Qurylysshylarǵa eldiń qurmeti joǵary

Turǵyn úı sany kóbeıdi

1991 jyldan bastap qurylys ındýstrııasy eleýli ózgeriske ushyrady. Saladaǵy eń qıyn ýaqyt 1995-2000 jyl­dary boldy. Tek bir jylda 1 mln shar­shy metr turǵyn úı qurylysy júr­gizil­gen. Alaıda 90-jyldardyń aıaǵynda na­ryqtyq reformalardyń engizilýimen sala qalpyna kele bastady. Mundaı sharalar turǵyn úı qurylysynyń damýyn tezdetti. О́ıtkeni memlekettiń birinshi ke­zektegi mindetiniń biri halyqtyń áleý­mettik osal toptaryn turǵyn úımen qamtamasyz etý bolatyn.

2012 jyly «Qoljetimdi baspana-2020» baǵ­darlamasy iske qosyldy. Keıin ju­mys isteıtin azamattardy ıpo­teka­men qamtamasyz etý maqsatynda «Nur­ly jol», «Nurly jer» jáne «7-20-25» ıpotekalyq baǵdarlamalary na­ryq­qa shyqty. 2022 jyly turǵyn úı-kom­­mýnaldyq ınfraqurylymdy da­mytý­­dyń 2023-2029 jyldarǵa arnalǵan tujy­rymdamasy kúshine endi. Onyń negiz­gi maqsaty – halyqtyń ómir súrý sapasyn jaqsartýǵa keshendi kommýnaldyq ınfraqurylym men jaıly turǵyn úıdi damytýdy qamtamasyz etý. Qujatta jańa tá­silder men qoldaý sharalary bel­gi­lendi.

Qazir elimizde óte tómen paıyz­dyq mól­sherlememen («2-10-20», «5-10-20»), son­daı-aq áleýmettik jalda­maly tur­ǵyn úımen qamtamasyz etý boıynsha eki turǵyn úı baǵdarlamasy bar. Bıyl ha­lyqtyń áleýmettik osal toptaryn turǵyn úımen qamtýda satyp alý quqyǵymen jáne quqyǵynsyz 22 myńnan astam jal­damaly páter, sonymen qatar 16,7 myń­nan astam nesıelik turǵyn úı berý jos­parlanyp otyr. Dálirek aıtsaq, turǵyn úı kezeginde 651 677 adam tur, onyń 256 572-si halyqtyń áleýmettik osal toby sana­tyna jatady. Kezekte turǵandardyń ortasha ósimi jyl saıyn 16%-dy quraǵan. Jalpy, 1991 jyldan beri barlyǵy 228 mln sharshy metrden astam turǵyn úı qurylysy júrgen. Bul – 2 mıllıonnan astam páter degen sóz.

Bıyl 18 mln sharshy metrdi turǵyn úı (172 myń baspana) salý josparlanǵan. Jyl basynan beri 7,4 mln sharshy metr baspana paıdalanýǵa berildi. Respýblıka boıynsha barlyǵy 67 498 turǵyn úı salyndy. Onyń 16 101-i jeke baspana bolyp esepteledi.

«Bizdiń túpki maqsat – 2030 jylǵa qa­raı damyǵan elderdiń deńgeıine je­tý jáne 2030 jylǵa qaraı turǵyn úı­men qamtamasyz etýdi jan basyna shaq­qan­daǵy 30 sharshy metrge jetkizý. Prezı­dent tapsyrmasyna oraı, aldaǵy jyldary turǵyn úıdi paıdalanýǵa berý kólemin qysqartpaı, jyl saıynǵy ósimdi saqtap qalý jáne 2030 jylǵa qaraı 111 mıl­lıon sharshy metrge jýyq turǵyn úı salý jáne 1 mln otbasyny jańa baspanamen qamtamasyz etý josparlandy», deıdi О́nerkásip jáne qurylys mınıstrligi mamandary.

635 áleýmettik nysan salynady

Memleket basshysy 2022 jylǵy Joldaýynda sáýlet, qala qurylysy jáne qurylys salasyndaǵy zańnama­ny júıeleý qajettigin atap ótip, tu­jyrymdamalyq jańa qujat – Qala qurylysy kodeksin ázirleýdi tapsyrdy. Qoldanystaǵy zań­namaǵa sáıkes, qala qurylysyn damytý jobalary belgilengen tártippen bekitilgen eldi mekenniń bas jospary negizinde ázirlenedi. Josparlaý jobasyna ózgerister men tolyqtyrýlar jylyna eki ret engizilip, bıýdjet qarajaty esebinen áleýmettik, mádenı jáne biregeı nysandar qurylysyn júrgizedi. Búginde Úkimet memlekettik baqylaýdy kúsheıtý aıasynda qoldanystaǵy zańnamaǵa túzetý­ler engizýde tıisti jumystardy bastady. Qujatqa qatysty jańa tásilder ázir­le­nip, salany avtomattandyrý men sıfr­landyrý boıynsha jumystar atqarylyp jatyr.

Sondaı-aq «Aýyldyq densaýlyq saqtaý­­dy jańǵyrtý» ulttyq jobasy sheń­­be­rinde aýyldyq eldi mekenderde 655 dári­gerlik ambýlatorııa, feldsherlik-pýnkt salý josparlanǵan. Buǵan qosymsha Memleket basshysynyń tapsyrmasymen elde «Jaıly mektep» ulttyq jobasy júrip jatqany belgili. Bul jobamen 2025 jyldyń sońyna deıin 740 myń oqýshyǵa arnalǵan jańa formattaǵy 369 mektep salynady.

Qıyndyqty jurtpen birge eńseredi

Qurylysshylardyń eńbegi munymen toqtamaıdy. Elde daýyl, kóshkin, sý tas­qyny, sel, jer silkinisi, orman jáne dala órtteri sııaqty tabıǵı apattar ha­lyq­qa aıtarlyqtaı zııan keltirip otyr. Árıne, jurttyń tótenshe jaǵdaıda jo­ǵalt­qan baspanasyn qalpyna keltirý memlekettiń birinshi kezektegi mindetine aınalǵan.

Mysaly, 2019 jyly Arys qalasynda­ǵy oq-dári qoımasynda bolǵan jarylystan keıin barlyq óńirden jıylǵan qurylysshylar qalany ýaqytynda qal­pyna keltirdi. Derekterde buǵan 3 myń­ǵa jýyq adam qatysqany aıtylady. Tóten­she jaǵdaı nátıjesinde 7,6 myńnan astam ǵımarat (onyń ishinde 500 nysan qaı­ta sa­lyndy, 7 155 úı jóndeldi) pen 66 áleý­­mettik nysannyń qurylysy qaıta júrgen edi.

2020 jyly Túrkistan oblysynyń Maqtaaral aýdanyndaǵy sý tasqynynan zar­dap shekken 5 eldi mekende de qury­lys­shylar qoltańbasy bar. 1000-ǵa jýyq turǵyn úı men 3 mektep, 5 bala­baqsha, 4 medısınalyq mekeme jáne mádenıet úıi qaıta jańǵyrtyldy. Osy­dan eki jyl burynǵy apat ta el esinde. Qostanaıdaǵy iri orman órtinen zardap shekkenderge 90-nan astam turǵyn úı salyndy. Qu­ry­lysty 12 merdiger kompanııa júrgizgen.

Al bıylǵy sý tasqynynyń zardaby áli tarqaı qoıǵan joq. Degenmen Úkimet­tiń shıraq qımyldaýymen kóp qıyndyq artta qaldy. Erigen qar sýy men ózender tasqynynan 11 oblystaǵy el azamattary úı-jaısyz, dúnıe-múliksiz qaldy. Qazir óńirlerde barlyǵy 19 360 turǵyn úıdi qalpyna keltirý jumystary júrip jatyr. Buǵan 5 663 qurylysshy-jumysshy men 577 arnaıy tehnıka jumyldyrylǵan.

Qurylys – talaı mamanǵa jumys kózi

Qurylys kóptegen jumys túrin qamtıtyn aýqymdy uǵymǵa ıe. Bul oraıda ónerkásiptik nysandardy (zaýyt, fabrıka, óndiristik baza), energetıkalyq (AES, JES, elektr jelileri), gıdrotehnı­ka­lyq (bóget, sý elektr stansalary), kólik ınfraqurylymy (jol, kópir men temirjol), gaz jáne munaı qubyrlaryn salýda sala mamandarynyń eńbegi úlken.

Qazir qurylys salasynda 53 myńnan astam kompanııa, 648 myńǵa jýyq adam jumys isteıdi. Byltyr qurylystyń naqty kólem ındeksi rekordtyq kórset­kishke jetti. Sońǵy 15 jylda turǵyn úı, qurylys jobalary men olardy salý boıynsha jumystar 115,1%-ǵa jetip, 7,6 trln teńgeni quraǵan. Aıta keteıik, qurylysshylardyń kásibı merekesi jyl saıyn tamyz aıynyń ekinshi jeksen­bisinde toılanady. Dástúr boıynsha bul kúni sala ardagerleri, aldyńǵy qatarly qurylys kompanııalary men eńbek sińir­gen qyzmetkerler marapattalady. Osy maqsatta «Qurmet­ti qu­rylysshy» tósbelgisi de taǵaıyndalǵan.

Sarapshylar eldegi qurylys kompa­nııalarynyń halyqaralyq deńgeıde básekege qabiletti ekenin aıtady. Táýel­siz­dik alǵaly beri salada kóp nárse ózger­di. Ádepkide sheteldik kompanııa­lar men mamandarǵa júgingenimiz ras. Kele-kele «kósh júre túzeldi». О́ıt­keni qazir bizdiń qurylysshylar teh­nıkalyq jaǵynan kúrdeli, sáýlet jaǵynan kreatıvti ǵımarattar salýǵa ábden tóselgen. Buǵan tájirıbe men biliktilik te jetkilikti. Onyń ústine, sta­tıstıkalyq málimetterge súıensek, el­degi eń iri qurylys jobalarynda shetel­dik merdigerler sonshalyqty kóp te emes.

Ekinshiden, qurylys júrgen jerde ózge saladaǵydaı emes, jumys kózi kóptep ashylatynyn basa aıtý kerek. Bir ǵana mysal, zertteýlerde bir ǵımarat salynsa, sonyń mańaıynan aralas túrde 8 jumys orny ashylady eken. Al jańadan paıdalanýǵa berilgen nysandardyń el azamattaryna turaqty jumys kózin usynatyny taǵy bar.

Jas qurylysshynyń janashyr pikiri

«MMGroup» qurylys tobynyń negi­zin qalaýshy jáne jetekshisi Móldir Súıi­nisháliniń aıtýynsha, buryn memleket pen qurylys kompanııalary arasyndaǵy qarym-qatynas onsha bolmady. Al qazir memlekette ashyqtyq paıda bolǵan.

«Men eldegi qurylys salasynyń eń jas ókili bolyp sanalamyn. Ras, buryn kóptegen kedergige tap bolatynmyn. Qýana­tynym, qazir munyń bári birtindep azaıyp keledi, óıtkeni memleketimiz keıbir kedergiler men máselelerdi sheshýde kómek kór­se­tip otyr. Ekinshi aıta ketetin nárse, qu­rylysqa qajetti materıal shyǵara­tyn otan­dyq óndiris az. Tipti belgili bir kezeń­derde birde kirpish, birde temirbeton konstrýk­sııalary jetis­peı jatady. Buǵan úı syrtyna kerek qasbettik ónimderdi de aıtsaq bolady. Degenmen keıingi eki jylda qurylys ma­terıaldary óndirisiniń birshama óske­nin aıtýymyz kerek. Ony shyǵaratyn otandyq zaýyttar ashyla bastady. Men biletin sapasy myqtylyǵymen óte tanymal kásiporyndar jetkilikti. Sondaı-aq keıbir óndirýshilerdiń sapasy keremet bolmasa da qalypty deńgeıde óz taýarlaryn shyǵaryp jatyr. Demek, eldegi zaýyttar qurylys zattaryn kóptep shyǵa­ryp, sapasyn ýaqyt ótken saıyn je­tildire tússe, biz budan esh utyl­maımyz. Syrtqy ımportqa da táýeldilik azaıady», deıdi ol.

Sondaı-aq Móldir qurylysqa qatys­ty mamandyqqa qushtar jas­tar leginiń kóbeıip kele jatqanyna qýanatynyn bildirdi. Dese de óz qıyn­dyǵy jeterlik salaǵa eshkimdi úgittemeı­tinin de aıtyp otyr.

Árıne, jastardyń bul salaǵa úlken qy­zyǵýshylyǵy bar. Men de qazir 29 jas­tamyn. Qurylysty kezinde páterdi jóndeýden bastap, solaı júrip óz kompanııamdy damyttym. Biraq men jastardy qurylysshy bolýǵa nemese óz qurylys kompanııańyzdy quryńyz dep eshqashan keńes bermeımin. О́ıtkeni qazirgi ýaqyt­ta bul strestik mamandyqtardyń biri. Ádiletsizdik te kóp. Kóptegen keder­giden ótý kerek. Kóp jaǵdaıda jer­gilik­ti basqarý organdarymen arada máse­leler týyndap jatady. Alaıda keıin­gi kezderdegi Úkimettiń ashyqtyǵy arqa­synda salada kóptegen múmkindik paıda boldy. Jumys isteý birshama jeńildedi», deıdi maman.

Sektor qarqyny artyp keledi

Osyǵan deıin Prezıdent te qurylys salasynyń túıtkilderine nazar aýdaryp, tıisti tapsyrma bergen edi. Naqtylap aıtsaq, Úkimettiń jyl basyndaǵy ke­ńeıtilgen otyrysynda qurylys sapasyna jasalatyn baqylaýdy mindetti túrde kúsheıtý kerek dedi. Prezıdenttiń aıtýynsha, qazir qurylys salasynda saraptama jasaýdy memlekettiń ıeligine qaıtarý máselesi qyzý talqylanyp jatyr.

«Azamattardyń qaýipsizdigin qamtama­syz etý – eń basty mindet. Qurylys sapasyna jasalatyn baqylaýdy mindetti túrde kúsheıtý kerek. Bul – anyq dúnıe. Alaıda memleket osy naryqty túgel ıemdenip almaýy qajet. Shynaıy báseke bolýǵa tıis. Úkimet barlyq taraptyń múddesin eskerýi kerek», degen edi Memleket basshysy.

«Atameken» UKP qurylys jáne jer qatynastary departamentiniń dırek­tory Názıra Úsenovanyń aıtýynsha, otandyq kompanııalardy básekege qabiletti dep aıtýǵa bolady.

«Táýelsizdik alǵaly beri qurylys sek­torynyń qarqyny eselep ósti. Sheteldik kompanııalar da naryqqa keldi. О́zimizdiń kompanııalar da ósip, jetildi. Saladaǵy otandyq maman­dar­dyń básekege qabilettilik deńgeıi artty ma? Bul óte názik suraq. Degen­men bizdiń mamandardy sheteldik árip­tes­ter­men básekelese almaıdy deý qate bolar edi. Bizdiń qurylysshylarǵa arhı­tektýralyq turǵyda qyzyqty, teh­nı­kalyq turǵyda kúrdeli nysandardy salý úshin biliktilik te, bilim de, táji­rıbe de bar. Biraq statıstıkaǵa úńi­ler bolsaq, halyqaralyq deńgeıge kóteril­gen naryq qatysýshylary sany son­shalyqty kóp emes. Aldaǵy jaǵdaı oń kórsetkishtermen qalyptasady dep úmit­tenemiz. Árıne, qazirgi ahýal qubyl­maly bolyp ketti. Inflıasııa men tu­raqsyz syrtqy saıası jaǵdaılardy es­kerer bolsaq, azamattardyń satyp alý qabiletiniń tómendep ketkenin ańǵaramyz. Qazirgi qurylys sektorynyń basyndaǵy jaǵdaıdy tym keremet deýge kelmes. Degenmen osyndaı qıynshylyqtyń artynan jaqsy kúnder keletini de ras», deıdi sarapshy.

Atyraý oblysy alda tur

Ulttyq statıstıka bıýrosynyń má­limeti boıynsha, 2023 jyly qurylys jumystarynyń kólemi 15,1 paıyzǵa ósti. Teńgedegi kólemi 7 trln 612,8 mlrd teńge boldy. Eldegi jalpy qurylys jumystarynyń 82,2 paıyzyn jeke qurylys kompanııalary oryndasa, 17,3 paıyzyn sheteldikter atqarǵan. Memlekettik mekemelerdiń úlesi – 0,5 pa­ıyz. Bul rette qurylys jumystarynyń basym bóligin – 84,7 paıyzyn qurylys-montaj jumystary qurasa, 7,6 paıyzy – kúrdeli jóndeýge, 7,7 paıyzy – qazirgi jóndeý jumystaryna tıesili.

Byltyr elimizde 38 017 jańa nysan­nyń qurylysy aıaqtalǵan. Onyń 35 myń­nan astamy – turǵyn úı, 2 myńnan astamy – basqa maqsattaǵy ǵımarattar. Paıda­lanýǵa berilgen turǵyn úı kólemi 17,8 mln shar­shy metrdi qurap, aldyńǵy jyl­men sa­lys­tyrǵanda 13,8 paıyzǵa ósim kórsetken.

Al bıylǵy tórt aıda oryndalǵan qurylys jumystarynyń qarjylyq kólemi 1,2 trln teńgeni qurap, aldyńǵy jyldyń uqsas kezeńinen 12,2 paıyzǵa asyp tústi.

«Júzege asyrylǵan merdigerlik jumystar ishinde basym úlesi turǵyn úı emes qurylys nysandaryna tıesili boldy – 24,3 paıyz. Odan keıingi orynda 14,9 paıyzben turǵyn úı qurylysy tur. Úshtikke jol jáne avtomagıstral qurylysy kiredi. Atalǵan salanyń jalpy qurylystaǵy úlesi – 10,9 paıyz», delinedi Ulttyq statıstıka bıýrosy málimetinde. О́ńirler bólinisinde Atyraý oblysy alda tur. Mundaǵy oryndalǵan qurylys jumystarynyń quny 268 mlrd teńgege baǵalanyp otyr. Alaıda bul soma aldyńǵy jyldaǵy kórsetkishten 6,3 paıyzǵa tómen. Sonymen qatar úzdik úshtikte Astana (127,4 mlrd teńge) jáne Almaty (118,7 mlrd teńge) qalasy bar.

Sala qandaı ıgilikke muqtaj?

Qalaı desek te, qurylys salasy – úlkendigi jaǵynan eldegi ekinshi sala. Elimizdegi kompanııalardyń 13 paıyzy osy baǵytta eńbek etedi. Naryqtyń 70 paıyzdan astamyn otandyq kompanııalar ıelenip otyr. Árbir úshinshi jumys – qurylys jáne turǵyn úı emes ǵımarattardyń jóndeý jumystarymen baılanysty. Tek 12 paıyzy baspana salýmen aınalysady. Salada sheshýin kútip turǵan túıtkil de joq emes. «PlanRadar» platformasy usynǵan derekke súıensek, qazir eldegi qurylys salýshylardyń 95 paıyzy keshendi sıfrlandyrýǵa muqtaj.

«BI Group» sekildi kompanııalar ǵana sıfrlyq sheshim engizip jatyr. Kóbi CRM-júıesimen, satylymǵa arnalǵan quraldarmen shekteledi. Al qurylysty basqarýdaǵy, sapany baqylaýdaǵy jáne qujat aınalymyndaǵy sıfrlandyrý múmkindikterin elemeıdi. Degenmen jaǵdaı ózgerip kele jatyr. Marjanyń tómendeýi jáne básekeniń artýy kompanııalardy shyǵyndardy ońtaılandyrýǵa jáne tıimdilikti artty­rýǵa májbúrlep jatyr. Sıfrlyq tehno­lo­gııalar álde­qaı­da tartymdy bola tústi, alaıda olar­dy engizý keshendi tásil­di qajet etedi. Qa­zir qurylysshylar mem­le­ket­ten tu­raqty quqyqtyq bazany, uzaq­mer­zim­di erejelerdi jáne bıýro­kra­tııa­­lyq barerlerdi azaıtýdy kútip otyr. So­nymen qatar keńsede de, qury­lys alańyn­da da kadr biliktiligi úlken máselege aınalyp tur», delinedi zertteýde.