Qonaevtyń kómekshisi

Al meniń bul adamdy jaqyn­nan tanyp, jaqsyraq bilýi­me keletin bolsaq, taǵdyr biz­di oılamaǵan jerden onyń týǵan aýylyndaǵy aıaýly anasynyń úıinde jolyqtyrdy. Alpysynshy jyl­­­dardyń orta sheni. Mataı mektebin (Qazaq temir joly boıyndaǵy № 258 orta oqý orny) bitirip, aýdan ortalyǵy ‒ Jansúgirov kentine keldim. Osyndaǵy Aqsý aýdandyq «О́mir nury» gazetiniń redaksııasyna jumysqa turdym. Jazyp-syzyp júrgen soń, jýrnalıst bolýǵa bekingen soń, alǵashqy qadamymdy osynnan bastaǵandy jón kórdim. Onyń ústine ol kezde ýnıversıtettiń jýrnalıstıka fakýltetine oqýǵa túsý úshin eki jyl jumys istep kelý ótili bolýy kerek degen talap qoıylǵan-dy.

Jumysqa kirispes buryn turatyn jerimdi taýyp alaıyn dep, ony izdeýdi poselkege Taldyqorǵannan kele jatqan jolmen kiretin jaqtaǵy birinshi kósheden bastadym. Alǵashqy bir-eki úıden ótip baryp, sol jaqtaǵy qyzyl shatyrly, aýlasy keń, úlkenirek jaıǵa kelip toq­tadym. Ol úıdiń esiginiń aldyn sypyryp, kishkene nemeresin jetektep, kúndelikti kúıbeń tirligin jasap júrgen aq jaýlyqty keıýana maǵan qarap:

‒ Shyraǵym, qaıdan kelesiń, kimdi izdep júrsiń, ‒ dep surady.

Men páter izdeýshimin deımin. Osy tóńirekten bastap, biraz jerdi sholyp ótpekshi bolǵanymda aıaǵym beri tarta bergenin aıttym. Ol meniń bas-aıaǵyma deıin sholyp qarap, barlap alǵan soń:

‒ E, onda durys keldiń. Bizge de serik bolarlyq bir kómekshi kerek bolyp júr edi, ‒ dedi aǵynan jarylyp.

Meniń mindetime osy aýlany sypyryp, taza ustaý, jaqyn jerdegi qubyrdan aýyzsý ákelip turý, dúkenge nanǵa barý, t.b jatady eken. Qýanyp kettim. Úlken kisige qolǵabysym tıse, onyń nesi aıyp degen oımen rahmetimdi jaýdyryp, júgirip baryp qol júgimdi ákelip, úıge kirip aldym. Sóıtsem, bul úıdiń ıesi Dúısetaı aǵanyń anasy Rysty apaı bolyp shyqty. Ol munda kishi qyzynan týǵan nemeresi ‒ Maratty baǵyp, úı-jaıǵa qarap otyr­ǵan syńaıly. Al Márııa ápke ký­rortqa ketken. Úlken qyzy ‒ Salıha Qyzyltý keńsharynda turady eken. Ol kisiniń kúıeýi Seıdýalı Muqajanov atalǵan sharýashylyqtyń bir bólimshesin basqarady. «Al Dúısetaı Almatyda, Qonaevtyń qasynda, jumysta», ‒ dedi apaı.

Bastapqyda buǵan mán bergem joq. Aýyldaǵy apalardyń bári de bala­larynyń Almatyda jumys isteıtinin mártebe kóretin kez. Sol sebepti dabyraıtyp aıtqan bolar dedim de qoıdym. Ol kisiniń sóziniń shynaıylyǵyna Márııa ápke kýrorttan kelgen soń baryp kóz jetti. Aǵanyń otbasy, qyzmeti jaıynda tolyǵyraq bile bastadyq.

Sóıtip, ómir jolymnyń qaı jaqtan ashylaryn, qalaı bastalaryn oılap, alań kóńilmen júrgenimde taǵdyr meni buryn kórmegen, bilmegen, biraq júzi jyly, júregi izgi, jaqsy bir jandardyń qushaǵyna saldy. Rysty apam meni óz balasyndaı kórip, baýyryna basty, al Dúısetaı aǵaǵa ini boldym. Ol aýylda turatyn anasyn izdep, kelip turatyn. Munda ony aýdan basshylary kútip alyp, shyǵaryp salyp júrgenin talaı kórdim. Sondaı bir kelisinde Rysty apam oǵan meni aıtyp, tabystap jatty. «Myna balam bıyl ınstıtýtqa oqýǵa barady, biraq Almatyda eshkimi joq, oǵan kómek qolyn sozyp, bas-kóz bol», dedi. Al ol bolsa, anasynyń sózin qabyl alatynan bildirip, basyn ızep, kúlimsiredi.

Áýeli bir Allanyń arqasynda, sonan soń osyndaı tilekshilerim bolǵandyqtan ba, sol jyly men shynynda da oqýǵa túsip kettim. О́zim de talaptanyp, emtı­han­darǵa jaqsy daıyndalǵan edim. Nátı­jesinde, QazMÝ-diń jýrnalıs­tıka fa­kýl­tetiniń stýdenti atandym. Al­ǵashqy jyly birinshi kýrs stý­­dent­terine jataqhanadan jaıly oryn tıe bermeıtin. Jataqhananyń jer­tólesinde on bes bala birge turyp jat­tyq. Jatatyn jerimiz bar degeni bolmasa, sabaqqa daıyndalýǵa jaǵdaı joq. Ondaıda bárimiz jataqhananyń oqý za­lynan tabylatynbyz. Ol jerde oqy­ǵan-toqyǵanymyzdy ýnıversıtetke bar­ǵan soń ondaǵy úlken kitaphananyń burysh-buryshynda otyryp, qaıtalap, pysyqtaımyz. Qalypty tirlik, stýdent ómiri. Kónesiń...

Sóıtip júrgende bir kúni Dúısetaı aǵanyń ózi meni izdep, jataqhanaǵa ke­lipti. Bul bylaı bolǵan edi. Birinshi ­kýrsty bitirer jyly azdap aýyryp qal­dym da, aýrýhanada jattym. Munda ma­ǵan kelgen Aldońǵar, Mádı atty kýrs­tastarym (Aldońǵar Bermahanov ‒ jýrnalıst, baspager boldy, endi ómir­­den ozǵan oǵan ıman baılyǵyn tileımin, al Mádı Aıymbetov ‒ jazýshy, qazir ol belgili qazaq qalamgerleriniń qatary­nan) álgi habardy jetkizdi.

‒ Kim ekenderin aıtpady ma? ‒ deımin.

‒ Joq, á, ‒ deıdi olar. ‒ Baıqaǵanymyz, uzyn boıly, aq sary kelgen beıtanys eki adam. Seni surady, al ózderi jaıynda aıtpady.

Ishimnen oı túıip, kim ekenderin bilgendeımin. Aýrýhanadan shyqqan soń, Dúısetaı aǵanyń telefon nómirin taýyp, qońyraý shaldym.

‒ Eı, batyr, barmysyń, aýyryp qal­dyń ba, qalaısyń endi? ‒ deıdi ol.

Men aýrýhanadan shyqqanymdy, qazir jaǵdaıym jaqsy ekenin aıttym.

‒ Onda, tyńda, ‒ dedi trýbkanyń arjaǵyndaǵy qońyr daýys. ‒ Osynda apań kelgen, seni izdep jatyr, bar, jolyq, ‒ dep mekenjaıdy kórsetip, qońyraý shalatyn nómirdi berdi.

Kórsetilgen mekenjaıdy tez-aq ta­ýyp aldym. Rysty apaımen qushaqta­­syp, tabysyp, shurqyrasyp qaldyq. Az-­kem áńgimeden soń biraz syrǵa qanyqtym. Apanyń aıtýy boıynsha, D.A.Qonaevqa kómekshi bolyp qyzmetke turǵan aǵaǵa Sátbaev pen Masanchı kósheleriniń qıylysqan jerinen ýaqytsha turatyn eki bólmeli úı berilip, Rysty apaı osylaısha Almatyǵa kelip qalǵan. Munda kelgen soń ol «álgi oqýdaǵy balamdy taýyp ber» degen. Aǵanyń Oktıabr degen joldasyn ertip, ýnıversıtet jataqhanasyna meni izdep baryp júrgeni sodan. Oktıabr Jarylǵapov ‒ qazaqtyń tuńǵysh kásipqoı voleıbolshysy, bul oıynnan Odaqtyń jáne Eýropanyń jeńimpazy bolǵan áıgili «Býrevest­nık» komandasyn qurýshylardyń biri, sol kezdegi respýblıkalyq sport komı­teti tóraǵasynyń orynbasary. Ekeýi­niń meni izdep jataqhanaǵa kelýi qara­paıymdylyqtyń bir úlgisi edi. Áıt­pese, rektorǵa bir aýyz sóz aıtyp, qulaq-qaǵys etse, ol meni qaıdan bolsa da izdep taýyp, habar bergizer edi ǵoı.

Rysty apaımen syr bólisip, áńgime­lesýimizdiń sońynda ol maǵan: «Sen endi osynda kel, qasymyzda bol. Oqýyńa osy jaqtan baryp turarsyń», dedi. Men jataqhanaǵa baryp, kýrstastaryma mán-jaıdy aıtyp, apanyń qasyna keldim. Munda onyń ózimen birge kelgen nemeresi Marat ta bar edi.

Bul kez ‒ aǵamyzdyń áli qyryqqa jet­pegen, otyzdy ortalap qalǵan shaǵy. Jaqsy serik izdep, kútýmen júrgen kún­­der ótip jatty. О́z jaqsylaryn, ja­qyn týys­taryn usynýshylar kóp. Biraq tańdaý belgili zańger, Respýblıka Jo­ǵarǵy sotynyń múshesi Álıhan Shári­povtiń otbasyna túsken. Bolashaq jeń­gemiz Roza apaı sol kisiniń úlken qyzy eken. Tekti jerden shyqqan, ári ózi de aqyldy, tárbıeli bolǵandyqtan ol aǵa­myz­dyń buıyrǵan qusy retinde Beke­ja­novtardyń otbasyna kelin bolyp túsedi.

1969 jyldyń qysy. Almatydaǵy Tó­­le­baev pen Vınogradov kósheleri­niń qıylysqan jerinde eki qabatty, arhı­tek­týralyq belgilerimen erekshele­ne­­tin ádemi turǵyn úı paıdalanýǵa beril­di. Bul úı Brejnevtiń ruqsatymen Qonaev­qa arnaıy salynǵan degen de sóz bar. Oǵan sebep, kezinde Respýblıkaǵa kel­gen L.I.Brejnevti resmı bas qosýlardan keıin D.A.Qonaev óziniń jeke qonaǵy retinde qalanyń ortalyq bóliginde or­na­­lasqan úıine alyp barǵan ǵoı. Ol onyń birneshe shaǵyn bólmeden quralǵan páterin kórip, ań-tań bolady. Sonan soń: «Munyń qalaı, óziń tym qarapaıym ekensiń ǵoı. Odaq quramyna kiretin úlken bir eldi basqara otyryp, osyndaı úı-jaıda turyp jatqanyń durys pa? Joq, bulaı bolmaıdy, tez arada ózine yńǵaıly bir jerden jaqsyraq úı salyp al» dep keńes beredi.

Osylaısha, salynyp qalǵan, endi qa­la­nyń bir buryshyna shynaıy kórik be­rip turǵan bul úıge tabıǵatynan taza, qarapaıym turyp, ómir súrip kele jat­qan Dımekeń aqsaqal jalǵyz kirmeı, qasyna laıyqty kórshiler tańdaǵan. Sóıtip, munda A. Asqarov, S. Jıenbaev, Orta Azııa áskerı okrýgi basshylyǵynan bir-eki generalynyń otbasy da kelip, ornyǵady. Sondaı-aq óziniń kómekshisi Dúısetaı Bekejanovqa da osy úıden páter berildi. Bekejanovtar otbasynyń kelini retinde Roza jeńgemiz bul úıdiń tabaldyryǵyn attarda qazaqtyń yrymyn jasap, aıaǵynyń astyna aq mata tósep kirdi. Bul árkez jolymyz ashyq, kóńilimiz taza bolsa ıgi degen nıetten týǵan oı edi. Sol nıetterine oraı jarasymdy jup, syılasqan otbasy qalyptasyp, olardyń qatary Rysty apam men onyń nemeresi Maratqa qosa, aǵa-jeńgemizdiń óz perzentterimen tolyǵyp, ósip-ónip jatty. Janna, Áıgerim, Altynaı degen qyzdary, Asqar atty uly dúnıege keldi. Olar baqytty shańyraqtyń ýyǵyn tiktep, balalaryna bar jylýyn tógip, aıalaı bildi.

* * *

Dúısetaı aǵanyń bar ómiri, qyzmeti Qazaq elin uzaq jyl basqarǵan osy bir bekzat bolmysty adamnyń únemi kóz aldynda boldy, al ol bolsa ózi jaqsy kór­gen aǵasynyń árdaıym qasynan taby­lyp, oǵan birinshi kómekshi retinde jaqyn­nan usynys aıtýshy jáne keńes berýshi ­de bola bildi. Bekejanov Qonaevpen uzaq jyl birge jumys istep, minezin ábden tanyǵandyqtan, onyń oıyndaǵysyn oqyp, kóńiline toqyp, ne isteý kerektigin bilip otyrǵan. Bul ‒ úlken senim edi. Teginde, Qonaev kómekshisin tańdaǵanda, ózine bári jaǵynan (boı jaǵynan da, minez-qulqy, tárbıesi, bilimi jaǵynan bolsa da) úılesetin, adal da syrǵa berik jandy izdegen bolýy kerek. Osy rette tańdaý Bekejanovqa túsip, ol onyń úmitin aqtady dese de bolady.

‒ Dımekeń aǵamyzdyń Dúısetaıǵa ábden senip alǵany sonshalyq, ony ju­mys ýaqytynda da, basqa kezde de izdeı beretin, ‒ dep eske alady Roza jeńgeı. Onyń aıtýynsha, birde mynadaı oqıǵa bolǵan. Dúısetaı aǵa demalys kúnderin paıdalanyp ańǵa shyǵyp ketse kerek. Qonaev dál osy sátte álde bir qujattarǵa baılanysty ony izdep, tappaǵan. Qaıtyp kelse, ol kisi ashýly eken. Oǵan demalys kúnderi ótip jatqanyn eske salǵysy kelgen ǵoı. «Meıli, maǵan báribir» degendeı ol Dúısetaıǵa qarap: «Basqasyn bylaı qoıǵanda, sen meniń balam emessiń be? Nege aıtpaı ketesiń», ‒ dep baryp, ­ashýyn basypty.

Osynyń ózinen de olardyń aralary jaqyn bolyp, bir-birin jaqsy túsin­gendigin, el basqarǵan adam men onyń kómek­shisiniń ǵana emes, áke men balanyń ara­­syndaǵydaı qarym-qatynas orny­­ǵyp, syı­­lasqanyn kóremiz. Iá, oǵan Qo­naev bılik basyna qaıta oralyp kelgen ­kezden (1964‒1965 jyldar) seksen alty­nyń sońyna deıin onymen birge bolý baqy­ty buıyrypty. 22 jyl! Az ýaqyt emes. Bul aralyqta talaı ózgerister bo­lyp, Bekejanov ta qyzmet baby boıynsha ­tasy órge domalaǵandardyń qatarynda bo­­lar ma edi? О́zine ondaı usynys bol­ǵan­da, ol Dımekeńdeı aǵasyn qıyp, eshqaı­da­ barmapty. Al keıin Dımash Ahmet­uly­nyń ózi de ony alysqa jibermeı, qa­syn­da ustap, bıliktegi kezeńiniń sońyna ­deıin onymen birge bolady. Birin biri ­qımaı, bir-birin syılaı júrip...

Al aıtýly tulǵanyń abyroı, bede­liniń arqasynda ekinshi tulǵanyń da qoǵam­daǵy orny aıqyndalyp, yqpaly arta tústi. Dúısetaı Bekejanov XIV sez­den bastap Ortalyq Komıtettiń mú­shesi bolyp saılanyp, odan keıin Res­pýblıka Joǵarǵy Sovetiniń depýtaty degen mandatty da qolyna aldy. Sóıtip, ol Qonaevtyń qasynda júrip-aq úlken bıliktegilerdikinen kem emes abyroıdy ıemdenip, el tanyǵan tulǵaǵa aınalady.

Jaqsyda jattyq joq deıdi ǵoı qazaq. Ol ‒ tabıǵatynan birtoǵa, kóp sóı­lemeıtin-di, biraq júregi taza, qusha­ǵy ashyq, baýyrmal, qarapaıym jan boldy. Sondyqtan da jaqsy, jaı­sańdy janyna jınady, olarmen ja­qyn júrip syılasty, syrlasty. Bul qa­tarǵa joǵaryda aıtqan Oktıabr Jaryl­ǵa­povty, Ortalyq Komıtettiń aýyr óner­kásip bólimi meńgerýshisiniń orynbasary bolǵan Shámil Ilıasovty (belgili qoǵam qaıratkeri Ilıas Qabylovtyń balasy); oblıspolkomda jumys istegen Tólesh Sátbaevty (áıgili ǵalym, akademık Qanysh Sátbaevtyń jaqyn ini­leriniń biri) qosýǵa bolady. Biz de bul aǵa­larymyzdyń ózin kórip, sózin tyńdap, aqyl-keńesterine qulaǵymyzdy tosyp óstik. Búginde bulardyń bári de aramyzda joq, pánıge ozǵan. Olardy eske ala otyryp, peıishte nury shalqysyn dep tileımiz.

Bekejanov týraly aıtqanda, taǵy bir oqıǵa eriksiz eske oralady. 1982 jyl, qańtar aıy. Saıası Bıýronyń múshesi, QK Ortalyq Komıtetiniń birinshi hatshysy D. Qonaevtyń jetpis jasqa tolýyna baılanysty jáne onyń partııa men memleket aldyndaǵy abyroıly eńbegine oraı oǵan úshinshi márte Sosıalıstik Eńbek Eri ataǵy berilip, Máskeýde, Kreml­diń saltanatty saraılarynyń birinde sol nagradany tapsyrý rásimi boldy. Bul jaıyndaǵy resmı habar «Pravda» gazetinde (26-aqpan, 1982 jyl) jarııalanyp, Brejnev bastaǵan partııa men úkimet basshylarynyń Qonaevty ortaǵa alyp túsken sýreti qosa berildi. Olardyń sońyn ala Bekejanovtyń da turǵanyn kórip qaldyq.

Bul el kútpegen tosyn jańalyq boldy. Al oǵan hattama boıynsha ruqsat etilmese, ondaı sýret basylmas ta edi. Munyń ózi, birinshiden halqynyń maqta­nyshyna laıyq perzenti Qonaevtyń bıik bolmysy men tulǵalyǵyn kórsetse, ekinshiden, bul onyń kómekshisin ózine jaqyn ustap, senim artqan adamy re­tinde kórsetkisi kelgeninen habardar etetindeı.

* * *

Qonaev jáne Bekejanov. Bul eki tul­ǵany jaqyndastyryp, baılanys­tyr­ǵan tek qyzmet babynyń jaıy ǵana emes, olardyń bir-birine degen jaqsy kóńili, ózara senimi, aǵaly-inili qarym-qatynasy jáne sońǵysynyń oǵan degen rııasyz adaldyǵy da osyǵan sebepshi bol­sa kerek. Seksen altynyń yzǵarly lebi jetip, Qonaevtaı tulǵanyń basyna da bult úıirilgende, Qazaqstanda oǵan adal­dyǵyn tanytyp, satpaǵan eki adam bolsa, onyń birinshisi ‒ óziniń bar bol­mys-bitimimen, minezimen, órshil rýh­taǵy jyrlarymen asaý tolqynnyń beınesin kóz aldyńa ákeletin aqıyq aqyn Oljas Súleımenov te, ekinshisi ‒ osy Dúısetaı Bekejanov edi. Aldyńǵysy Jel­toqsan kóterilisin talqylap, baǵa ber­gen OK-niń Plenýmynda shyndyqty burma­laǵandarǵa jalǵyz ózi qarsy turyp, minez kórsetkeni belgili. Erteńinde gazetterde jarııalanǵan Pleným materıaldarynda Oljas aqynnyń sózi bolmady.

Al Dúısetaı Bekejanov óz ar-ojda­nyna baǵyna otyryp, daýylǵa qarsy turdy. Oǵan jala jaýyp, tergeý júrgizý Qonaevty kústánalaý úshin ǵana kerek boldy. Tergeý barysynda oǵan jala jabýdyń qandaı da bir jolyn tabý oılastyryldy. Bekejanov Qonaevtyń senimine ıe bola otyryp úlken astam­shyl­dyqqa bardy, ol oblys basshylaryn ózi bılep otyrǵandaı sezinip, olarǵa «sen» dep aıta alatyn dárejege jetti deıtin de min taǵyldy. О́ıtkeni Kolbınniń aldyna barǵan obkomnyń birinshi hatshylarynyń keıbiri osyndaı aqparat bergen desedi. Biraq bul da – «japtym jala, jaqtym kúıeniń» mysaly edi. Áıtpese partııanyń ortalyq apparatynda jumys isteıtin, partııa­lyq etıketti jaqsy biletin adamnyń qan­daı bir kúshke ıe bolsa da ondaı qadamǵa barmasy anyq. Basqa ilik tabylmaǵan soń oǵan qyzmet babyn paıdalanyp, asyra silteýshilik jasady degen jalǵan aıyptaýlar taǵylyp, sottalyp kete bardy. Sibirdegi Irkýtskiniń túrmesinde úsh jarym jyl otyryp, kolonııada bolý ýaqyty bitken soń úıge oraldy. Qıyn kún­der, bastan ótken oqıǵalar artta qalyp, otbasymen qaýyshyp, tabys­qan aǵa­nyń endigi oı-tilegi men armany sol ózine eń jaqyn jandardyń qasyn­da bolyp, januıanyń baqytty shaǵy qaıta oralǵanyn, balalarynyń ósip, or­nyqqanyn, olardyń butaq jaıǵanyn kórip, qyzyqtaý bolatyn. Biraq Alla­­nyń isine ne shara? Burynǵy aýrýy údep, ­odan aıyǵa almady.

Onyń qazasyn estip, kóńil aıtyp kelýshiler kóp boldy. Taldyqorǵan jaq­tan, Aqsýdan biraz adamdar at sabyl­typ jetti. Jaqyn týystary, dos­tary de­gendeıin... Keshke taman qonaq­a­sy­nyń aldynda sol úıde turatyn Dıme­keń aqsaqal syrtqa shyǵyp, taldy­qorǵandyqtarmen amandasyp, kóńil aıtty. Muny kórgeni kóp, ishke túıgeni de mol, jón biletin jannyń isi dep baǵalady jurt. Jınalǵan el ol kisige izet jasap, rızashylyǵyn bildirdi. Erteńinde Keńsaıdaǵy zırat basyna D. Qonaev ta kelip, elmen birge boldy. Onyń qasynda B.Áshimov, S. Jıenbaev, A. Qısanov, t.b. júrdi. Jerleý rásimi kezindegi qaraly jıynda adamdar sóz sóılep, aqyn Tursynzada Esimjanov óleń oqydy. Ol óziniń jyr joldarynda Bekejanovtyń azamat retindegi bolmysyn, kisiligin, ózgelerge jasaǵan jaqsylyǵyn sóz ete otyryp, onymen uzaq jyl birge jumys istep, aǵalyq aqylyn aıamaǵan, ony janynda ustap, serik etken Qonaevty úlken ustaz retinde asqar taýǵa teńedi.

Mine, endi soǵan da otyz úsh jyldan asyp barady. О́tip jatqan ýaqyt-aı! Bul oqıǵadan kóp jyl buryn Dúısetaı aǵanyń anasy ‒ Rysty apaı men ápkesi ‒ Salıha táte ómirden ozyp, olar Aqsýdan berirektegi Saǵabúıen jerinde máńgilik mekenin tapty. Al, ózine tete ápkesi ‒ Márııa táte ol qaıtqannan keıin, biraz ýaqyttan soń kelmes saparǵa attanyp, Keńsaı zıratyna, onyń qasyna jerlendi. Endi aǵanyń oshaǵynyń otyn sóndirmeı, balalaryna bas-kóz bolyp, Roza jeńge­miz otyr. Seksenniń seńgirine shyqqan ol qazirgi otbasynyń basy ári uıtqysy dese bolady. Bul qatarda Márııa ápkemizdiń ul-qyzy Marat pen Baqyt ta bar. Shúkir deıik.

Bolat Asanbaev,

jýrnalıst-pýblısıst