Árıne, eldegi zańsyz taýar aınalymy ekonomıkalyq ahýalǵa áser etedi. Ádiletti básekege tusaý salady. Bir ǵana mysal, byltyr joǵaryda aıtqan aıaqkıimniń kóleńkeli aınalymdaǵy úlesi 48%-dy quraǵan. Osyǵan qarap jaǵdaıdy bajaılasaq, dári-dármekten bólek basqa da taýarlardyń aǵyny, sapasy, qaıdan kelip, qalaı satylatyny – bári-bári ashyq bolsa eken deısiń. Osynyń esesine, áýeli tutynýshynyń, sosyn baryp ádil básekege túsken kásipkerdiń quqy qorǵalar edi. Import, eksport aǵynyn memleket qaýipsizdik úshin de baqylaıdy. Dári-dármekti mindetti tańbalaý talaby da eń aldymen, dári-dármek qaýipsizdigine oń yqpal etýge tıis.
Densaýlyq saqtaý mınıstrligi bastamashy bolyp engizilgen qaýlynyń artyq-kem tustary birneshe jyl talqylandy. Keıin osy bastama qanatqaqty joba retinde iske asty. Dárihanalardyń, óndirýshilerdiń daıyndyǵy pysyqtaldy. Sonymen dárilik zattardy tańbalaý jáne qadaǵalaý talabyn engizýdiń artyqshylyǵy, dárilik zattardyń óndiris satysynan bastap, tutynýshyǵa deıingi búkil sıkldi baqylaýǵa jol ashady.
Osylaısha, farmakologııalyq qadaǵalaý jáne preparattardyń sapasyn baqylaýdyń tıimdiligi artady. Dári-dármek aınalymyn jetildirip, dárilik zattardyń baǵasymen qosa sapasyn baqylaýǵa múmkindik beredi. Sosyn kóleńkeli naryq úlesin tusap, sáıkesinshe dári-dármekpen qamtamasyz etýdegi ashyqtyqty jańa deńgeıge shyǵarýǵa septesedi. Saıyp kelgende munyń barlyǵy dárilik zattardy utymdy paıdalanýǵa, satyp alýdy josparlaýǵa, sondaı-aq pasıentke baǵdarlanǵan tolyqqandy jáne senimdi dárilik qamtamasyz etýdi qalyptastyrýǵa járdemdesedi.
Tańbalaý júıesine dárilik zattardyń aınalymyna qatysýshy taraptardyń barlyǵy kiredi. Qajetti aqparattyq júıeler kedennen bastap, sońǵy satyp alýshyǵa deıin biriktirilgen. Bul jónindegi tolymdy aqparatty Densaýlyq saqtaý mınıstrligi Medısınalyq jáne farmasevtıkalyq baqylaý komıtetiniń sarapshysy Jandarbek Bıbolattan egjeı-tegjeı surap bilgen edik.
– Úkimettiń 568-qaýlysyna sáıkes 1 shildeden bastap barlyq dárilik zatty mindetti tańbalaý jáne baqylaý engizildi. Qazir elde kóleńkeli naryq kóp demesek te, bar ekenin moıyndaý kerek. Endi tańbalaý arqyly osynyń jolyn kesýge bolady. Dárihanada, emhanada qandaı dári-dármek bar, sonyń barlyǵy baqylaýda bolady. Barlyq málimet aqparattyq júıede ap-anyq kórsetiledi. Preparat qaı kúni, neshe adamǵa satylǵanyna deıin shyǵyp turady. Birinshi shildeden zań kúshine endi. Alaıda 11-buıryqqa sáıkes osy kúnge deıin óndirilgen nemese kedennen ótken dárilik zattar tańbalaýsyz satyla beredi. Tańbalaý degenniń úlgisi kánigi QR-kod tárizdi. Ol – dárilik zattyń qaptamasynda turady. О́ndiristen bastap, tutynýshyǵa deıingi dári-dármek sıkline osylaı monıtorıng jasalady. Mysaly, óndirýshi taýaryn dıstrıbıýtorlarǵa ótkizedi. Budan ári dıstrıbıýtor taýardy dárihanalarǵa jetkizedi. Dárihana qabyldap alǵanyn rastap, QR-kodty taǵy skanerleıdi, sosyn óziniń aqparattyq júıesine engizip qoıady. Túsingenderińizdeı, dári-dármek qaıda óndirildi, qaı dıstrıbıýtorǵa ótip, qaı dárihanaǵa jetti – bári-bárin bilýge bolady, – deıdi J.Bıbolat.
Tańbalaýǵa qatysty kedergilerdi, sonyń ishinde aýyl-aımaqtardaǵy ahýal, ınternet jaıyn osyǵan deıin depýtatattar da aıtyp, eskertken edi. Tipti bul bastamany keıinge shegerýdi usynǵandar da tabyldy. Degenmen Densaýlyq saqtaý mınıstrligi dári-dármekti tańbalaý, baqylaý isine 2019 jyldan kiriskenin eskergen lázim. Qazir mınıstrlik dárihanalar men farmasevtıkalyq qoımalarda tańbalanǵan dárilik zattardy qabyldaý, aınalymnan shyǵarý jumystaryn bıznes qaýymdastyqpen qosa, turǵyndarǵa túsindirýge den qoıǵan. Jalpy, túsindirý jumystary birer jyldan beri júrgizilip kele jatyr. Joǵaryda depýtattar aıtqandaı, shalǵaı eldi mekenderdegi ınternetke, elektr qýatyna qatysty máselelerdi joqqa shyǵarýǵa bolmaıdy. Árıne, keıbir aýyldaǵy ınternet, jaryq máselesi janǵa batady. Qýanyshqa qaraı deımiz be, mundaı jaǵdaıda aldyn ala bekitilgen jumys algorıtmi bar eken. Keleńsiz jaıttarda kásipkerler bekitilgen ereje-talapqa sáıkes jumysty úzbeı, úılestire beredi.
– Negizi ónimdi birinshi óndirýshi tirkeıdi. Qaptamany japsyrady. Eger óndirýshiniń tirkeýge múmkindigi bolmasa, bizdiń operator, ıaǵnı «Qazaqtelekom» aksıonerlik qoǵamyna qaıtarylady. О́ıtkeni olarda arnaıy stıker tárizdes tańba bolady. Iаǵnı qaptamalarǵa stıkerdi japsyrý arqyly tańbalaıdy. Demek tańbalaýdyń bir emes, eki ádisi bar. Birinshi – óndirýshi tańbany ózderi ázirlep japsyrsa, ekinshi – «Qazaqtelekom» AQ arqyly tapsyrys bere alady. Munyń barlyǵy rettelip qoıǵan. Shalǵaı aýdandarda ınternet, elektr qýaty óshken nemese bolmaǵan jaǵdaıda ol sýbektiler ınternet resýrstyń operatoryna nemese dıstrıbıýtorǵa qaǵaz júzinde qabyldaý aktisin júrgizedi. Aýyldaǵy dárihanalar preparattardy osylaı tirkeıdi, – dep túıindedi Medısınalyq jáne farmasevtıkalyq baqylaý komıtetiniń sarapshysy Jandarbek Bıbolat.
Endi turǵyndar dári-dármekpen qamtamasyz etýdiń barlyq tizbegin ózi qadaǵalaıdy. Ol úshin bar bolǵany «Naqty ónim» dep atalatyn mobıldi qosymshany júktep alsa jetkilikti. Qosymsha arqyly álgi dáriniń qaptamasyndaǵy kodty skanerleseńiz, preparat týraly aqparat jylt etip shyǵa keledi. Eger turǵyndardyń dárilik zatqa qandaı da bir shaǵymy bolsa, onysyn birden qosymsha arqyly tóte Densaýlyq saqtaý mınıstrligine joldaýǵa da múmkindigi bar.
Negizi mundaı tájirıbe Reseıde 2020 jyly engizilipti. Sol sekildi Nıderland, Brazılııa, Belarýs, Armenııa, Ońtústik Koreıa, Taıland, Saýd Arabııasy syndy elder de tańbalaý men qadaǵalaýǵa erte bastan kirisýdi jón kóripti. Taǵy bir jahandyq derekterge úńilsek, zańsyz dári-dármekterdiń úlesi damýshy elderde kóbeıip keledi eken. Muny bile tura qol qýsyryp qalý jaramas. Tek qabyldanǵan qaýly, shyn máninde, kóleńkeli naryqty tusap, memlekettiń, turǵyndardyń ıgiligine jarasa degen tilek – bizdiki.
