Bul «Qalalyq sý resýrstaryn basqarý: qazaqstandyq qalalar úshin nemis tájirıbesi» atty birlesken joba aıasynda Germanııanyń Federaldyq bilim jáne zertteýler mınıstrliginiń (BMBF) 2021-2024 jyldarǵa bólingen grantymen júzege asqan. Endi osy tehnologııany elorda klımatynyń naqty jaǵdaıynda synaqtan ótkizý josparlanyp otyr. Jobanyń maqsaty – ýrbanızasııa men klımat ózgerisiniń jergilikti sý aınalymyna áserin azaıtý úshin jerústi sýlarynyń tabıǵı saqtalýy men ınfıltrasııasynyń modelin jasaý.
«Keıingi 20 jylda Astananyń aýmaǵy aıtarlyqtaı úlkeıdi. Endi qala turǵyndaryn aýyzsýmen qamtý, jer ústi sýlaryn basqarý sekildi kóptegen másele týyndap otyr. Bir jaǵynan, qalanyń tabıǵaty qatal, sýyq. Jaýyn-shashyn da jıi bolady. Biraq kóktemde sý mol jınalǵanymen, jazda aýyzsýdyń tapshylyǵy baıqalady. Sondyqtan jobanyń negizgi maqsaty – sýdy jınaý, únemdeý, saqtaý jáne ony túrli maqsatta paıdalanýdyń sheshimin tabý», deıdi «INOWAS» zertteý tobynyń jetekshisi Stefan Katalın.
Sondaı-aq nemis ǵalymdary jańbyr sýynyń aǵynyn azaıtyp, jerasty sýlaryn toltyrýǵa septigi tıetin birqatar qyzmettik sheshimdi usynyp otyr. Olar sandyq modeldeý quraldaryn paıdalana otyryp, álemde qoldanylatyn káriz (SUDS) jáne jerasty sý ótkizý joldary (MAR) júıelerin qalaı engizýge bolatynyn anyqtap kórgen.
«Biz qalanyń sý balansyn bilý úshin túrli úlgini synaqtan ótkizdik. Bul boljamdar – qala bıliginiń shahardy damytý jospary men sý balansyn saqtaý úshin biz usynǵan «kók-jasyl» ınfraqurylymdy eskeredi. «Kók-jasyl» ınfraqurylym – sý balansyn saqtaýǵa arnalǵan «jasyl» aımaqtar men qalanyń túrli bóligindegi sýdy jazda qoljetimdi etip saqtaýǵa arnalǵan. Biz júrgizgen zertteý – jańbyr sýynyń teń jarymyn únemdeýge bolatynyn kórsetti. Biz ony aǵyndy sý emes, resýrs deımiz. Jer betine jaqyn ornalasqan jer asty sýlarynyń reaksııasyn zertteı otyryp, onyń kóterilý qaýpiniń joqtyǵyna da kóz jetkizdik», dedi S.Katalın.
Jobany júzege asyrýǵa Nazarbaev ýnıversıtetiniń ǵalymdary – postdoktoranttary men ýnıversıtet janyndaǵy Taý-ken jáne Jer týraly ǵylymdar mektebiniń stýdentteri de atsalysqan. Synaqty olar ýnıversıtet aýmaǵynda ornalasqan tájirıbe alańynda ótkizgen. Munda túrli jaýyn-shashyn boljamdary boıynsha jerasty sýlaryna synaqtar men monıtorıng júrgizildi.
Nazarbaev ýnıversıtetindegi Taý-ken jáne Jer týraly ǵylymdar mektebiniń postdoktoranty Marjan Baıǵalıevanyń aıtýynsha, atalǵan joǵary oqý ornynyń stýdentteri osy baǵyt boıynsha keıbir zertteýlerdi ózderi jasaǵan. Olar túrli jaýyn-shashyn boljamdarynyń osy aýmaqqa áserin modeldeýdegi gıdrogeologııalyq aspektilerdi zerttep kórgen.
«Germanııadan kelgen áriptesterdiń usynyp otyrǵan sheshimderi erigen qar sýyn saqtaýǵa kómektesedi. Bul jasyl keńistikter men aýmaqtyń topografııasyna negizdelgen sýdy ustap turý úshin arnaıy materıaldarmen jabdyqtalǵan aryqtardy qamtıdy. Qazir jobanyń nemis ǵalymdary daıyndaǵan bóligi aıaqtaldy. Endi biz olarmen birlesip, bul jobany odan ári jalǵastyryp, iske asyrǵymyz keledi», dedi M.Baıǵalıeva.
Qysqasy, turǵyny mıllıonnan asqan elorda úshin bul jobanyń mańyzy zor. Aldaǵy tańda jer asty sýlarynyń ózgeristeri jáne meteorologııalyq derekter boıynsha baqylaýlar men málimetterdi jınaý jalǵasady. Nazarbaev ýnıversıtetiniń ǵalymdary nemis áriptesteri usynǵan júıeni qala jaǵdaıynda synaqtan ótkizýge elordanyń sol jaǵalaýynda birneshe ýchaskeni qarastyryp otyr.
