Sýretterdi túsirgen – Iýrıı BEKKER
Shyn súıse, tórt jyl kútedi
Sena jaǵalaýynda ótip jatqan Olımpııa oıyndary Ǵusman Qyrǵyzbaev úshin de sátti aıaqtaldy. Ol óziniń qajyrly eńbegi men tabandylyǵy arqyly jeńis tuǵyryna kóterildi. Áıtpese, bul balýannyń uzaq jyldar boıy Eldos Smetovtiń kóleńkesinde júrgenin jurt jaqsy biledi. Qos qurdastyń ózara tartysy únemi Jambyl oblysy ókiliniń paıdasyna sheshiletin. Ekeýiniń joly 2019 jyly Tokıoda uıymdastyrylǵan álem chempıonatynda da qıysty. Qola medal úshin básekede Qyrǵyzbaev Smetovke taǵy da ese jiberdi. Sol jyly Ǵusman Ál-Fýdjaırodaǵy Azııa birinshiliginde úshinshi orynǵa taban tiredi.
Almaty qalasynda Ermek Násenovtiń qol astynda jattyǵatyn dzıýdoshy úshin 2021 jyl sátti boldy. Býdapeshttegi dúnıejúzilik dodada ol kúmispen kúpteldi. Kelesi jyly Astanadaǵy Azııa chempıonatynda úzdik úshtikti túıindedi. Sodan keıin Ǵusman 66 kg salmaq dárejesine aýysýdy qup kórdi. Bul sheshimniń durystyǵyn Parıj Olımpıadasy dáleldedi. Keremet kezdesýler ótkizgen qazaq jigiti bul jarysty qola medalmen qorytyndylady.
Jeńis tuǵyryna synyq súıem qalǵanda súringen 48 kg salmaqtaǵy Ábıba Ábýjaqynovaǵa da esh ókpe aıta almaımyz. Keıingi kezderi qandaı dúrmekke salsań da, taısalmaı kúresip, oljaǵa kenelgen qazaqtyń qaısar qyzyna bul joly jaraqaty kedergi keltirdi. Sol sátsizdigi úshin Ábıba jylap turyp Qazaqstan halqynan keshirim surady. Namysshyl qyz endi Los-Andjeleste alaýy tutanatyn Olımpııa oıyndaryna tyńǵylyqty daıarlanyp, alystaǵy Amerıkada barsha Alash jurtyn qýantý úshin esh aıanyp qalmaıtynyn aıtty. Sol maqsatyna qol jetkizý jolynda jeke ómirin keıinge ysyrýǵa daıar ekenin de bildirdi.
«Osy Olımpıadadan keıin ózimniń ekinshi jartymdy kezdestirip, kúıeýge shyǵamyn dep oılaǵan edim. Parıjdegi sátsizdikten keıin ol raıymnan qaıttym. Endi meni jaqsy kóretin jigit bolsa, tórt jyl kútýine týra keledi. Talabym – sondaı. Men tek Los-Andjelestegi jarystan keıin ǵana turmys quramyn», dep aqtaryla sóıledi.
О́kinishke qaraı, ózge jerlesterimiz tórtjyldyqtyń basty dodasyna daıar bolmaı shyqty. Senim artqan Danııar Shamshaev (73 kg), Abylaıhan Jubanazar (81 kg), Nurlyhan Sharhan (100 kg), Esmıgúl Kýıýlova (63 kg), Kámıla Berliqash (+78 kg) alǵashqy aınalymdardan asa almady.
Tarıhta qalǵan tulǵalar
Parıjdegi dodada Eldos Smetovten basqa da balýandar tarıhta qaldy. Bul áńgime eń birinshi kezekte О́zbekstanǵa qatysty. Negizi Olımpıada men álem chempıonattarynda da olar júldege bizden buryn qol jetkizgen. Naqtylap aıtsaq, ózbektiń Armen Bagdasarovy 1996 jyly Atlantadaǵy oıyndarda kúmis alsa, qazaqtyń Ashat Jıtkeevi arada 12 jyl ótkennen keıin baryp qana 2008 jyly Beıjińde dál sol mejeden kórindi. Dúnıejúzilik dodanyń júldesin Farhad Turaev 1999 jyly Bırmengemde ıelense, 2001 jyly Mıýnhende qos Ashat – Jıtkeev pen Shaharov úzdik úshtikti túıindedi. Keıinnen bul memleketten Rıshod Sobırov (Olımpıadanyń úsh dúrkin qola júldegeri), Abdýllo Teńgrıev (kúmis), Dıorbek Ýrozboev (qola) jáne Davlat Bobonov (qola) syndy beldi balýandar shyǵyp, atalǵan jarystyń bıiginen kórindi.
Desek te Olımpıada chempıony bolý baqyty joǵaryda esimderi atalǵan jigitterge emes, tulymdaı ǵana Samarqannyń sulýyna buıyrdy. 52 kg salmaq dárejesinde óner kórsetken Dııora Keldııorova Fransııanyń bas shaharynda qarsy kelgenderdi qoǵadaı japyryp, altynnan alqa taqty. 26 jastaǵy sportshy bes jyldan asa ýaqyt boıy adam balasyna bet qaratpaǵan japonııalyq Ýta Abe (Tokıo Olımpıadasynyń jeńimpazy, álemniń tórt dúrkin chempıony), germanııalyq Masha Balhaýs (álem men Eýropa chempıonatynyń qola júldegeri), fransııalyq Amandın Bıýshar (Tokıo Olımpıadasynyń fınalısi, álem chempıonatynyń bes dúrkin qola júldegeri, Eýropanyń úsh dúrkin chempıony jáne eki dúrkin kúmis júldegeri) jáne kosovolyq Dıstrııa Krasnıchı (Tokıo Olımpıadasynyń jeńimpazy, álem chempıonatynyń eki dúrkin qola júldegeri, Eýropanyń eki dúrkin chempıony jáne tórt dúrkin júldegeri) syndy juldyzdaryń tas-talqanyn shyǵardy. Sol sekildi 28 jastaǵy Krısta Degýchı (57 kg) Kanadaǵa, 29 jastaǵy Barbara Matıch (70 kg) Horvatııaǵa Olımpııa oıyndarynyń alǵashqy altynyn syıǵa tartty. Oǵan deıin ekeýi de dúnıejúzilik dodada eki retten dara shyqty.
Moldova, Shvesııa jáne Meksıkanyń dzıýdoshylary óz tarıhynda tuńǵysh ret Olımpıadanyń júldesin oljalady. 28 jastaǵy Denıs Vıerý (66 kg) men 24 jastaǵy Adıl Osmanov (73 kg) nebári 2,5 mıllıonnan asa halqy bar Moldovanyń mereıin ústem etip, qolaǵa qol sozdy. Taısalmaı kúresetin 18 jastaǵy Tara Babýlfat (48 kg) úshinshi orynǵa taban tirep, Shvesııa jankúıerlerin shattyqqa bóledi. Astekter eliniń abyroıyn Prıska Avıtı Alkaras (63 kg) aspandatty. Anglııada týyp-ósip, keıinnen Meksıkaǵa qonys aýdarǵan ol kúmispen kúpteldi.
Teńdessiz Teddı
Fransııada dzıýdo kúresiniń baı dástúri bar. Dúbirli dodalarda jeńip alǵan júldeleri sany jaǵynan olar Japonııadan ǵana qalyp keledi. Basqa elderdiń barlyǵynan kóshi ilgeri. Solaı bola tura olar Parıjde alty kún boıy altynǵa qol jetkize almady. О́z elinde, óz jerinde, óz kórermenderiniń kóz aldynda ótip jatqan jarysta fransýzdar tek kúmis pen qolany qanaǵat tutyp keldi. Tipten ataqtary alysqa jaıylǵan Lýka Mheıdze (60 kg), Valıd Hııar (66 kg), Shırın Býklı (48 kg), Amandın Bıýshar (52 kg), Sara-Leonı Sızık (57 kg), Klarıss Agbenený (63 kg), Marı-Ev Gaıe (70 kg), Odrı Chıomeot (78 kg) jáne Romana Dıkkonyń (+78 kg) ózderi jeńis tuǵyrynyń eń bıik satysyna kóterile almady. Nátıjesinde, medaldar sany boıynsha barlyq básekelesinen ozǵanymen, bas júldeniń azdyǵynan jalpy esepte TOP-10 komandanyń sanatyna da qosyla almady. Jerlesteriniń jarqyn jeńisine ábden boıy úırenip qalǵan jergilikti jankúıerlerdi bul jaǵdaı qanaǵattandyrmady.
Jarystyń sońǵy kúni Teddı Rıner tatamıge shyqty. 35 jastaǵy Gvadelýpa óńirinde ornalasqan Pýent-a-Pıtr qalasynyń týmasy úshin bul besinshi Olımpııa oıyndary edi. Asa aýyr salmaqta aıqasqan ol 2012 jyly London, 2016 jyly Rıo-de-Janeırodaǵy dodalarda qarsylas shaq keltirmedi. 2008 jyly Beıjiń men 2020 jyly Tokıoda qola medaldy qanaǵat tutty. 2007-2023 jyldar aralyǵynda 11 ret álem, 5 ret Eýropa chempıony atandy. Oǵan komandalyq saıystaǵy tolyp jatqan júldelerin qosyńyz. Bir ǵajaby, 2010-2020 jyldar aralyǵynda ol qatarynan 154 jekpe-jekte jeńiske jetip, jer-jahandy tamsandyrdy. Fransýz halqynyń ony jaqsy kóretini sonshalyq, boıy 204 sm, salmaǵy 140 kg-dan asatyn alypty áli kúnge deıin «Qonjyq» dep erkeletedi.
Sol «Qonjyq» Parıjde bas júldeni qanjyǵasyna baılady. Osylaısha, ol Olımpıadanyń úsh dúrkin chempıony atandy. Keremet kórsetkish! Teddı Rınerge deıin Olımptiń altyn tuǵyryna jer-jahandaǵy tek bir ǵana dzıýdoshy úsh ret kóterildi. Ol – dańqty Tadahıro Nomýra. Asa jeńil salmaqta kúsh synasqan Japonııanyń juldyzy 1996 jyly Atlantada, 2000 jyly Sıdneıde, 2004 jyly Afınyda aldyna jan salmady. Mine, sol Nokamýranyń erligin Rıner qaıtalady. Sonymen qatar Teddıdiń Tadahırodan eki qola medali artyq ekenin de aıta ketken abzal. Dańqty dzıýdoshy aralas komandalyq saıysta Olımpıadanyń taǵy eki altynyn oljalady. Barlyǵy – 7 júlde. Sóıtip, «Qonjyqtyń» arqasynda Fransııanyń ulttyq quramasy komandalyq saıysta birden ekinshi orynǵa kóterildi.
Juldyzdar da jylaıdy
Japonııaǵa qarasty Honsıý aralyǵyndaǵy Kobe portynyń týmalary Hıfýmı men Ýta Abeniń esimderi jankúıerlerge jaqsy tanys. Kúni keshegige deıin ekeýiniń qol jetkizgen tabystary birdeı edi. 26 jastaǵy Hıfýmı men 24 jastaǵy Abe Tokıoda alaýy tutanǵan Olımpııa oıyndarynyń altyn tuǵyrynda qatar turdy. Álem chempıonatyn olar tórt retten utty. Biraq Parıjde jeńispen órilgen otbasylyq dástúr úzildi. Bes jyldan asa ýaqyt boıy jaýyryny jerge tımek turmaq, eshkimge upaı sanymen de utylmaǵan Ýta jeńilistiń kermek dámin tatty. Ony toqtatqan – Dııora Keldııorova. Eki ret Azııa chempıony atanyp, eki ret álem chempıonatynyń fınalynda kúresken О́zbekstannyń maqtan tutar balýany dańqty qarsylasyn «ıpponǵa» túsirdi. Aldynda ózi «vazarımen» utylyp jatqan. Sol kezde japon qyzynyń eńkildep jylaǵan daýsy «Gran-Pale-Arenany» jańǵyrtty. Japonııa quramasynyń bas bapkeri Kasýıýkı Masýchıge dańqty dzıýdoshyny jubata almaı álek boldy. Bul kórinisti «Gran-Pale-Efemerdegi» san myń kórermennen bólek, kógildir ekranǵa kóz tikken mıllıondaǵan adam kórdi.
Dál sol kúni kórshi tatamıde Hıfýmı Abe de aıqasyp jatty. Qaryndasynyń sátsizdigi aǵasyna asa aýyr tıgeni sonshalyq, ol ár kezdesýge qarsylastaryn julyp jeıtindeı kózi qantalap shyqty. Majarstandyq Bense Pongras (Eýropa chempıonatynyń qola júldegeri) pen tájik Emomalı Nuráli (jastar arasyndaǵy álem chempıony) onyń jaǵasynan ustap ta úlgermedi. Ekeýi de sanaýly mınýtta jer qushyp jatty. Jartylaı fınalda dúnıejúzilik reıtıng kóshbasshysy Denıs Vıerýdi de (álem chempıonatynyń eki dúrkin qola júldegeri, Eýropa chempıony) ári-beri silkip, ábden silikpesin shyǵardy. Aqyry Moldovanyń maqtanyshy da jeńilgenin moıyndady. Fınalda brazılııalyq Vıllıan Lımada (Panamerıka oıyndarynyń eki dúrkin júldegeri, úsh dúrkin chempıony) Kúnshyǵys eli ókiliniń ońaı oljasyna aınaldy. Eki dúrkin Olımpıada chempıony atansa da, Hıfýmı Abe emosııasyn syrtqa shyǵarmady. Tipten jymıǵan da joq. Ol óziniń jeńisine qýanbaı, qaryndasynyń jeńilisine kúıindi.
Jarystyń sońǵy kúni aralas komandalyq saıys ótti. Jarystyń fınalynda Japonııa quramasy Fransııadan 3:4 esebimen jeńildi. Tartysty ótken básekelerdiń birinde Hıfýme Abe Joan-Benjamın Gabege ese jiberdi. Sol kezde júıkesi temirdeı jigit te kóz jasyna erik berdi. Sóıtip, Parıj Olımpıadasy ataqty Abelerdiń ekeýin de jylatty.
81 kg salmaqta beldesken Nakamýra Nagase de qatarynan ekinshi Olımpıadada bas júldeni qanjyǵasyna baılady. Tokıoda ol Saıd Mollaeıdi utsa, Parıjde Tato Grıgashvılıdi tize búktirdi. Sol sekildi 90 kg salmaqta saıysqa túsken Lasha Bekaýrı de tórtjyldyqtyń basty jarysynda ekinshi márte altyn tuǵyrǵa kóterildi.
Tatamıde – 12 grýzın
Dúbirli doda barysynda Ázerbaıjannyń dzıýdoshysy Hıdaıat Geıdarovtyń (73 kg) asqan sheberligine tánti boldyq. Qaraǵandyda dúnıege kelgen ol bıyldyń ózinde úsh birdeı baıraqty básekede bas júlde oljalady. Naýryzda Zagrebte – Eýropa, mamyrda Ábý-Dabıde – álem, shildede Parıjde Olımpıada chempıony atandy. Taǵy bir ázerbaıjandyq Zelım Kosoev 90 kg salmaqta barlyq qarsylasyn qapy qaldyrdy. Turmysy túzelmeı tursa da, Tájikstan balýandarynyń tabandylyǵy tánti etti. Pamır taýy eteginen kelgen Samon Mahamadbekov (81 kg) pen Temýr Rahımov (+100 kg) qola medaldy moınyna ildi.
Grýzııa – Qap taýy bókterinde ornalasqan shaǵyn ǵana memleket. Bar-joǵy 3,7 mıllıon halqy bar. Soǵan qaramastan dzıýdo ónerin olar keremet dárejege kótergen. Atalǵan eldiń ulttyq quramasy Parıjde úsh júlde oljalady: Lasha Bekaýrı (90 kg) altyn alsa, Tato Grıgalashvılı (81 kg) men Ilıa Sýlamanıdze (100 kg) fınalda ǵana utyldy. Oǵan Fransııaǵa kúmis medaldy syıǵa tartqan Lýka Mheıdzeni (60 kg) qosyńyz. Georgıı Sardalashvılı (60 kg), Vasha Margelashvılı (66 kg), Lasha Shavdatýashvılı (73 kg) jáne Gýram Týshıshvılı (+100 kg) de ǵalamdyq dodada kúsh synasty. Júlde almasa da, olardyń óneri jaqsy áser qaldyrdy. Tek Týshıshvılıdiń tóbeles shyǵarǵany bolmasa. Sonymen qatar sol ulttyń taǵy birneshe balýany ózge memleketterdiń týy astynda óner kórsetti. Olar – Nýgzarı Tatalashvılı (81 kg, BAÁ), Trıstanı Mosahlıshvılı (90 kg, Ispanııa), Nıkolaz Sherazadıshvılı (100 kg, Ispanııa), Ýshangı Kokaýrı (+100 kg, Ázerbaıjan). Sonda bir ǵana Olımpıadada Grýzııanyń 12 balýany bozkilemde beldesken eken.
Jalpy, Grýzııa quramasynyń bul kórsetkishi asa bir tańdanys týdyrǵan joq. О́ıtkeni Qap taýynyń qyrandary qaı kezde de myqty bolǵanyn kóziqaraqty jankúıerler jaqsy biledi. Statıstıkaǵa júginsek, kezinde dzıýdodan KSRO quramasy Olımpııa oıyndarynda 27 (7 altyn+5 kúmis+15 qola) júlde alǵan eken. Sonyń teń jartysyna jýyǵy – atalǵan respýblıka ókilderiniń enshisinde. Anyqtap aıtsaq, Keńes odaǵyna buıyrǵan 27 júldeniń 11-i (3+2+6) – grýzınderdiń enshisinde. Sonaý 1964 jyly dzıýdo Olımpıada baǵdarlamasyna alǵash ret engen tusta Tokıoda Parnaoz Chıkvıladze men Anzor Kıknadze qola júldeni qorjynǵa saldy. 1972 jyly Mıýnhende Shota Chochıshvılı altyn medaldy moınynda jarqyratty. Osylaısha, Kahetııa óńiriniń týmasynyń arqasynda japon kúresimen shuǵyldanatyn Odaq balýandary tórtjyldyqtyń basty jarysynda tuńǵysh ret chempıondyq ataqqa qol jetkizdi. Táýelsizdik alǵannan keıin Grýzııa atalǵan dúbirli dodada 15 (5+7+3) júlde oljalady.
Sýlamanıdze bıikte, al Bekarys qaıda?
Grýzııada Ilıa Sýlamanıdze degen myqty balýan bar. Jasy – 23-te. 2018 jyly ol Býenos-Aıreste ótken jasóspirimderdiń Dúnıejúzilik Olımpıadasynda kúmis medal ıelendi. Fınalda jaýyryny qaqpaqtaı Sýlamanıdze qazaqtyń uly Bekarys Sádýaqastan ońbaı utyldy. Sodan keıingi alty jyl ýaqyt aralyǵynda ol jasóspirimder men jastar arasyndaǵy álem jáne qurlyq birinshiliginiń jeńimpazy atandy. Eresekter dýyna da erkin qosylyp, 100 kg salmaqta Grýzııanyń bas balýany atandy. 2021 jyly álem chempıonatynda kúmispen kúptelse, 2023 pen 2024 jyldary Eýropa chempıonatynda kúmis medaldy oljalady. Birer ýaqyt dúnıejúzilik reıtıngte kósh bastaǵan grýzııalyq sportshy qazirgi kezde úzdikter tiziminde ekinshi orynda tur. Mine, endi Ilıa Parıj Olımpıadasynyń kúmis medalin moınynda jarqyratty.
Al sol Ilıa Sýlmanıdzege san soqtyrǵan bizdiń Bekarys Sádýaqas qaıda? Iá, áý basta onyń ulttyq qurama sapyna iligip, biren-saran halyqaralyq jarystarda júlde alyp júrgeni ras. Sodan keıin múldem kórinbeı ketti. Keıin bildik, respýblıkamyzdyń bas komandasy qataryna qosyla almaı, úlken sporttan qol úzgen eken. Aýzymyzǵa «Áttegen-aı!» degennen basqa sóz túspedi. Qandaı daryndy, alymdy ári qarymdy balýan edi. Qorqýdy, qaımyǵýdy, tartynýdy, jasqanýdy bilmeıtin naǵyz «sen tur, men ataıynnyń» naq ózi.
Aqyry bul jigitti bizdiń mamandar ósirgenniń ornyna óshirdi. Oǵan kim kináli? Bapkerlerdiń bilimsizdigi me, álde ulttyq federasııany basqaryp otyrǵan basshylardyń nemquraıdylyǵy ma? Shyn talanttyń shyńdala túsýine olar múmkindik bermedi. Qolaıly jaǵdaı jasamady. Iá, Bekarys kóldeneń kók attylardyń biri emes edi. Onyń boıynda bolashaq Olımpıada jáne álem chempıonattaryna tán qasıettiń barlyǵy da boldy. Biraq maqsatyna jete almaǵan qandasymyz qazirgi kezde kúıbeń tirshilik keship jatyr. Al Sýlamanıdze búgingi tańda Grýzııanyń ulttyq batyryna aınaldy.
Japonııa ozdy, Qazaqstan – jetinshi orynda
Parıj Olımpıadasynyń jalpykomandalyq esebinde Japonııa ozdy. Kúnshyǵys eliniń ókilderi 8 (3 altyn+2 kúmis+3 qola) júlde oljalady. Fransııa – ekinshi orynda. Tatamı qojaıyndary 10 (2+2+6) medaldy ıelendi. Kórshiles jatqan qos el – Ázerbaıjan (2+0+0) men Grýzııa (1+2+0) úshinshi jáne tórtinshi oryndardy ózara bólisti. Besinshi jáne altynshy satylarǵa Brazılııa (1+1+2) men О́zbekstan (1+0+2) jaıǵasty. Qazaqstan (1+0+1) altynshy orynǵa taban tiredi. Bizden keıingi satylarǵa Kanada (1+0+1), Horvatııa (1+0+0), Slovenııa (1+0+0), Italııa (1+0+0) jaıǵasty. Mine, Parıjde osy memleketterdiń ǵana ánurany shyrqaldy. Sondaı-aq taǵy 15 eldiń týy kókte jelbiredi.
