Aıgúl Ahmetova: Injenerlik mamandyqqa keshendi kózqaras qajet

– 11 jyl oryssha oqyp, ýnıversıtette «qazaq fılıologııasyn» oqyǵan, 17 jyl mektepte muǵalim bolyp istegen adam kásipkerlikti ǵylymı turǵyda zertteýge qalaı keldi?

– 11 jyl mektepte oryssha oqysam da, sanaly túrde qazirgi S.Amanjolov atyndaǵy Shyǵys Qazaqstan ýnıversıtetiniń «qa­zaq fılologııasy» mamandy­ǵyn tańdaýyma «Balaǵa qaı tilde bilim berseń, túbi sol ultqa qyz­met etedi», degen sóz sebep bol­ǵandaı. Iá, 17 jyl mektepte ózge ult ókilderine qazaq tilinen sabaq berdim. Keıin M.Lomonosov atyndaǵy Máskeý mem­lekettik ýnıversıtetiniń Astana fılıalyndaǵy «Dos­tyq» ortalyǵyna eki eldiń bilim salasyndaǵy dostyq qarym-qa­tynasy jónindegi úılestirýshi bolyp aýystym. Sonda eńbek etip júrgende bilimimdi jetildirý úshin L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýra­zııa ulttyq ýnıversıteti­ne magıs­tratýraǵa oqýǵa túsip, «Qazaq folklory arqyly tul­ǵalyq obrazdyń qalyptasýy» taqyrybynda dıssertasııamdy qorǵadym. Osy oqýymnan keıin bıznes salasyna qyzmet­ke shaqyrtý alyp, «Atameken» ulttyq kásipkerler palatasy basshysynyń bilim-ǵylym jónindegi keńesshisi retinde ulttyq kontentke jaýap berdim. Qazaq tarıhynda, mentalıteti men dástúrinde ekonomıkalyq sana, logıstıka, saýda-sattyq, aqsha, ata kásip degen boldy. Sony jańǵyrtyp, azamattarymyzdy bızneske úıreteıik desek, ulttyq kontent joq. Sodan otandyq myqty eńbekterdi, she­teldik zertteýlerdi de qarap, pa­latada arnaıy jumys tobyn quryp, sol toppen avtorlyq oqý baǵdarlamasyn ázirlep shyq­tym. Osylaısha, keler jyly zerttelip bastaǵanyna 10 jyl bolatyn «Kásipkerlik jáne bıznes negizderi» atty baǵdarlama­myz barlyq saraptamadan ótip, mektepte oqytýǵa engizildi. Oqý baǵdarlamasynyń ataýyna zer salsańyz, kásipkerlik jáne bıznes sózi birge tur. Bul eki uǵym bir-birine óte jaqyn bolǵany­men, ishki baǵyty ártúrli. Bizdiń ımportqa táýeldiligimiz – bıznespen aınalysqanymyz, ıaǵnı alyp-satarlyq. Al kásipkerlik – eýropalyq zertteýshiler túsinik berip ketkendeı, jańashyldyq, shyǵarmashylyq. Kásipkerlik toqtaǵan jerden bıznes bastalady. Bızneste daıyn ónim satylady. Sol ónimdi jetildire­tin kishkene bir jańalyq qosylsa, kásipkerlik bolady. Qazaqta «Kásip túbi – násip» degen sóz bar ǵoı, sony ári qaraı órbitýdi, ony ǵylymı turǵyda zerdelep, dáleldeý úshin Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetine doktorantý­raǵa tústim. Jaqynda aldyn ala qorǵadym, negizgi qorǵaý kúzde. Sóıtip júrgende avtoóndiris salasyna jumysqa shaqyryp, 2021 jyly «Allur» kompanııasyna keldim.

– Munda ǵylymı eńbe­gi­ńizdi is júzinde nátıjeli qol­dandyńyz ba?

– «Allur» kompanııasynyń mashına qurastyrý zaýyty Qos­tanaı qalasynda ornalasqan. Al bul óńirde eńbek mıgrasııa­sy óte ózekti. Sebebi munda­ǵy mektep túlekteri kórshiles elge oqýǵa kóptep ketedi, sonda jumysqa qalyp qoıatyndary da bar. Atalǵan kompanııa meni jumysqa shaqyrǵanda dál osy máseleniń sheshimin tabýdy tap­syrdy. Sodan kompanııaǵa jetispeıtin jumysshy mamandardy oqytatyn Qostanaıdaǵy tehnıkalyq kolledjde qazaq tobyn ashtyrdym. Oǵan ońtústik pen batys óńirlerden talapkerlerdi tarttym, 120 balaǵa maqsatty grant berip, bitirgennen keıin «Allur» zaýytyna jumysqa alýdy kózdedik. Oqytaıyq desek, qazaq tilinde oqýlyq joq. Endi men memleket deńgeıinde máseleni sheshe almaımyn ǵoı, quzyretim jetpeıdi. Qolymnan kelgeni – kompanııa basshylyǵyna aıtyp, aqsha bóldirip, sol avtoóndiriste kúndelikti qoldanylatyn koreı, orys, qytaı (ınvestorlar­dyń) tilindegi sózderdi, termınderdi belgili ǵalym Sherýbaı Qur­man­baıulymen birge aýdaryp, detaldarynyń sýretin qosa salyp, «Mashına jasaý sózdigin» jasap shyqtyq. Sonyń nátıjesinde stýdentter eshbir tildik barersiz bilim alyp jatyr. Búginde sol kolledjdiń túlekteri «Allur» zaýytynda esh qıyndyqsyz eńbek etip júr. Qazir zaýytta 80 pa­ıyz qazaqtar jumys isteıdi. Bul men úshin «qazaqtar jalqaý, toıshyl, tehnar bolý qolynan kelmeıdi» degen qasań kózqarasty joıǵan naqty is boldy. Maǵan ákem: «Aıttyń ba – iste, isteı almaısyń ba – aıtpa» deıtin. Osy sóz meni ár iste alǵa jeteleıdi.

– Kásipkerlikti ıdeologııa arqyly damytýdy ǵylymı turǵyda zerttep júrgen adam retinde aıtyńyzshy, biz nege bıznesten kásipkerlikke óte almaı otyrmyz? Buǵan mamandar máselesiniń tikeleı qatysy bar sekildi, álde bári ıdeologııaǵa baılanysty ma?

– Bul jerde ekeýi de bar. Álıhan Bókeıhan kezinde «Zaýyt ashyńdar» dep aıtyp ketti. Mysaly, qazir jaman-jaq­sy mashına qurastyratyn zaýytymyz jumys istep tur. Endi sol zaýytty damytyp, qu­rastyrýdan óndirýge kóshý kerek qoı. Aıtalyq, «Mynaý kóliktiń osy bir bólshegin bizde bar metaldan ózimiz jasaıyq» dese, aqy­ryn óndiriske aıaq baspaımyz ba? Alaıda soǵan jetkizetin maman joq qoı. Eki temirdi dáneker­leýdi úıretti me, sol jerde tura be­redi, ári qa­raı jetildirýge tal­py­nys joq. О́zgeniń úıretkeninen ári asa al­maıdy, jasampazdyq joq, teh­nıkalyq namys joq. Bul – ıdeo­logııalyq turǵydan sonshalyq­ty bir orynda turyp qalǵany­myz­dyń kórinisi. Bizge búgin 300 myń teńge alǵanyna qanaǵat qylyp otyra beretin, «táýbáǵa toıyp alǵan» toqtyq emes, tehnıkaǵa, jańa tehnologııaǵa, óndiriske, jańashyldyqqa, túptiń túbinde eńbekke degen «ashtyq» kerek. Mamandar máselesi, ıaǵnı adamı kapıtal dep durys aıtyp otyr­syz, bizge ózgege táýeldi bol­maı, óndiriske ıtermeleıtin myq­ty ıdeologııa, al jańa nárse ja­saýǵa óndiristiń qajetin qanaǵat­tandyratyn joǵary bilim qajet.

– Sonda elimizde qan­sha­ma tehnıkalyq ýnıversı­tet bola tura qazirgi óndi­ris­­tiń qajettiligin qanaǵattan­dy­ratyn bilimi bar maman joq pa?

– Shynyn aıtaıyn, el boıyn­sha biraz tehnıkalyq joǵary oqý ornyn aralap, avtoóndiris­tiń qajettiligine saı mamandar daıarlaıtyn ýnıversıtet pen oqytýshylardy tappadym. Biz­de ár mınıstrlik bir keńistikte, bir úkimettiń qu­ramynda bol­ǵanymen, bir-biri­niń jumysyn­da úılesim, baılanys joq. Muny moıyndaý kerek. Moıyndadym, oılanyp, áreketke kóshtim. Ýnıversıtet izdep júrgende Q.Sátbaev atyn­daǵy Qazaq ulttyq tehnıkalyq zert­teý ýnıversıtetine jańa bas­shy keldi de, men sol rektor Meıram Muhametrahımuly­na stýdentterdi zaýytymyzda aqyly óndiristik praktıka­dan ótkizýge usynys jasadym. Bul usynysyma «Allur» kom­pa­nııasyndaǵylar «Sonaý Alma­­tydan Qostanaıǵa jastar kel­meıdi, ýtopııa» dep kúmánmen qarady. Biraq Meıram myrza meni birden túsinip, qoldaı ketti. Áýeli Q.Sátbaev ýnıversıtetiniń ǵalymdary men oqytýshylaryn sıfrlandyrý, avtomattandyrý, robot, materıaltaný baǵytyna óndiristik taǵylymdama retinde zaýytta oqyttyq. Osy oqyǵan oqytýshylyq quram joǵary oqý ornyna baryp stýdentterdi oqytty. Sodan soń sol stýdentter óz oqytýshylarynan alǵan bilimin is júzinde bekitý úshin bizde aıyna 200 myń teńgeden tólengen 1 jyldyq aqyly praktıkadan ótti. Talap boıynsha dıplomdyq jumystary «Allur» kompanııasynyń óndiristik qa­jet­tiligine qaraı jazyldy, bul olarǵa ınnovasııalyq ıdeıalaryn iske asyrýǵa múmkindik berdi. Qazir olar – bizdiń áriptesimiz. Keıbiri «Kia» kompanııasyna jumysqa shaqyryldy, ıaǵnı suranystaǵy maman bola aldy. Bastapqyda sońǵy kýrstyń stý­dentterin praktıkaǵa qabyl­dadyq, sodan soń 3-kýrstyń stý­dentterin ótkizdik. Al bıyl 2-kýrs stýdentterin shaqyrǵaly otyrmyz. Osy jumystyń bá­rin júıeli iske asyrý úshin «Allur» kompanııasynda Joǵary ınjenerlik mektebin ashtym. Bir qýanǵanym, osy mektepti ashqanymyzǵa 1,5 jyl bolǵan­da Prezıdent ár óńirde ozyq ınjenerlik mektep ashý keregin aıtty. Dál sol tapsyrma qolǵa alynsa, mendegi mekteptiń daıyn­ modýlin berýge ázirmin. Endi osy bizde nátıje kórsetken táji­rıbeni el kóleminde taratý úshin myqty mamandardyń basyn qo­syp Á.Bókeıhan atyndaǵy ınnovasııalyq hab ashyp jatyrmyz. О́ıtkeni Álıhan atamyz – «tehnokrat bolý kerek» degen ıdeologııanyń basynda turǵan adam. Al hab arqyly ón­di­ristiń ókili men oǵan maman daıyndap beretin joǵary oqý orny oqytýshylaryn eki tarapqa ortaq máseleni birge sheshýge jaǵdaı jasamaqpyz. Joǵary oqý ornyna qandaı daǵdyny meńgergen maman keregin óndi­ris belgileýi kerek, maman sonda su­ranysta bolady. Jaqynda «Allur» kompanııasynyń qoldaýymen Qa­raǵandy jáne Qostanaı qala­larynyń ǵalymdaryn Seýl jáne Pýsan qalalaryndaǵy avto­óndiristi kózben kórsetip, 4 zaýyt, 5 ýnıversıtette iskerlik kezde­sý uıymdastyryp qaıttyq. О́zim­niń de kóp nársege kózim jetti, Seýldegi tehnıkalyq ýnıversı­tet 90 paıyz ıntegrasııalyq baǵyt­ta, ıaǵnı ýnıversıtet óndiristegi túrli zaýyt, kompanııalarmen birlesip maman daıarlaıdy. Bul júıe «Aldymen – adamı kapıtal, sodan soń – óndiris jáne ınnovasııa» degen qaǵıdamen jumys isteıdi. Mundaı júıeniń qandaı nátıje beretinin koreılerdiń avtoóndiristegi tabysy men bede­linen kórip otyrmyz.

– Elimizde keıingi jyldary eń kóp grant ınjenerlik mamandyqtarǵa bólinip keledi. Biraq báribir tehnıkalyq mamandar tapshy. Nege?

– О́te kúrdeli másele. Dese de munyń sheshimi bar. Injener­lik mamandyqtarǵa degen sura­nys bizdiń qalaýymyzdan emes, zamannyń talabynan týyndap tur. Al grant bólý men múmkin­dik jasaý ınjener bolý nemese ınjener qalyptastyrý degen sóz emes. Injener mektepten qalyptasady. Tehnar bolatyn adamdy oqýshy kezinen anyqtap, baǵyttaýymyz kerek. Sonda ınjenerlik salany qan­daı mamandyqqa túsetinin soń­ǵy synypqa ótkende sheshken adam emes, naqty maqsaty bar talapker tańdaıdy, ondaı jan sózsiz osy salada qalyp jumys isteıdi. Endi qarańyz, tehnar bolatyn balany mektep kezinen kim anyqtaıdy? Ár sala óziniń kadrymen, mamandarynyń sapasymen myqty. Osy oıdy tereń uǵynǵan kompanııalar óziniń qyzmetkerlerin únemi kásibı turǵyda shyńdap, qaıta daıarlap, biliktilin arttyryp otyrady. Sol sebepti barlyq mektep muǵalimi, ásirese jaratylys­taný baǵytynda sabaq beretin muǵalimder saqa bolýy qajet. Muǵalimder daıyn delik, odan ári 5-synypqa ótken ár balaǵa onyń ata-anasymen (mindetti túrde) qosa myqty-álsiz jaǵy, qabilet-qarymy qandaı ekenin anyqtaıtyn dıagnostıka jasaý kerek. Sodan soń ınjenerlik mamandyqtarǵa qabiletti balalardy sol synyptan bastap-aq osy mamandyqtarǵa tereńdete oqy­tý kerek. Mektep bitirip teh­nar bolýdy tańdap, ýnıver­sıtetke túsken stýdentke qazir­gideı mekteptegi pánderdi qaıta oqytpaı, ony 1-kýrstan óndiristik tájirıbege jibergen jón. Sonda ǵana ol tolyqqandy ınjener bolyp shyǵady.

Áńgimelesken –

Aıdana ShOTBAIQYZY,

«Egemen Qazaqstan»