Mınıstrlik ne deıdi?
О́nimin saýda núktelerinde ornalastyrý máselesimen óndirýshiler quzyrly oryndarǵa jıi júginedi. Aıtýynsha, kórshi elderden kelgen arzan taýar bizdiń naryqty jaýlap alǵan. Al ózimizdiń kásipkerler mıllıardtaǵan nesıe alyp, ónim shyǵarǵanmen, ony satý alańdarynda ornalastyrýda qıyndyq kóp. Ekinshi bir sebep – ımporttyq ónimniń baǵasy otandyq ónimnen tómen. Ásirese, kórshi Reseıden kelip jatqan azyq-túlik áldeqaıda arzan. Osyǵan deıin Eýropaǵa eksporttaǵan olardyń bul qadamyna sanksııalyq shekteýler áser etkeni belgili. Qazir Ortalyq Azııa naryǵyna kóz salǵan kórshi eldiń taýarlary osylaısha ózimizdiń ónimdi «ókpeletip» tur.
Taqyrypqa qatysty biz Saýda jáne ıntegrasııa mınıstrligine saýal joldaǵanbyz. Vedomstvo bergen málimetke sensek, jaǵdaı ózgergen.
«Biz saýda jelileriniń ókilderimen jáne ákimdiktermen birlesip, saýda sórelerinde otandyq taýarlardyń usynylýy týraly derekterge qatysty jumys júrgizdik. Búginde otandyq azyq-túlik taýarlarynyń úlesi 50%-dan kem emes, al keıbir saýda alańdarynda 70%-ǵa deıin jetedi. Sondaı-aq otandyq óndiris, ıaǵnı et, sút jáne astyqty tereń óńdeýge, jylyjaı sharýashylyǵyn damytýǵa basa nazar aýdarylyp otyr. Otandyq óndirýshilerdiń saýda jelilerine kirýin odan ári jeńildetýde sýbsıdııalar bólinip jatyr. Bıyl mınıstrlik alǵash ret ishki saýda sýbektilerine memlekettik qoldaý sharalaryn usyný quzyretin engizdi. Jańa bastamada paıyzdyq mólsherlemeni sýbsıdııalaý jáne kredıtter boıynsha kepildendirý sııaqty qoldaý kózdelgen. Qazir «Damý» qory jáne ekinshi deńgeıli banktermen birlesip, 143 mlrd teńgege 595 jobadan turatyn pýl quryldy. Bul rette ishki saýda sýbektilerine otandyq ónim shyǵarýdy yntalandyrý boıynsha mindettemeler qoıylady», dep jaýap berdi salalyq mınıstrlik.
Mınıstrlik kózdep otyrǵan basymdyqtyń biri – sheteldermen saýdany keńeıtý. Jyl basynan bergi 5 aıda elimizdiń syrtqy saýdasy 55 mlrd dollardan asqan. Shıkizattyq emes taýarlar men qyzmetterdiń eksporty 13 mlrd dollardan kóp. Onyń 10,5 mlrd teńgesi daıyn ónim jetkizýden túsipti. Eksporttyń ósýine halyqaralyq naryq tarapynan tústi metaldar men kúnbaǵys maıyna degen joǵary suranys áser etken.
«Memleket basshysynyń tapsyrmasy boıynsha «KazakhExport» eksporttyq saqtandyrý kompanııasynyń bazasynda eksportty ilgeriletý ınstıtýty quryldy. Bıyl 23 qańtarda «Eksporttyq-kredıttik agenttik týraly» zań qabyldandy. Ol saqtandyrý jáne qarjylyq qoldaý sharalarynyń keń spektrin iske asyrýǵa baǵyttalǵan. Osy birinshi jartyjyldyqtyń ózinde eksporttyq-kredıttik agenttik 30 eksporttaýshyǵa qoldaý kórsetti. «QazTrade» ulttyq operatory bıyl ótkizý naryǵyn keńeıtýge múddeli kompanııalardy iriktedi. Nátıjesinde, 120 otandyq óndirýshi Qytaı, Germanııa, Qatar, Saýd Arabııasy, Birikken Arab Ámirlikteri, О́zbekstan, Qyrǵyzstan naryqtaryna shyǵýǵa daıyn. Sondaı-aq halyqaralyq kórmeler men saýda mıssııalarynyń alańdarynda «Made in Kazakhstan» brendimen otandyq taýarlardyń tanymaldyǵyn arttyrý boıynsha jumystar júrgizilip jatyr», delingen mınıstrlik jaýabynda.
Jarnamasyz jaǵdaı joq
Taqyrypqa oralsaq. Qazir azyq-túlik bólshek saýdasynda jergilikti rıteılder de, iri halyqaralyq jeliler de turaqty jumys isteıdi. Olardyń ishindegi eń irileri – «SMALL» («Skif Trade» JShS), «Magnum» («Magnum Cash&Carry» JShS), «METRO» («Metro Cash & Carry» JShS), «Anvar» («Anvar» JShS), «Galmart» («Jeti Aspan» JShS), «Astyqjan» jáne basqa da kompanııalar.
«Bólshek saýdagerlerdiń taýar óndirýshilermen ózara qarym-qatynasy máselesi árqashan ózekti. Bul rette atalǵan máselege tek bir pozısııadan qaraý, ıaǵnı taýar óndirýshilerdiń pozısııasy turǵysynan durys emes. Eger «kúndelikti suranys taýarlary» (FMCG) sanatyndaǵy saýda jelileriniń taýarlyq assortımentine taldaý júrgizetin bolsaq, onda otandyq taýar óndirýshilerdiń úlesi, orta eseppen, barlyq taýar matrısasynyń 50%-y deńgeıinde bolady. Sondyqtan jeliler el zańnamasynyń normalaryn saqtaıdy dep tolyqqandy aıtýǵa bolady. Atap aıtqanda, Ulttyq ekonomıka mınıstrliginiń «Ishki saýda qaǵıdalaryna» sáıkes ishki saýda sýbektileri saýda jelisi men bazarlaryn uıymdastyrý arqyly taýarlardy satýdy júzege asyrýda otandyq óndiristiń azyq-túlik taýarlaryn saýda alańynda nemese sórede keminde 30%-ǵa ornalastyrady», deıdi «Atameken» UKP saýda departamentiniń dırektory Áset Aıtbaev.
Onyń sózinshe, óziniń seriktesterine belgili bir negizdelgen sharttar qoıatyn saýda jelileriniń talaptaryn elemeske bolmaıdy. Bul – basqa elderde jumys isteıtin qalypty tájirıbe. Mysaly, ol – saýda jelilerine kirý aqysy, jarnama aqysy (kez kelgen bıznestegideı), oraý, konsıgnasııa sharttary.
«Bul – bıznes. Ashyq jumys isteıtin jáne óz bıznesin adal damytatyn ekonomıka salasyn negizsiz retteýge jáne «basýǵa» bolmaıdy. Sondaı-aq satyp alýshylardyń tańdaýy mańyzdy ról atqarady. Búgingi tańda «Atameken» UKP Saýda jáne ıntegrasııa mınıstrligimen birlesip, otandyq taýar óndirýshilerdiń ónimderin saýda obektileriniń sórelerine jetkizý tetikterin odan ári jetildirý boıynsha normalary bar jańa ishki saýda qaǵıdalaryn ázirleý ústinde», deıdi departament basshysy.
Rasy sol, memlekettiń qoldaýyn kútetin otandyq kásipkerler óz kompanııalarynyń aıaqqa turýy úshin jeńildikter bolǵanyn qalaıdy.
«Meniń oıymsha, otandyq óndirýshiler saýdada basymdyqqa ıe bolýy kerek. Árıne, munda standart saqtalýǵa tıis. Sondaı-aq otandyq taýarlarǵa arnalǵan sóreler, saýda zalyndaǵy eń jaqsy oryndar qarastyrylsa ıgi. Mysaly, elimizdi úlken dúken dep qarastyrsaq, syrttan kelgen tutynýshy keregin taba bilý qajet. Biraq bizde kerisinshe, ózimizdiń naryqqa shyǵýymyz qıyndap ketken. Ekinshiden, jarnama kompanııalarynyń jumysyn qoldaý jaǵyn qarastyrsaq. Osylarǵa qarjy bólip, otandyq ónimdi jarnamalaýǵa kóptep den qoısa, biz utylmaımyz. Sondaı-aq BAQ ókilderimen birge elden shyǵatyn barlyq taýardy úlken deńgeıde nasıhattasa, bul áreket sózsiz tabysqa jeteleıdi. Durysy, satylym bolmaı, óndiris óspeıdi. Al satylym jarnamasyz múmkin emes», deıdi «Adal As» JShS dırektory Ermek Mezibaev.
Jańa zańnan úmit mol
Jaqynda ǵana «Saýda qyzmetin retteý máselesi boıynsha keıbir zańnamalyq aktilerge ózgeris pen tolyqtyrý engizý týraly» zań jobasyn talqylaý aıaqtaldy. Reglamentke sáıkes zań jobasy Úkimet qorytyndysyn alýǵa jiberildi. Memlekettik súıemeldeýge muqtaj otandyq taýar óndirýshilerdiń talaby – ishki naryqty qoldaý bolatyn. Saýda jáne ıntegrasııa, Densaýlyq saqtaý, Ulttyq ekonomıka, Aýyl sharýashylyǵy mınıstrlikteri endi zań jobasyndaǵy usynystardy taldamaq.
«Búginde barlyq otandyq tutynýshyǵa eldegi dúkenderde ımporttyq azyq-túlik ónimderi basym ekeni anyq seziledi. Bul rette ımporttyq azyq-túlik pen otandyq azyq-túlik arasyndaǵy básekelestik kóp sebepke baılanysty múldem ádiletsiz. Sondyqtan naryqtaǵy qatynastardy retteý, eldegi saýda jelilerindegi ónimderdi satý úderisin adal jáne ádil etý qajet. Zań jobasynyń erejeleri dál osyǵan baǵyttalǵan. Biz Úkimettiń qoldaýyna úmit artamyz. Zań jobasy oń qorytyndy alyp, kúzde depýtattardyń kásibı talqylaýyna túsedi dep senemiz», deıdi «Qazaqstan sút odaǵynyń» dırektory Vladımır Kojevnıkov.
«Qazaqstan et óńdeý kásiporyndary qaýymdastyǵy» atqarýshy dırektorynyń orynbasary Iýlııa Namnyń aıtýynsha, otandyq óndirýshiler ımporttyq ónimdermen sapasy men assortımenti boıynsha erkin básekege qabiletti.
Prezıdent qoıǵan talap, ulttyq bıznes múddesi bir arnaǵa túsýge baǵyttalǵandaı. Árıne, budan el ekonomıkasynyń adymy uzarary sózsiz. Durysy, otandyq sapaly azyq-túlik ónimi alǵa shyqsa, qazyna qazany eshqashan ortaımaıdy.
