Sýretti túsirgen – Erlan OMAR, «EQ»
Uly Abaıdyń shyǵarmashylyq ǵumyry – nebári 20 jyl. Al onyń tanymy áli kúnge óshpek emes. О́zimizge belgili Gete 143 tom, Tolstoı 96 tom mura jazsa, Abaıdyń bar murasy eki-aq tom. Degenmen sol eńbegi ár ýaqytta aýyrǵan janǵa em bolyp kele jatyr. Endeshe, Abaı armandaǵan asyl adam qandaı boldy jáne onyń kórgisi kelgeni qandaı qoǵam edi jáne halqynyń bul jolda qandaı minderi bar ekenin jazyp qaldyrǵan aqynnyń muralaryna jáne onyń bastaýy qaıda jatqandyǵyna boılasaq.
Abaı aldymen ulttyq, qazaqy tárbıeni boıyna sińirdi. Sol arqyly medrese bilimin alyp, odan soń «shkola» bitirip, ózin-ózi tolyqtyryp otyrdy. Ol Shyǵystyń shaıyrlaryn jattap, shamasy jetkeninshe uǵyna bildi. Paıymdaýymyzsha, qazaq ádebıetindegi barlyq aqynnan dúnıelik te, dinı de bilimi eń joǵary aqyn – Abaı.
Biz tańyrqaǵan Abaı ózine tańyrqady ma? Árıne, joq. О́zine kóńili tolmady. Jastaıynan bilimdi óz qatarlastarynyń arasynda tuńǵysh bolyp alsa da, «jasymda ǵylym bar dep eskermedim» dep ózine qanaǵattanbaıdy. Baı men kedeıge bir deńgeıde qaraıdy, ıaǵnı qolynan kelgeninshe týralyqty qoldaǵan ózine baqylaý júrgize kelip: «Boıdaǵy mindi sanasam, taý tasynan az emes, Júregimdi baıqasam, Inedeıin taza emes», deıdi.
Al bizdiń qoǵamnyń basty derti – adamnyń óz-ózine baǵa bere almaýy. Sondyqtan endi Abaıdy oqyp, iske kóshetin kez keldi. Birinshiden, ustazdar qaýymy balaǵa úlgi kórsetý úshin ózderi árqashan izdený kerek. Ekinshiden, ata-ana balasyna da, qoǵamǵa da úlgi bolyp, adal eńbek etýi qajet. Úshinshiden, memlekettik qyzmetkerler, is adamdary aqynnyń ǵashyq bol degen bes qasıetin ómirde shynaıy kórsete bilse deımiz.
Eń aldymen ol qalyptastyrǵan «Tolyq adam» uǵymy mańyzdy. Árıne, oǵan deıin de Ál-Farabı aıtqan «Kemel adam», Iаsaýı jazǵan «Kámıl ınsan» uǵymdary boldy. Biraq Abaı solardy qaıtalamaı, kerisinshe tolyqtyrdy. Mysaly, eń bıik shyńdardyń biri Evereske shyqqandardyń qatary óte sırek. Biraq árkim túrlishe bıiktigine shyqty, nátıje osynda. Endeshe, tolyq adam bolý úshin eń aldymen mádenıetimizdi durystaýymyz kerek. Qazir barshamyz biletin Shyǵys elderi osy kúnge deıin rýhanı mádenıetti ǵana damytyp keldi. Al Batys elderi rýhanı mádenıetten materıaldyq mádenıetti joǵary qoıdy. Endi biz baıqaǵan Shyǵys elderinde tehnologııa anaǵurlym damymaı qaldy. Batys elderinde qazirgi tańda rýhanı toqyraý bolyp jatyr. Endeshe, qos mádenıetti de qatar ustaǵan el ozady eken. Abaı Jetinshi qarasózinde: «Dúnıeniń kóringen hám kórinbegen syryn túgeldep, eń bolmasa denelep bilmese, adamdyqtyń orny bolmaıdy. Ony bilmegen soń, ol jan adam jany bolmaı, haıýan jany bolady», dep biz aıtyp júrgen rýhanı, materıaldyq mádenıetti jazyp qaldyrdy. Onyń aıtqan bes asyl isine ǵashyq bolyp, bes nárseden qashyq bolsaq, Abaı muraty oryndalar edi. Izgi, qaıyrymdy iske kiriskende, aldymyzdan shyǵatyn kedergilerden qaımyqpasaq, jumysymyz ónimdi, berekeli bolady. Abaısha aıtsaq, «Ondaı bolmaq qaıda dep, aıtpa ǵylym súıseńiz». Sóıtip, ol ózin de, halqyn da tárbıeledi. Balalaryn oqytty. Orys bol degen joq, kerisinshe bilimi bizden ozǵan orystyń tilin meńgerińder dedi.
Abaı óz zamanyna ǵana baǵdar qaldyrǵan joq, búkil qazaqtyń kemshiligi men ózgeden artyqshylyǵyn keńinen jaza bildi. Qazaqtyń búkil sana jolyndaǵy toqyraýyn jeńip, túrli ozyq ǵuryptarymyzdy jańartý úshin ótkenimizdi tolyq bilýimiz qajet. Bilip qana qoımaı, ata-babalarymyz jasaǵan, jazǵan muralaryna tańyrqaı bermeı, ony is júzinde oryndaý kerek.
Qanat ALTYNBEK,
Ulttyq kitaphananyń ǵylymı-ádistemelik qyzmet mamany
Bul jazbanyń tolyq nusqasyn QR-kod arqyly tyńdaýǵa bolady
