Jaıylymdarǵa júıeli kózqaras kerek

Jaqsy jer tapshy

Jaqynda «Qazaqstan ǵarysh sapary» ulttyq kompanııasy» AQ júrgizgen ǵaryshtyq monıtorıng derekterine súıengen «Energyprom.kz» agenttiginiń zertteý aqparattary jarııalandy. Zertteý qorytyndysyna zer salsaq, 2023 jyly eldegi barlyq jaıylymdyq jerdiń 87,2%-y nashar jáne óte nashar jaǵdaıda eken. 80,8 mln gektar jer kóleminiń 70,5 mln gektarynyń jaı-kúıi nashar. Jaǵdaıy qanaǵattanarlyq jaıylymdar úlesi – nebári 10,2%. Jaqsy degen jerlerdiń ózi 2,1% ǵana, óte jaqsylary – 0,5%. Máselen, ótken jyly 17 oblystyń 15-inde ósimdikteri joq nemese jaǵdaıy nashar nemese óte nashar jaıylymdardyń úlesi 80%-dan, al 10-ynda 90%-dan joǵary bolǵan. Eń nashar jaǵdaı Mańǵystaý oblysynda oryn alǵan. Anyqtap aıtsaq, osy óńirdiń barlyq aýyl sharýashylyǵy jeriniń 99,4%-y nashar kúıde. Mundaı keleńsizdik zań talaptary men ǵylymı usynystardyń oryndalmaýynan, jaıy­lym­dyq jerlerdi ornyqty basqarý men paıdalanýdaǵy úılesim men júıeniń joq­tyǵynan týyndap otyr.

Bul – eldiń agroónerkásip keshenin damytý, mal ónimderin óndirý men eksporttyq áleýetti arttyrý, azyq-túlik qaýipsizdigin nyǵaıtý, halyqtyń turmys dárejesin kóterý jáne Eýrazııa keńistiginde kóshbasshy orynǵa ıe bolý maqsatyn iske asyrýǵa qolbaılaý. Son­daı-aq sarapshylar aldaǵy ýaqytta el aýma­ǵynda jahandyq qlımattyń qýań­shylyq jaǵdaıy beleń alatynyn, shóleıttený úrdisiniń jáne sý tapshylyǵynyń kúsheıetinin boljap otyr. Al osy qalyptasqan úrdisti jaqsartýǵa jáne tabıǵattyń qolaısyz jaǵdaıyna beıimdelýge baǵyttalǵan maqsatty is-sharalar joqtyń qasy.

Basqarýdy rettegen jón

Jaıylymdardy paıdalanýdyń or­nyqty júıesin qalyptastyrý úshin tabıǵı baılyqqa, ásirese jer ıgerý, jaıylym jáne sý resýrstaryna kóz­qarasty túbegeıli ózgertý qajet. El­diń jaıylym resýrstary – mal sharýa­shylyǵyn qamtamasyz etetin azyq kózi ǵana emes, respýblıkamyzǵa tıisti baı faýnanyń mekendeıtin jáne alýan túrli qundy floranyń ósetin orny. Búginde jaıylymnyń barlyq aýmaǵy 184,3 mln gektar, onyń ishinde aýyl sharýashylyǵy maqsatyndaǵy jerler – 71,9 mln, qoǵamdyq jerler – 21,3 mln, memlekettik qorda – 63,9 mln, orman qory men erekshe qorǵalatyn aýmaq jerleri – 9,8 mln gektar. Sońǵy jyldary respýblıkamyzdaǵy mal basynyń basym bóligi aýyl sharýashylyǵy maqsatyndaǵy jáne aýyl mańyndaǵy qoǵamdyq ja­ıylymdarda jaıylady. Maldy shalǵaı jaıylymdarǵa shyǵarýdy tek sanaýly iri agroqurylymdar ǵana júzege asyrady, shaǵyn fermerler men jeke úı sharýashylyqtarynyń maly eldi mekenderge jaqyn qoǵamdyq jaıylymdarda júr. Ol jerlerde jaıylymǵa túsetin júkteme mólsheri usynylǵan normatıvten 3-10 esege deıin artyq, ıaǵnı bir sıyr jaıylatyn jerge 10 sıyrǵa deıin jaıylady. Nátıjesinde, jer taqyrlanyp, ósimdikterdiń óz tuqymynan kóbeıý múmkindigi shektelip jatyr. Jaqyn jaıylymdarda osyndaı apatty jaǵdaı qalyptasyp jatqan kezde, memlekettik qosalqy jerler men orman qoryndaǵy jaıylymdarda mal jeýge jaramaıtyn shóp qaýlap ósip, órt shyǵý qaýpin ýshyqtyryp, neshe túrli zııankesterdiń uıasy bolyp jatyr. Al uzaq ýaqyt mal tuıaǵy tımegen ja­­ıylymdar ekologııalyq tutastyǵynan aıyrylyp, mal jaıýǵa jaramdylyǵyn joǵaltatyny ǵylymı dáleldengen jaıt.

Mundaı keleńsiz jaǵdaılardyń sebebi – jaıylym resýrstaryn basqarý­da­ǵy úılesimdiliktiń joqtyǵy. Elimizde jaıy­lymy bar jerler ártúrli mınıstr­­­­likter qaramaǵynda. Kóbi Aýyl shar­ýa­­­shy­lyǵy mınıstrligine qaras­ty. Orman qory jaıylymdary men erekshe qorǵalatyn tabıǵı aýmaqtardaǵy jaıylymdar Orman sharýashylyǵy jáne janýarlar dúnıesi komıtetine qaraıdy. Memlekettik jáne qoǵamdyq qor jerlerindegi jaıylymdar jergi­lik­ti atqarýshy bılikke baǵynyshty. Ja­ıylymdardy basqarýdyń mundaı shashyrańqy júıesi vedomstvoaralyq múdde men ókilettikterdiń qaıshylyǵyna tap bolyp tur.

Tıimdi sheshimder

Jaıylymdyq jerdi júıeli paıda­lanýdy qamtamasyz etýdiń basty she­shimi – ár aýyldyq okrýgte nemese aýdanda «Jaıylym týraly» zań­nyń 9-13-baptarynyń talaptaryn bas­­shylyqqa alyp, jaıylym túr­lerine sáıkes belgilengen ǵylymı negizdelgen júktemelerdi eskere otyryp, «Jaıylymdardy ornyqty basqarý men olardy paıdalanýdyń josparlaryn» bekitip, naqty is-sharalardy júzege asyrý. Negizinen bul zań aıasynda mal sharýashylyǵyn órkendetýge qajetti mal azyǵyn qamtamasyz etý jáne jaıylymdardyń tozýyna jol ber­­meý úshin bes jyl kezeńge bekitilgen normatıvtik-quqyqtyq akt retinde qaras­tyrylǵan. Jaıylymdy basqarý jáne olardy paıdalaný jónindegi jospardy ázirleý kezinde tıisti aýmaqtarda mal jaıý dástúri men jaıylym resýrs­ta­ry­nyń múmkindigi tolyǵymen eskerilýi tıis. Osyǵan sáıkes jaıylymdy paıdalanýdyń tıimdi ádisteri, onyń azyqtyq qory tapshy bolǵan jaǵdaıda paıdalanylmaı jatqan jerlerdi, onyń ishinde memlekettik jer qoryndaǵy ja­ıylymdy aınalymǵa engizý jáne tozǵan jaıylymdardy qalpyna keltirý men jaıylym ınfraqurylymyn jaqsartý boıynsha naqty is-sharalar qarastyrý kerek.

Ozyq tájirıbelerdiń biri – «Qazaq mal sharýashylyǵy jáne jemshóp óndirisi ǵylymı zertteý ınstıtýty» ǵalymdary Mańǵystaý óńirinde júrgizgen ınnovasııalyq jobasy. Jobada eń nashar jaǵdaıdaǵy Mańǵystaý oblysy Mańǵystaý aýdanynyń jaıylymdaryn ornyqty basqarý men paıdalanýdyń 2023-2025 jyldarǵa arnalǵan jospary daıyndalǵan. Aldymen geobotanıkalyq zertteý aıasynda aýyl sharýashylyǵy jerlerindegi jaıylymdardyń azyqtyq qory qoldaǵy bar maldyń qajettiligin tek 48%, al qoǵamdyq jaıylymdar 12% ǵana qamtamasyz etetindigi anyqtalǵan. О́ńirde mal sharýashylyǵyn qalypty damytýǵa 9 mln tonnaǵa jýyq mal azyǵyn qamtý úshin qosymsha 1,2 mln gektar ja­ıylym qajet ekeni eseptelgen. Ol úshin ǵalymdar tarapynan mal basynyń basym bóligin oblystyń mem­lekettik qoryndaǵy 8,6 mln gektar jerdiń jaıylymdyq alqaby men Ústirt memlekettik tabıǵı qoryǵynyń jerine jazǵy maýsymda jaıylymǵa shyǵarý usynylǵan. Osy usynyspen malǵa qajet sýattardy uıymdastyrý úshin gıdrogeologııalyq zertteý negizinde qudyq jáne skvajınalar qazýdyń jáne ózen, bulaq taǵy da basqa jergilikti sý kózderin tıimdi paıdalana otyryp, sýarmaly shabyndyqtar men jaıylymdar jasaýdyń karta kestesi jasaldy. Olardy iske asyrýǵa kerekti qarjy mólsheri anyq­taldy.

Investısııa tartýdyń ıgiligi

Osy máseleni ınvestısııalyq jo­ba­lardy tartý arqyly sheshýge bola­­tyny is júzinde dálel­dengen. Mysaly, ǵalymdardyń qaty­sýy­men Qaraǵandynyń Shet aýdanynda iske asyrǵan Dúnıejúzilik banktiń «Qýań jerlerdi basqarý» jobasynyń ná­tıjeleri osynyń naqty dáleli. Joba aıa­synda 35 myń gektar jerge er­kek­shóp, jońyshqa, sıyrjońyshqa, tarlaý sııaqty kópjyldyq shópter egildi. Olar degradasııaǵa ushyrap, bos jatqan qýań jerlerden gektaryna 1,5-2,0 tonnadan sapaly pishen daıyndaýǵa múmkindik berdi. Nátıjesinde, sharýa­lar mal azyǵynyń jetkilikti qoryna qol jetkizdi, al artylǵanyn satty. Et-sút óndirý jobaǵa deıingi ýaqytpen salystyrǵanda úsh esege jýyq artty. Qazir eń qýańshylyq aımaqta ornalasqan Shet agrarlyq salasy ornyqty damyǵan, aýyl turǵyndarynyń turmys dárejesi jaqsarǵan irgeli aýdandardyń birine aınaldy.

Ǵalymdar esebi boıynsha Altaıdan Atyraýǵa deıin sozylyp jatqan uly dalada 9 mln, ońtústik jáne ońtústik-shyǵys óńirleriniń taý bókterindegi jáne sýarmaly jerlerinde 1 mln gektarǵa jýyq kópjyldyq mal azyǵy daqyldaryn egýge bolady. AQSh ǵalymdarymen júr­gizgen zertteýler qýań jerlerde egilgen kópjyldyq shópterdiń ár gektary jyl saıyn aýadan 4, al sýarmaly jerlerde 40 tonnaǵa deıin kómirqyshqyl gazyn sińiretinin kórsetti.

Bıyldan bastap Ǵylym qorynyń qarjysy aıasynda Almaty oblysy Jambyl aýdanyndaǵy «MIT GRÝP» kom­panııasymen birlesip, «Mal azyǵy daqyldarynyń ónimdiligin jasyl tehnologııalardy qoldana otyryp eselep arttyrý» ınnovasııalyq jobasy júzege asyrylyp jatyr. Jobada tozyǵy jetip paıdalanylmaı jatqan jerlerde birinshi jyly jońyshqa jáne sıyrjońyshqa daqyldaryn qonaq daqylymen qosa keń qatarly búrkeme etip sebý qoldanyldy. Osy ádis alqap ónimdiligin eki ese arttyrady degen úmit bar.

Aıbyn TО́REHANOV,

professor