jyl saıyn 24 mlrd dollardan utylyppyz. Al bizge shetelden ne kirip jatyr? Tek Ulttyq qorǵa túsetin shamamen 1-1,5 mlrd dollardy ǵana aıta alamyz. Sol ǵana kem-ketigimizdi toltyryp otyr. Mine, eń bastysy, osy máseleni tezirek qolǵa alý kerek. Maman retinde meniń usynysym mynadaı: sheteldik ınvestorlardy tartý, ákelýmen qatar ulttyq ınvestorlardy da shetelge shyǵarýdy umytpaý kerek. Meniń oıym – sheteldik tájirıbe negizinde bizge syrtqy ekonomıkalyq barlaý qyzmetin qosý qajet. Shet memleketter solaı istep otyr. Tipti bizge kelip jatqan ınvestorlardyń da óz barlaý qyzmeti bar. Bizge de osyny qalyptastyrý mańyzdy. Rasy sol, bizdegi jaǵdaı múlde basqa. Sońǵy 30 jylda shetelge barǵan kapıtal urlanyp jatyr. Álemdik standart boıynsha, aqsha shetelge shyqqan soń ol ne zaýyt, ne qundy qaǵaz, qandaı da bir kapıtalǵa aınalyp, bir jyl ishinde Qazaqstanǵa paıda ákelýi qajet edi. Sol jaǵy boıynsha bizde kemshin túsip jatyr.
«Egemen Qazaqstan»:
– Budan ózge qandaı másele bar?
Qaıyrbek Arystanbekov:
– Bul – birinshi másele. Ekinshisi – keıingi 10 jylda kásipkerlikti shaǵyn, orta jáne iri bıznes dep bóldik. Kásipkerlik Kodeksinde de ınvestısııalyq máseleler kózdelgen. Bul jerde el ekonomıkasynyń qaýipsizdigine zııan keltiretin faktorlar paıda boldy. Mysaly, biz orta bıznesti joǵaltyp aldyq. Aıtaıyn degenim, sheteldik ınvestısııany oılaı bermeı, otandyq ınvestorlardy da oılaýymyz qajet. Sanamyzda «bizdi qutqaratyn sheteldik ınvestorlar» degen oı ábden bekip alǵan. Joq, áriptester, ınvestısııalyq balans, ıaǵnı aqsha quıýdy qarasaq, salymnyń 70%y otandyq ınvestorlarǵa tıesili. Sondyqtan orta bıznesti aıaqqa turǵyzý qajet. Bul jerde Kásipkerlik Kodeksine ózgerister engizý mańyzdy bolmaq. Onda kórsetilgen ár bıznestiń bólinisi, ondaǵy jumys kúshi men ónim shyǵarýdaǵy úlesi týraly krıterıılerdi qaıta qarastyrǵan jón. Al qazirgi qujatpen kete bersek damý bolmaıdy. Qazirdiń ózinde qolda bar orta bıznes ókilderi shaǵyn bızneske qashyp jatyr. Nege? Salyq tólemeý úshin. Sol máselemen olar ózderiniń bıznesin 3-4 shaǵyn bızneske bólip, salyq tóleýde az qarjy jumsap otyr. Biraq jumysy júrip jatyr. Al olardyń qurylymyn qaıta biriktirse, ol negizinde orta bızneske jatady. Bul jerde Salyq kodeksin qaıta qarastyrý máselesi qatar týyndaıdy. Sondyqtan aldymen azamattarǵa shaǵyn bızneske kelýge kómektesý, odan keıingi kezeńde olardy orta bızneske yntalandyratyn tetik qalyptastyrý qajet. Bizde osy máselede kemshilik kóp. Bıznestegi baılanys shynjyry úzilip qalǵan.
«Egemen Qazaqstan»:
– Buǵan qatysty «Kazakh Invest» UK» AQ ókili qandaı oı aıtady?
Marat Esenov:
– Mysaly, úlken joba – Qyzylordadaǵy shyny zaýytyn alaıyq. Ol rasymen úlken joba jáne janynan shaǵyn bızneske qatysty 8 klaster josparlanyp jatyr. Onyń ishinde avtokólikke áınek shyǵarý, taǵy basqa ónimderdi óndirý bar. Mundaı jobalar Qostanaıdaǵy avtomobıl qurastyrý zaýyty janynda da qarastyrylǵan. Bul jerde avtoóndiriske qajetti, shaǵyn bıznestiń qolynan keletin ónim shyǵarý baǵytynda usynystar jetkilikti. Jalpy, mundaı máseleniń sheshimi lezde tabylmaıdy. Siz aıtyp otyrǵan orta bıznestiń damymaý sebebi – biz aıtyp otyrǵan táýekeldilikke kep tireledi. Shyǵarǵan zat erteń básekege saı bola ma degen másele. Dál sondaı ónimniń kórshi eldermen salystyrǵan baǵadaǵy aıyrmashylyǵy salaǵa óz áserin tıgizip jatady.
Qaıyrbek Arystanbekov:
– Mende bir usynys bar. Bizdegi damý ınstıtýttarynda 100-ge jýyq salyqqa nemese sýbsıdııaǵa qatysty túrli qoldaý paketi bar. Sony shaǵyn, orta jáne iri bızneske bólip tastaý qajet. Shaǵyn bızneske kelgen adamdy belgili bir qoldaý, mysaly, 20 qoldaý paketi kútip otyrýy kerek. Ol adam shaǵynnan orta bızneske aýysqanda da Úkimet oǵan 50 qoldaý paketin berse, onyń isi sózsiz alǵa basady. Al ortadan keıin óz bıznesin nyǵaıtqan adam iri kásipkerlikke aýysatyny belgili. Mine, osy jerde qalǵan 30-ǵa jýyq qoldaý paketimen demeý berilse, el ekonomıkasyna úles qosatyn bıznes ókilderi kóptep shyǵar edi.
«Egemen Qazaqstan»:
– Osy jıynǵa kásipker, jıhaz óndirisimen aınalysatyn «Shosa» JShS dırektory Saıan Sádýaqasov kelip otyr. Ol kisiniń pikirin de tyńdasaq.
Saıan Sádýaqasov,
«Shosa» jshs dırektory:
– Biz polıpropılennen jıhaz fýrnıtýralaryn jasap shyǵaryp, el ishinde satyp jatyrmyz. Aragidik Reseıge de eksporttaımyz. Negizinen Túmen, Novosibir, Omby qalalaryna satamyz. Biraq osy kásipti júrgizý barysynda kóptegen keleńsizdikke tap bolatynymyz jasyryn emes. Kishkentaı kásipker bolǵan soń salyqtan jaltaramyz. Sol sebepti, qujat jaǵy da kemshin túsip jatady. Nesıe alaıyq desek, tek kepilsiz qymbat nesıe ǵana ala alamyz. Arzan kredıt alý úshin bıznes-jospar, býhgalterlik eseptilik kerek. Tyǵyryqqa tirelip qalǵandyqtan, damý da bolmaıdy.
«Egemen Qazaqstan»:
– Mundaı jaǵdaıda arnaıy ekonomıkalyq aımaq (AEA) quramyna qosylǵan ońdy bolatyn shyǵar?
Saıan Sádýaqasov:
– Ákimdikpen sóılesip edik, AEA quramyna tek 2027 jyldan bastap kirýge bolady dedi. Ondaı alańǵa qadam basýdyń da óz kezegi bolady eken. Tapqan tabysymyzben «Damý» arqyly alǵan kredıtimizdi, jalǵa alý shyǵynyn jaýyp jatyrmyz. Reseıden bólek, Belarýs pen Grýzııa da bizdiń ónimderge qyzyǵýshylyq tanytyp otyr. Mundaıda «QazTrade», «KazakhExport» kómektesemiz deıdi, biraq olar kómektesý úshin de qujatymyz týra bolýy kerek. Biz ol jaǵynan azdap uıattymyz.
Qaıyrbek Arystanbekov:
– Saıan 100 myń teńge aılyq berse, sonyń 38 myńy aýdarymdarǵa ketedi. Sonda qolma-qol jalaqyǵa 60 myń teńge qalady. Sondyqtan Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstrligimen birge Salyq kodeksindegi osy máseleni retteý kerek. Ne bolmasa barlyǵyn bir áleýmettik tólemge biriktirgen durys. Dál qazirgi kedergiler shaǵyn jáne orta bıznes basshylarynyń jalaqy tóleýine mursha bermeıdi.
«Egemen Qazaqstan»:
– Osy rette «ASTANA INVEST» Arnaıy ekonomıkalyq aımaq jobalaryn júzege asyrý departamentiniń dırektory Almat Álimbaı myrzaǵa saýal qoıýdyń reti kelgen sııaqty. Qazirgi ýaqytta AEA ınvestısııalyq portfeli qalaı qalyptasyp otyr? Spıkerler aıtyp otyrǵan qıyndyqtar sizderde de kórinis taýyp jatyr ma?
Almat Álimbaı,
«ASTANA INVEST» Arnaıy ekonomıkalyq aımaq jobalaryn júzege asyrý departamentiniń dırektory:
– Qazir elordada eki arnaıy ekonomıkalyq aımaq bar. Biri – «Astana – jańa qala», ekinshisi – «Astana-Tehnopolıs». №1 Indýstrııalyq park 99 paıyzǵa toldy. Ekinshisin salý boıynsha jumys júrgizilip jatyr. Onyń aýmaǵy – 409 gektar. Qazir qalada qandaı kásipti damytý kerek, ónerkásiptiń qaı túri suranysqa ıe degen suraqtar negizinde taldaý jasap, №2 Indýstrııalyq parkti klasterge bólip, aldaǵy ýaqytta solaı bermekshimiz. Ol parkke ınvestorlardy 2027 jyldan bastap ornalastyrý qarastyrylyp otyr. Zań boıynsha ındýstrııalyq aımaq tolyqtaı ınfraqurylymmen qamtamasyz etilýi kerek. Infraqurylym – óte qymbat dúnıe, ony jasaý jáne jetkizip berý ońaıǵa túspeıdi. Investorlar shaǵymynyń 60-70 paıyzy da osy ınfraqurylym problemasymen baılanysty. Qazir №2 Indýstrııalyq parktiń ınfraqurylymyn eseptep, memlekettik saraptamaǵa kirgizip jatyrmyz. 2025 jyldyń birinshi jarty jyldyǵynda ınfraqurylymdy júrgizip, 2026 jyly daıyn etemiz degen josparymyz bar. Sonymen birge logo parkter boıynsha jumys júrgizilip jatyr. Iаǵnı bir aımaqta logıstıkalyq ortalyq jasaý kerek. Ár taýardyń baǵasy logıstıkaǵa tikeleı baılanysty. Bızneske jaǵdaı jasaıtyn bolsaq, ol kúndelikti iship-jeıtin taǵamymyzdyń, tutynatyn taýarymyzdyń baǵasyna tikeleı áser etedi. Sol maqsattaǵy logo parkter jobasyn da 2027 jyly iske qosamyz dep oılaımyz.
«Egemen Qazaqstan»:
– №1 Indýstrııalyq parktegi ulttyq ınvestorlar men sheteldik ınvestorlardyń ara salmaǵy qandaı?
Almat Álimbaı:
– «Bir tereze» qaǵıdatymen jumys isteımiz jáne ınvestorlardy otandyq, sheteldik dep bólip jatpaımyz. Sheteldik ınvestorlar árıne, barshylyq. Biraq tıisti ınfraqurylym tapshylyǵynan biz olarǵa jer telimderin usyna almaı otyrmyz.
Marat Esenov:
– Qazir bizde 704 joba monıtorıngte tur. Toqsan saıyn ózgertip turamyz. Bıyl 240 jobany iske asyrý josparlanyp otyr. Byltyr 198 joba iske asyryldy, onyń ishinde 47-si – sheteldik ınvestorlardyń jobasy.
«Egemen Qazaqstan»:
– 2022 jylǵy geosaıası jaǵdaıdan keıin ınvestorlar aǵyny bolady dep kútildi. Rasymen, elimizge ınvestorlar kóptep keldi me? Osy turǵyda qandaı jumystar atqaryldy?
Marat Esenov:
– Relokasııa boıynsha Syrtqy ister mınıstrligi Investısııa komıtetimen birigip aýqymdy jumystar iske asyryldy. Reseıdegi 100-den astam sheteldik kompanııa bizge keldi. Bul da bizdiń ınvestısııalyq klımatty jaqsartýǵa eleýli úles qosty.
Qaıyrbek Arystanbekov:
– Sol relokasııa kezinde bizdegi IT ónimderdiń eksporty 500 mln dollarǵa jetti. Iаǵnı kóptegen kompanııa bizge kelip tirkelip, rásimdep, ónimderin satylymǵa shyǵarǵan. Úkimet te tıisti qoldaý tanytty. Bul – óte jaqsy kórsetkish.
Marat Esenov:
– Onyń ústine, Reseı kompanııalarynyń ózderi de soltústik oblystarǵa kelip, kóbirek shoǵyrlandy. Ásirese, Qostanaı, Soltústik Qazaqstan oblystaryna kelip, óndiristerin ornalastyrdy. О́ıtkeni sanksııaǵa baılanysty tikeleı taýarlaryn shyǵara almaıdy ǵoı.
«Egemen Qazaqstan»:
– Memlekettik-jekeshelik áriptestik (MJÁ) – ınvestısııa máselesinde ózindik ornyn taýyp kele jatqan segment. Qazir elimizde 1183 MJÁ jobasy bar eken. Olar óz-ózin qanshalyqty aqtap jatyr?
Talǵat Tursynbaev,
«Atameken» UKP MJÁ halyqaralyq sertıfıkattalǵan sarapshysy:
– 1183 jobanyń 759-y – iske asyrylý merziminde, qalǵan 400 joba – merzimi aıaqtalǵan nemese merziminen buryn sharttary buzylǵan bolyp sanalady. Jalpy somasy 2,5 trln teńgege jobalar júzege asyrylyp jatyr. MJÁ jobalary shıkizat óndirisine, agrarlyq salaǵa arnalmaǵan. Jobalarymyz tek ınfraqurylym men áleýmettik salaǵa – balabaqshadan bastap joldarǵa deıin baǵyttalady. MJÁ salasyndaǵy eń úlken joba – Almaty qalasyndaǵy Úlken Almaty aınalma avtomobıl joly. MJÁ salasynda 29 myń adam turaqty jumyspen qamtylyp otyr. Sonymen qatar 20 mlrd teńgeden astam salyq tólemi bıýdjetke túsip jatyr.
Barshańyzǵa belgili, 2017 jyldan bastap «Sergek» kameralaryn engize bastadyq. Bir qalanyń ózin «Sergekpen» qamtý quny 20-30 mlrd teńgege shyǵyp ketip jatty. Sóıtip, qymbat dedi, oǵan halyq ta qarsylyq bildirdi. Biraq aqyry engizildi. Qazir «Sergek» 8 qalada jumys isteıdi. 2 qalada ınvestısııalyq satyda tur. Osy júıe engizilgeli Astana jáne Almaty qalalarynda jol apatynan zardap shegetinder sanyn azaıtýǵa qol jetti. Bul – áleýmettik kórsetkish. Tikeleı qarjylyq kórsetkishke kelsek, osy ýaqytqa deıin Astanada 24 mlrd teńge jumsaldy ǵoı, al «Sergek» arqyly bıýdjetke tólengen aıyppul somasy 68 mlrd teńgege jetken. О́z-ózin úsh ese aqtap otyr.
«Egemen Qazaqstan»:
– MJÁ jobasynyń utymdy ekenin osy mysaldaryńyzdan anyq baıqaımyz. Al endi sala túıtkilderi degende birinshi kezekte neni aıtar edińiz? Sońǵy eki jyl boıy elimizde ınflıasııa qatty órship, qatań aqsha-nesıe saıasaty júrgizildi. Bul úderis MJÁ jobalaryna aýyrlyq túsirdi me?
Talǵat Tursynbaev:
– Árbir JShS, AQ-lardyń barlyǵy – jekeshelik áriptes dep atalady, alaıda kásipkerlik kodekske qaraıtyn bolsaq, onyń bári – ınvestor. Báriniń problemasy ortaq. Onyń ishinde bıýrokratııa bar, onyń ishinde ınvestısııalyq sot sheshimderiniń túıtkili bar. Jıyn bastalmaı turyp sizben birge Shymkenttegi túrkııalyq ınvestordyń oqıǵasyn talqyladyq. Ol ınvestor qaladaǵy jedel járdem qyzmetin modernızasııalaǵysy kelgen. Jobanyń quny – 6 mlrd teńge shamasynda. Joba bastalǵan soń 5 jyl ishinde aqshasyn ótep alýy kerek edi. 2019 jyly alýy kerek 1 mlrd teńge, qazir – 2,4 mlrd teńge. Siz aıtyp otyrǵan aqsha-nesıe saıasaty máselesine kelip tirelemiz. Endi kásipker «sen maǵan 1 mlrd teńge emes, 2,4 mlrd teńge tóle, bul seniń qateligiń» deıdi. Biz bul iske qatysqan kezde teńgerimdilik saıasatynyń saqtalýyn qadaǵaladyq. Bıýdjettiń de aqshasy artyq shyǵyp ketpesin jáne áý bastaǵy sharttar oryndalsyn dedik.
«Egemen Qazaqstan»:
– 2029 jylǵa deıin ekonomıkamyzǵa 150 mlrd dollar ınvestısııa tartý mejesin baǵyndyra alamyz ba? Sonymen qatar aldaǵy 5 jyl ishinde ınvestısııalyq jobalar qurylymy ózgere me? Iаǵnı shıkizattyq emes sektordaǵy jobalar kólemi arta ma?
Marat Esenov:
– Qazir ınvestısııa landshafty ózgerip jatyr. 2005-2007 jyldary munaı salasyndaǵy tikeleı ınvestısııa úlesi 75 paıyz bolsa, qazir 30-36 paıyzǵa tústi. Demek óńdeý salasyna kóńil bóline bastady.
Qaıyrbek Arystanbekov:
– Ondaı mejege jetý úshin ekonomıkalyq ósý qarqynyn nyǵaıtýymyz kerek. Qazir bizdiń ekonomıkalyq ósim deńgeıimiz 5 paıyz ekeni aıtylady. Alaıda bizdiń esepteýimiz boıynsha 3,5 paıyz.
5 paıyzdyq ósim bolǵan elderde bıýdjet tapshylyǵy bolmaıdy eken. Al bizde qarajat tapshylyǵy baıqaldy. Memleket basshysy ekonomıkany eki ese arttyrý týraly jaqsy tapsyrma berdi. Sol tapsyrmany Úkimet tıisti deńgeıde oryndaýy qajet. Memleket basshysynyń tapsyrmasyna jaýap retinde Úkimet ekonomıkany eki ese ulǵaıtýdyń baǵdarlamasyn ázirleýi kerek edi. Álem elderi osylaı isteıdi.
Raýan Atashbekov:
– Osy tapsyrmaǵa sáıkes, Strategııalyq josparlaý agenttigi 2029 jylǵa deıingi Ulttyq damý josparyn daıyndap jatyr. Sonyń aıasynda 2029 jylǵa deıingi Investısııalyq saıasat tujyrymdamasyn ózektendirip jatyrmyz. Ol tujyrymdamada eń negizgi eki kórsetkish bar. Birinshisi – negizgi kapıtalǵa salynatyn ınvestısııa úlesin ishki jalpy ónimniń 23 paıyzyna jetkizý. Ekinshi kórsetkish – 150 mlrd dollardy tartý. 2023 jyldyń qorytyndysy boıynsha IJО́-degi ınvestısııa úlesi 15,1 paıyz bolyp tur. Byltyrdyń qorytyndysy boıynsha ishki ınvestısııa – 80 paıyz, syrtqy ınvestısııa 20 paıyz úlesti enshilep otyr.
– Búgingi is-sharamyzǵa arnaıy kelip, tushymdy pikirlerińizdi ortaǵa salǵandaryńyzǵa kóp rahmet.
Dóńgelek ústeldi daıyndaǵandar
Abaı Aımaǵambet,
Erjan Qojas,
«Egemen Qazaqstan»
