Túrki mádenıetiniń toǵysy

Uly Turan dalasy iri qalalar men ondaǵy qadaý-qadaý mádenıet oshaq­tarymen áı­gili. Olardyń árqaı­sysynda mádenı ortalyqtar, zamanyna saı qundylyqtar men ónerdiń neshe atasy óristegeni tarıhtan belgili. Sonaý Shırazdan Tarazǵa deıingi aralyqty biryńǵaı qala mádenıeti tutastyrǵany jóninde áńgime jetkilikti. Túrki dúnıe­sinen tamyr tartatyn osyndaı órkenıet pen ıgilikterdiń ortalyǵy qasıetti Túrkistan desek, Halyqaralyq Túrki mádenıeti uıymy (TÚRKSOI) bıyl ejelgi Túrikmen qalasy Áneý – Túrki áleminiń mádenı astanasy dep jarııalaǵan edi. Mádenıetter iri qalalarda tabysyp, shoǵyrlanady, irgelene túsedi. Baýyrlas eldiń salty men dástúri, óneri men mádenıeti, jyry men ańyzyna deıin bizdiń ulttyq mádenıet máneri men naqyshynan alshaq ketpeıtini belgili. Tipti jyraýlarynyń maqam shalystary men saryndaryna deıin úılesip baǵaryn atap ótýimiz kerek. Sondyqtan tamam túrki mádenıetiniń tańǵajaıyptary bir-birine jat emes.

Osyǵan oraı jazylǵan Túrikmenstan Prezıdentiniń eńbegi túrikmen halqynyń baı mádenı-tarıhı murasyn jańǵyrtý, ony álemge keńinen nasıhattaýǵa baǵyttalǵan. Týyndy túrli elderdiń tarıhshylary, arheologteri arasyndaǵy halyqaralyq baılanystardy damytýǵa, Túrikmenstan aýmaǵynda birlesken arheologııalyq jáne etnografııalyq ekspedısııalar uıymdastyrýǵa jár­demdesedi. Tastaǵy tańbalardan tamyr tartqan tarıh pen mádenıettegi tutastyq baýyrlas elderdi etenelestire túsedi degen oıdamyz.

О́z kezeginde sóz alǵan Túrikmen­stannyń Qazaqstandaǵy elshisi Batyr Rejepov is-sharany uıymdastyrýǵa qoldaý kórsetkenderge alǵys bildirip, úsh tilde jaryq kórgen kitaptyń mańyz­dylyǵyna toqtaldy. Túrikmen halqynyń ulttyq kóshbasshysynyń tarıhı derek kózderine súıene otyryp jazǵan kitabyn kitaphanaǵa syıǵa tartty.

Áneý qalasynan osy ýaqytqa deıin birneshe kóne ǵımarat saqtalǵan, olar­dyń ishindegi eń tanymaly – Seııd Jemalıddın meshiti. Ol XV ǵasyrda salynǵan, biraq 1948 jylǵy Ashhabad jer silkinisinen qatty zaqymdanyp, búgingi kúni onyń qalpyna keltirilgen qaldyqtary ǵana tur. Degenmen, meshit óziniń mańyzyn saqtap qaldy jáne áli týrısterdi de, zertteýshilerdi de aıtarlyqtaı qyzyqtyryp keledi.

Bertinge deıin meshit kesheni sheıh Jemalıddın zıraty men bıik kúmbezdi zaldary bar eki úlken ǵımarattan tura­tyn. Restavratorlar keshenniń irge­tasyn, alańdaǵy kirpishti jáne qabirdi qalpyna keltirgen. Ondaǵy bas­ty tabys – alma aǵashy butaqtarymen birge buratylǵan aıdahardyń qalpyna keltirilgen mozaıkasy jáne meshittiń «Sulýlyq úıi» dep atalǵany týraly jazý. Aıdahar beınesi meshitterge tán emes jáne bul kartınanyń Or­talyq Azııada balamasy joq. Mun­daı erekshe sýrettiń paıda bolý sebebi zertteýshilerdi kópten beri tolǵandyrady. Sıýjettiń eń nanymdy túsindirmesin ataqty arheolog jáne ónertanýshy Galına Pýgachenkova bergen. Ol aıdahar «XV ǵasyrda Áneý aýdanyn mekendegen negizgi túrikmen taıpasynyń totemi» dep eseptedi... Árıne, meshitte sary aıdahardyń paıda bolýyn ózinshe túsindiretin ádemi ańyz da bar. Oǵan saı, bir kezderi aýyl turǵyndary aıdahardy ólimnen qutqaryp qalǵan, sol úshin syıǵa altyn alǵan, sóıtip olar meshitte aıdahar sýretin salǵan. Mine, sodan beri aıdahar aýyldyń totemine aınalyp, turǵyndar oǵan tabynyp, ańyzdy urpaqtan-urpaqqa jetkizip otyrady.

Is-shara barysynda qonaqtar aqyn-fılosoftyń jáne túrikmen klassıgi Maq­tymquly Pyraǵynyń 300 jyldyǵyna arnalǵan kitap-ıllıýstrasııalyq kór­mesin jáne Túrikmenstannyń Asta­nadaǵy mádenıet kúnderine arnaıy kelgen qonaqtardyń ónerin tamashalady.

Is-sharaǵa dıplomatııalyq korpýs ókil­deri, Qazaqstan men Túrik­men­stan­nyń kór­nekti ǵalymdary men jazýshylary, Maq­tymquly Pyraǵy shy­ǵarma­shy­lyǵyna qyzyǵýshy oqyr­mandar qatysty.