JUQPALY DERTTIŃ TARALÝYNA JOL BERMEÝ – MEMLEKET QAÝIPSIZDIGI

Elbasy Nursultan Nazarbaev “Jańa onjyldyq – jańa eko­no­mıkalyq órleý – Qazaqstannyń jańa múmkindikteri” atty Jol­daýynda medısına qyzmetker­leri­ne  júktegen mindetterdi basshy­lyq­qa ala otyryp, memlekettik sanıtar­lyq-epıdemıologııalyq qadaǵalaý komıteti 2006-2010 jyl­darǵa arnal­ǵan Qazaqstan Res­pýb­lıkasynyń densaýlyq saqtaý sala­syn reforma­laý jáne damytýdyń memlekettik baǵdar­lamasynda kózdelgen shara­lardy tolyǵymen oryndap, elimizde sanıtarlyq-epıdemıologııa­lyq hal-ahýaldyń turaqty bolǵanyn, elimiz­ge alys-jaqyn memleketter­den túrli qaýip­ti, juqpaly aýrýlardyń ótip ket­peýine jáne onyń halyq arasynda taralmaýyna úlken kúsh-jigermen qyzmet jasaýda. Bul oraıda elimizdiń sanıtar­lyq-epıdemıologııalyq qyzmetine Úkimet tarapynan jan-jaqty kómek kór­setilip keledi. Sondaı-aq ákimder­men, Qazaqstannyń “Atame­ken odaǵy” ulttyq ekonomıkalyq pa­la­tasy jáne úkimettik emes uıym­darmen birlese otyryp, halyqtyń sanıtarlyq-epıdemıo­logııalyq hal-ahýalyn jaqsartý barysynda ıgi ister júzege asýda. Elimizde Qazaqstan Respýblı­kasynyń densaýlyq saqtaý isin reformalaý men damytýdyń 2005-2010 jyldarǵa arnalǵan memle­kettik baǵdarlamasyn iske asyrý aıaqtalyp keledi desem, osy kezeń ishinde aıtalyq, alǵash ret den­saý­­lyq saqtaý salasyndaǵy biryń­ǵaı negizin qalaýshy normatıvtik qujat – “Halyq densaýlyǵy jáne den­saý­lyq saqtaý júıesi týraly” Qa­zaq­stan Respýblıkasynyń Kodeksi qabyldandy. Sanıtarlyq-epıdemıologııa­lyq qyzmet organdary men uıym­daryn basqarýdyń vertıkaldy modeli quryldy, ol jergilikti at­qarý­shy organdarmen birlesip, halyq­tyń sanıtarlyq-epıde­mıologııalyq salamattylyǵyn qam­­tamasyz etýge baǵyttalǵan sheshim­derdi jedel qabyldaýdy qamtama­syz etýge múmkindik berdi. Qazirgi kezde res­pýb­lıkanyń sanı­tar­lyq-epıde­mıologııalyq qyzmeti qurylymyn­da 220 aýmaq­tyq mem­lekettik sanıtarlyq-epıdemıo­lo­gııalyq qadaǵalaý or­gandary, 237 sanıtar­lyq-epı­demıologııalyq qyzmet uıym­­­dary jáne 2 ǵylymı ortalyq bar. Qazaqstan Respýblıkasynda JQTB epıdemııasyna qarsy áre­ket jónindegi 2006-2010 jyldarǵa ar­nal­ǵan salalyq baǵdarlama, son­daı-aq halyqtyń sanıtarlyq-epıde­mıologııalyq salamat­ty­lyǵy sala­syndaǵy táýekelderdi baǵalaý júıesi engizildi, ol shaǵyn jáne orta bız­nes obektilerin tekserý jıiligin qysqartýǵa múm­kindik berdi. Shekarany sanıtarlyq qor­ǵaý júıesi uıymdastyryldy jáne oıdaǵydaı jumys istep jatyr. Qazaqstan Respýblıka­sy­nyń mem­le­kettik shekarasy arqy­ly ótkizý pýnktterinde eldiń aýmaǵyna asa qaýipti ınfeksııalyq aýrýlardyń ákelinýinen jáne taralýynan saqtaýdy qamtamasyz etetin 77 sanıtarlyq-karan­tındik pýnkt ashylyp, búginde jumys istep turǵanyn da aıta ketsem deımin. 2009 jyly 8 392 877 adam sa­nı­­tarlyq-karantındik baqylaý­dan ótken bolsa, asa qaýipti ın­fek­sııalarǵa kúdikti 142 adam anyq­talyp, 552 834 júk-kólik qural­dary qaraldy, 15 myń tonna júkke tyıym salyndy. О́zderińiz bilesizder, ýaqtyly shara­lar qabyldaǵannyń arqasyn­da 2009 jyly pandemııalyq tumaýmen syrqattanýǵa tosqaýyl qoıyldy. Sonyń arqa­synda elde ınfeksııanyń odan ári taralýyna jol berilgen joq. Qazirgi kezde respýblıkada halyq­tyń obamen, tyrysqaqpen, kúıdirgimen, týlıaremııamen, sires­pemen, polıomıelıtpen, dıf­terııa­men, qyzylshamen, paratıf­pen syrqattaný jaǵdaıy tirkel­megen. Al 2009 jylǵy osy kezeń­men sa­lys­tyrǵanda 16 nozo­logııa boıyn­sha tómendeý baıqa­lady desem, búginde álem elderinde ın­­fek­sııalyq syr­qattanýshylyq jaǵdaı shıelenis­ken kúıde qalyp otyr. Sonyń ishinde Qazaqstannan týrıster belsendi baratyn elderde de oba, kúıdirgi, tyrysqaq, bezgek jáne basqa da asa qaýipti bakterııa­lyq jáne vırýstyq etıologııalyq ınfeksııalar jaǵdaı­lary tirkel­gen. Qazirgi kezde respýblıkanyń bar­lyq óńirlerinde “Jol kartasy” sheńberinde 89 sanıtarlyq-epı­demıologııalyq qyzmet oryn­dary­na aǵymdyq jáne kúrdeli jón­deý júrgizilse, otandyq jáne halyq­aralyq (AQSh, Egıpet, Germanııa, Izraıl, Reseı jáne t.b.) ortalyq­tar bazasynda kadrlardy oqytý boıynsha jumys jalǵasýda. Bizdiń komıtettiń jáne oǵan ve­domstvo­lyq baǵynystaǵy sanı­tar­lyq-epıde­mıologııalyq qyz­mettiń ǵylymı ortalyqtary men uıymdarynyń qyzmetinde halyq­aralyq yntymaq­tastyq ta qar­qyndy damyp otyr. DDU CDC (AQSh) BUU Balalar qorymen (IýNISEF) jáne Nor­veg qoǵamdyq densaýlyq saqtaý ınstı­týtymen birlesip, pandemııa­lyq tumaý, rotavırýstyq ınfek­sııany, bıo­logııalyq qaýip­sizdikti epıde­mıo­logııalyq jáne zerthana­lyq qada­ǵalaý baǵdarla­masyn iske asyrý jáne tamaq ónimi qaýipsiz­digin qamtamasyz etý máse­leleri boıyn­sha belsendi ynty­maqtastyq jal­ǵasýda. Jáne aqpa­rat­tyq qamtama­syz etý qyzmetin damytýǵa úlken nazar aýdarylady. Reseı, Qazaqstan jáne Bela­rýs Keden odaǵy sheńberinde sanı­ta­r­lyq-epıdemıologııalyq salaýat­­­tylyq salasyndaǵy biryń­ǵaı norma­tıvtik-quqyqtyq bazany qalyptas­tyrý jáne normatıvtik qujattardy úılestirý boıynsha jumys júrgizi­lýde. О́tken jyly Keden odaǵy aýmaǵynda ónimdi sanıtarlyq-epıdemıologııalyq baqylaýdyń biryńǵaı tártibin retteıtin Keden odaǵynyń sanı­tarlyq sharalar jónindegi keli­simi ázirlendi jáne qabyl­dandy. Qazirgi ýaqytta ony ratı­fıka­sııalaý aıaqtalýda. Belgisiz ınfeksııalyq aýrýlar­dyń, onyń ishinde vırýstyq etıo­lo­gııalyq ınfeksııalyq aýrýlar­dyń paı­da bolýy, respýblıkadaǵy  munaı-gaz salasyn damytý qar­qyn­dylyǵy, kólik shekara magıstral­darynyń qurylysy taıaý 5 jylda sanıta­rlyq-epıdemıologııalyq qyzmet­tiń aldyn­da turǵan ózekti mindetterdi aıqyn­daıdy, olar densaýlyq saqtaý isin damytýdyń 2011-2015 jyldarǵa arnalǵan “Salamatty Qazaqstan” memleket­tik baǵdarlamasy joba­synda kórsetilgen. Memlekettik baǵdarlama joba­synda mynadaı is-sharalardy júzege asyrý kózdelip otyr: azamattardyń óz densaý­lyǵyna, aýrýlardyń aldyn alýǵa ortaq jaýapkershiligin arttyrý; 5 jasqa deıingi balalardyń pnevmonııamen syrqattanýdy jáne ólim-jitimdi tómendetýge septigin tıgizetin, balalardy pnev­mokokk ınfeksııasyna qarsy vak­sı­nasııa egýdi júrgizý kózdelgen, halyqty profılaktıkalyq egýdiń ulttyq kúntizbeligin odan ári jetildirý; tamaq óniminiń, qorshaǵan orta obektileriniń qaýipsizdigin zert­hanalyq baqylaýdyń tıimdi júıe­sin qurý, halyqaralyq standart­tar­ǵa sáıkes respýblıkalyq referens jáne dúnıejúzilik saýda uıymynyń talaptaryna jaýap beretin tamaq óniminiń qaýipsizdigin baqylaý boıynsha (Astana qalasy, Shyǵys Qazaqstan jáne Batys Qazaqstan oblystary) 3 mamandan­dy­rylǵan zerthana jáne temeki buıymdary­nyń qaýipsizdigin baqy­laý boıynsha zerthana qurylatyn bolady; 5 aımaqtyq vırýsologııalyq zerthana jáne Kongo-Qyrym ge­mor­ra­­gııalyq qyzbasyn (Ońtústik Qa­zaq­stan oblysy), kúıdirgini, týlıa­remııany, saryp aýrýyn (Jam­byl oblysy) dıagnostıkalaý bo­ıyn­sha mamandandyrylǵan óńir­ara­lyq zerthanalar jelisin uıym­dastyrý; asa qaýipti, sonyń ishinde adam jáne janýar aǵzasynda qaıta paıda bolatyn ınfeksııalyq aýrý­laryn dıagnostıkalaý boıynsha – Almaty qalasynda ortalyq refe­rens zerthana salý. Zerthana Den­saý­lyq saqtaý, Aýyl sharýashyly­ǵy, Bilim jáne ǵylym mınıstr­likteri úshin halyqaralyq ǵylymı zertteý jáne kadrlardy daıarlaý ortalyǵy bolady; sanıtarlyq-epıdemıo­logııa­lyq qyzmet jumysyn jetildirý maq­satynda baǵdarlama sheńberinde alǵash ret ınnovasııalyq jobalar engizý josparlanýda. Baǵdarlamany iske asyrý sanıtarlyq-epıdemıologııalyq qyzmet júıesin serpindi damytýǵa jáne halyqtyń sanı­tarlyq-epıde­mıologııalyq sala­mattylyǵyn qamta­ma­syz etýge múmkindik beretin bolady. Keńes OSPANOV, Qazaqstan Respýblıkasynyń bas memlekettik sanıtarlyq dárigeri, medısına ǵylymdarynyń doktory.